Кіріспе

Ай әсері – шамамен 29,5 күндік ай циклінің белгілі бір кезеңдері мен Жердегі тірі жандардың, соның ішінде адамдардың мінез-құлқы мен физиологиялық өзгерістері арасындағы байланыс туралы дәлелденбеген ұсыныс. Адамдарға тиетін әсерін зерттеу үшін көптеген зерттеулер жүргізілді. 1980 жылдардың соңына қарай, айдың әсері мен ақыл-естің бұзылуы арасындағы байланыс туралы кем дегенде 40 зерттеу жарияланды.

Кейбір теңіз жануарларында ай циклдерінің әсеріне күштірек дәлелдер бар. Көбейістік синхрондылыққа қатысты байқалатын әсерлер айдың болуына немесе жарықтың мөлшеріне байланысты сыртқы сигналдарға байланысты болуы мүмкін. Коралдарда жарыққа сезімтал криптохромдар бар, бұл жарықтың әртүрлі деңгейлеріне сезімтал ақуыздар. Мысалы, Dipsastraea speciosa сияқты корал түрлері, ай циклінің соңғы тоқсанына жақын кеште немесе түнінде ұрықтанады. Dipsastraea speciosa-да күн бату мен айдың шығуы арасындағы қараңғылық кезеңі синхронды ұрықтануға ықпал етеді. Тағы бір теңіз жануары, Platynereis dumerilii, толу айдан кейін бірнеше күн өткен соң ұрықтайды. Оның құрамында жарық сіңіретін флавин құрылымдары бар ақуыз бар, ол ай жарығы мен күн сәулесін ерекшелейді. Бұл теңіз ай циклдерінің биологиялық механизмдерін зерттеу үшін модель ретінде қолданылады. Алайда, ай ритмдері мен менструальді циклдің басталуы арасындағы байланыс нақтыланған жоқ, және екі циклдің ұзындығындағы ұқсастық көбінесе кездейсоқ болуы мүмкін.

Туу көрсеткіші

Көптеген зерттеулер туылу көрсеткіші мен ай фазаларының арасында ешқандай байланыс жоқ екенін анықтады. 1957 жылы Пенсильвания штатының Данвилл қаласында 9 551 туған балаға жасалған талдау туылу көрсеткіші мен Ай фазасы арасында ешқандай корреляцияны көрсетпеді. Барселонадағы (Испания) бір команда Ай фазасы мен асқазан-ішек қан кетуіне байланысты ауруханаға түсу арасындағы нашар корреляцияны хабарлады, бірақ бұл тек толық Ай күндерін барлық толық Ай емес күндерімен бірге салыстырғанда ғана байқалды. Испан командасы Ай циклі бойына ауруханаға түсулер санының кең ауқымды өзгеруі нәтижелерді интерпретациялауды шектеді деп мойындады. Корольдік Хирургтар Колледжінің өкілі толық Ай күні операция жасай алмаймыз деген пікірге "қатты күлетінін" айтты.

Эпилепсия

Эпилепсияны зерттеуде, тәулігіне болатын эпилепсиялық ұстамалардың орташа саны мен Айдың жарықтанған бөлігі арасындағы маңызды теріс корреляция анықталды, бірақ бұл әсер Ай фазасының өзінен емес, түннің жалпы жарықтығынан туындады. Бұл, Сассекс полициясының Ай толыған кезде зорлық қылмыстарының артуы туралы қорытынды жасаған зерттеуінен кейін болды. Полиция өкілі: "Біз жүргізген зерттеулер зорлық оқиғалары мен толық Ай арасындағы байланысты көрсетті" деді. Зерттеуге жауапты полиция қызметкері BBC-ге: "Менің 19 жылдық тәжірибемде, толық Ай кезінде адамдардың ерекше мінез-құлқы байқалады – олар көбірек ұрысқақ, дауласуға бейім" деді. Огайо және Кентукки полициясы қылмыстың уақытша өсуіне толық Айдың себепкер екенін айтты. 2008 жылдың қаңтар айында Жаңа Зеландияның Әділет министрі Аннет Кинг елдегі пышақталған оқиғалардың себебі Ай циклі болуы мүмкін деген болжам жасады. Майами-Дейд округіндегі кісі өлтірулер саны мен Ай фазасы арасындағы байланыс туралы хабарланған корреляция кейінірек талдаулар нәтижесінде деректермен расталмады және орынсыз әрі қате статистикалық процедуралардың салдары болды.

Мотоциклдердегі өлім-жітім

Түнгі жол апатында қаза тапқан 13 029 мотоциклшінің зерттеуі, толық ай болған түндерде басқа түндерге қарағанда 5,3%-ға көбірек қаза болғанын көрсетті. Авторлар бұл артудың себебі айдың тудыратын көруге кедересі болуы мүмкін деп болжайды, әсіресе ай көкжиекке жақын болғанда және ағаштардың арасынан, бұрыштарда кенеттен пайда болғанда.

Қор нарығы

Бірнеше зерттеулерде қор нарығының орташа кірістілігі жаңа айға ең жақын айдың жартысында, толық айға ең жақын жартысымен салыстырғанда әлдеқайда жоғары екені айтылған. Мұның себептері зерттелмеген, бірақ авторлар бұл ай фазаларының адамның көңіл-күйіне әсер етуімен байланысты болуы мүмкін деп санайды. Дегенмен, тағы бір зерттеу мұндай нәтижелерге қарсы нәтижелер көрсетіп, осы мәлімдемелерге күмән тудырды.

Мета-талдаулар

Айдың төрт фазасы мен адам мінез-құлқы арасындағы байланысты зерттеген отыз жеті зерттеудің мета-талдауы ешқандай маңызды корреляцияны көрсетпеді. Авторлар жиырма үш зерттеудің корреляцияны көрсеткендей мәлімдегенінің шамамен жартысында кем дегенде бір статистикалық қате бар екенін анықтады. 2021 жылы Вашингтон университеті, Йель университеті және Куилмес ұлттық университетінің зерттеушілері жариялаған зерттеуде ай циклдары мен ұйқы циклдары арасындағы байланыс байқалды. Ай толғанға дейінгі күндері адамдар, тіпті толыққанды электр жарығы бар жерлерде де, кеш жатып, аз ұйықтады (кейбір жағдайларда 90 минутқа дейін). Сонымен қатар, Швециядағы зерттеуде 492 әйел және 360 еркектің үйде бір түнгі ұйқысы тіркелген кезде, ай циклының өсу кезеңінде ұйқысы тіркелген еркектердің ұйқы тиімділігі төмендеп, ұйқы басталғаннан кейін ояну уақыты ұзарғандығы анықталды, бұл көрсеткіштер ай циклының төмендеу кезеңінде ұйқысы өлшенген еркектерге қарағанда жоғары болды. Керісінше, әйелдердің ұйқысына ай циклдарының әсері шамалы болды. Бұл нәтижелер созылмалы ұйқы бұзылыстары мен обструктивті ұйқы апноэсінің ауырлығын ескергенде де тұрақты болды. Ал бұл сенім қалай пайда болғанына қатысты, 1999 жылғы зерттеуде айдың ақылдан адастырумен байланысы «мәдени қалдық» болуы мүмкін деген болжам айтылды. Бұл, сыртқы жарықтандыру пайда болғанға дейінгі кезеңге қатысты, онда толық айдың жарқын жарығы сыртта жүрген адамдарда ұйқысыздық тудырып, биполярлық тәрізді психикалық аурулары бар бейім адамдарда ерсілі-қарсылы мінез-құлықты тудыруы мүмкін.

Өсімдіктерде

Эфедраның бір түрі шілде айындағы толық ай кезінде тозаңданудың ең жоғары нүктесіне синхронды келетіні туралы мәлімдемеге қатысты күдіктер туды. Тәжірибе сарапшылары бұл мәселені анықтау үшін қосымша зерттеулер қажет екенін айтты.