Кіріспе
Телодонттар (грекше: "көз тістері") – үлкен бронь пластиналарының орнына ерекше қабыршақтары бар, жойылған палеозойлық жақсыз балықтар класы. Топтың монофилетикалық топтастыруды білдіре ме, әлде жақсыз және жақты балықтардың негізгі тармақтарына қатысты әртүрлі туыс топтарды білдіре ме деген мәселеде көп пікірталас бар. Телодонттар "телодонт қабыршақтарымен" біріктірілген. Бұл анықтамалық белгі, міндетті түрде ортақ тектің нәтижесі емес, себебі оны әртүрлі топтар өздігінен дамытқан болуы мүмкін. Осылайша, телодонттар көбінесе полифилетикалық топ ретінде қарастырылады, бірақ бұл тұста нақты келісім жоқ. Монофилетикалық екендігіне сүйенсек, олар бастапқыда теңізде мекендеген және бірнеше рет тұщы суға енген деп саналады. "Телодонттар" морфологиялық жағынан Heterostraci және Anaspida кластарының балықтарына өте ұқсас және олармен тығыз байланысты болған, ерекшелігі – кішкентай, тікенді қабыршақтармен жабылғандығы. Бұл қабыршақтар өлімнен кейін оңай таралады; олардың кішкентай өлшемі мен беріктігі оларды сол дәуірдегі ең көп кездесетін омыртқалылардың қазбасына айналдырды. Балықтар тұщы және теңіз ортасында өмір сүрді, алғаш рет ордовик кезеңінде пайда болып, девонның соңғы кезеңіндегі фразиан-фаменн жойылған оқиғасында жойылды. Дәстүрлі түрде олар негізінен шөгінділермен қоректенетін терең су тұрғындары деп есептелді, бірақ соңғы зерттеулер олардың су қабатының әртүрлі бөліктерінде әртүрлі экологиялық рөлдер атқарғанын көрсетті, бұл қазіргі сүйекті балықтар мен акулаларға ұқсас. Атап айтқанда, көптеген түрлер рифтік экожүйелерді ұнатқан, және осы ұнату олардың ерекше қабыршақтарының дамуына себеп болды деп болжанады, олар сыртқы әсерлерден қорғайды және басқа жақсыз балықтарға қарағанда икемді денелерді дамытуға мүмкіндік береді, олар икемсіз броняға ие және ашық ортаға ғана шектелген.
Thelodonti (from Greek: "nipple teeth") is a class of extinct Palaeozoic jawless fishes with distinctive scales instead of large plates of armor. There is much debate over whether the group represents a monophyletic grouping, or disparate stem groups to the major lines of jawless and jawed fish. Thelodonts are united in possession of "thelodont scales". This defining character is not necessarily a result of shared ancestry, as it may have been evolved independently by different groups. Thus the thelodonts are generally thought to represent a polyphyletic group, although there is no firm agreement on this point. On the basis that they are monophyletic, they are reconstructed as being ancestrally marine and invading freshwater on multiple occasions. "Thelodonts" were morphologically very similar, and probably closely related, to fish of the classes Heterostraci and Anaspida, differing mainly in their covering of distinctive, small, spiny scales. These scales were easily dispersed after death; their small size and resilience makes them the most common vertebrate fossil of their time. The fish lived in both freshwater and marine environments, first appearing during the Ordovician, and perishing during the Frasnian–Famennian extinction event of the Late Devonian. Traditionally they were considered predominantly deposit feeding bottom dwellers, but more recent studies have showed they occupied various ecological roles in various parts of the water column, much like modern bony fishes and sharks. In particular, a large variety of species preferred reef ecosystems, and it has been suggested that this preference was the reason for the development of their unique scales, protecting against abrasion and allowing for the development of more flexible bodies than other jawless fish, which had inflexible armors and were restricted to open habitats.
Қайырмақ
Телодонт тобының сүйекті қабықтары, ең көп таралған қазба түрі ретінде, сонымен қатар ең жақсы зерттелген және демек, ең пайдалы. Бұл қабықтар организмдердің өмір бойында қалыптасып, түзіліп, өлгеннен кейін тез бөлінетін. Сүйек – қазбалану процесіне ең төзімді материалдың бірі болғандықтан, көбінесе ішкі құрылымын сақтайды, бұл қабықтардың гистологиясын және өсуін егжей-тегжейлі зерттеуге мүмкіндік береді. Қабықтар дентиннен тұратын, өспейтін "тажынан" тұрады, кейде әшекейленген эмаль тәрізді жоғарғы бетімен және аспидиннен (жасушасыз сүйекті тінден) тұратын негізімен. Оның өсетін негізі жасушасыз сүйектен құралған, кейде балықтың денесіне бекіту үшін арнайы тірек құрылымдары дамиды. Әртүрлі аймақтар арасында аралық қабық түрлері кездеседі; сондай-ақ, қабықтың морфологиясы бір дене аймағында тікелей тұрақты болмауы мүмкін. Жағдайды одан да қиындататыны, қабықтың морфологиялық ерекшеліктері нақты таксондарға ғана тән емес, және екі түрлі түрдің бір аймағында ажырату қиын болуы мүмкін. Телодонттар қазіргі акулаларға ұқсас қабық үлгілерін көрсеткен, сондықтан олардың атқаратын қызметтері де ұқсас болған. Бұл олардың экологиялық ортасын анық байқауға мүмкіндік береді. Атап айтқанда, сыртқы әсерлерден қорғану осы қабықтардың бастапқы қызметі болған сияқты.
Биостратиграфикалық белгілер ретінде пайдалы
Телодонт қабықшалары силур және ерте девон дәуірлерінде бүкіл әлемде кеңінен таралған, бірақ олардың ареалы Гондванамен шектелді, содан кейін девонның соңғы кезеңінде (фрасниан) жойылып кетті.