Кіріспе

Телодонттар (грекше: "көз тістері") – үлкен бронь пластиналарының орнына ерекше қабыршақтары бар, жойылған палеозойлық жақсыз балықтар класы. Топтың монофилетикалық топтастыруды білдіре ме, әлде жақсыз және жақты балықтардың негізгі тармақтарына қатысты әртүрлі туыс топтарды білдіре ме деген мәселеде көп пікірталас бар. Телодонттар "телодонт қабыршақтарымен" біріктірілген. Бұл анықтамалық белгі, міндетті түрде ортақ тектің нәтижесі емес, себебі оны әртүрлі топтар өздігінен дамытқан болуы мүмкін. Осылайша, телодонттар көбінесе полифилетикалық топ ретінде қарастырылады, бірақ бұл тұста нақты келісім жоқ. Монофилетикалық екендігіне сүйенсек, олар бастапқыда теңізде мекендеген және бірнеше рет тұщы суға енген деп саналады. "Телодонттар" морфологиялық жағынан Heterostraci және Anaspida кластарының балықтарына өте ұқсас және олармен тығыз байланысты болған, ерекшелігі – кішкентай, тікенді қабыршақтармен жабылғандығы. Бұл қабыршақтар өлімнен кейін оңай таралады; олардың кішкентай өлшемі мен беріктігі оларды сол дәуірдегі ең көп кездесетін омыртқалылардың қазбасына айналдырды. Балықтар тұщы және теңіз ортасында өмір сүрді, алғаш рет ордовик кезеңінде пайда болып, девонның соңғы кезеңіндегі фразиан-фаменн жойылған оқиғасында жойылды. Дәстүрлі түрде олар негізінен шөгінділермен қоректенетін терең су тұрғындары деп есептелді, бірақ соңғы зерттеулер олардың су қабатының әртүрлі бөліктерінде әртүрлі экологиялық рөлдер атқарғанын көрсетті, бұл қазіргі сүйекті балықтар мен акулаларға ұқсас. Атап айтқанда, көптеген түрлер рифтік экожүйелерді ұнатқан, және осы ұнату олардың ерекше қабыршақтарының дамуына себеп болды деп болжанады, олар сыртқы әсерлерден қорғайды және басқа жақсыз балықтарға қарағанда икемді денелерді дамытуға мүмкіндік береді, олар икемсіз броняға ие және ашық ортаға ғана шектелген.

Қайырмақ

Телодонт тобының сүйекті қабықтары, ең көп таралған қазба түрі ретінде, сонымен қатар ең жақсы зерттелген және демек, ең пайдалы. Бұл қабықтар организмдердің өмір бойында қалыптасып, түзіліп, өлгеннен кейін тез бөлінетін. Сүйек – қазбалану процесіне ең төзімді материалдың бірі болғандықтан, көбінесе ішкі құрылымын сақтайды, бұл қабықтардың гистологиясын және өсуін егжей-тегжейлі зерттеуге мүмкіндік береді. Қабықтар дентиннен тұратын, өспейтін "тажынан" тұрады, кейде әшекейленген эмаль тәрізді жоғарғы бетімен және аспидиннен (жасушасыз сүйекті тінден) тұратын негізімен. Оның өсетін негізі жасушасыз сүйектен құралған, кейде балықтың денесіне бекіту үшін арнайы тірек құрылымдары дамиды. Әртүрлі аймақтар арасында аралық қабық түрлері кездеседі; сондай-ақ, қабықтың морфологиясы бір дене аймағында тікелей тұрақты болмауы мүмкін. Жағдайды одан да қиындататыны, қабықтың морфологиялық ерекшеліктері нақты таксондарға ғана тән емес, және екі түрлі түрдің бір аймағында ажырату қиын болуы мүмкін. Телодонттар қазіргі акулаларға ұқсас қабық үлгілерін көрсеткен, сондықтан олардың атқаратын қызметтері де ұқсас болған. Бұл олардың экологиялық ортасын анық байқауға мүмкіндік береді. Атап айтқанда, сыртқы әсерлерден қорғану осы қабықтардың бастапқы қызметі болған сияқты.

Биостратиграфикалық белгілер ретінде пайдалы

Телодонт қабықшалары силур және ерте девон дәуірлерінде бүкіл әлемде кеңінен таралған, бірақ олардың ареалы Гондванамен шектелді, содан кейін девонның соңғы кезеңінде (фрасниан) жойылып кетті.