Кіріспе

Эволюция мен организмдердің дамуына қатысты гипотетикалық түсіндірме. Элан виталь (elɑ̃ vital) – француз философы Анри Бергсонның 1907 жылы жазған «Творчестволық эволюция» кітабында қолданылған термин. Онда ол заттардың өзін-өзі ұйымдастыруы және спонтанды морфогенезі мәселесін күрделене түсетін тәсілмен қарастырады. «Élan vital» ағылшын тіліндегі басылымда «өмірлік серпіліс» деп аударылған, бірақ оны сын тегеуріне ұшыратқандар көбінесе «өмірлік күш» деп аударады. Бұл – Бергсон санамен, тәжірибе туралы сезімдік түсінікпен және ішкі уақыт ағынымен тығыз байланыстыратын организмдердің эволюциясы мен дамуының гипотетикалық түсіндірмесі.

Алдын ала өнімдер

Бергсонның алшақ болжамдарын христиандыққа дейінгі стоик философ Посидонийдің еңбегінен – Жер бетіндегі барлық тірі жандарға күннен таралатын "өмір күші" туралы болжамынан, сондай-ақ Элеялық Зенонның еңбегінен кездестіруге болады. Элан витал тұжырымы Барух Спинозаның конатус тұжырымымен, Артур Шопенгауэрдің өмірге деген еркімен және санскрит тіліндегі āyus немесе "өмір принципімен" де ұқсас.

Ықпал

Француз философы Жиль Делеуз өзінің «Бергсонизм» кітабында Бергсонның идеясының жаңалығын қайта жаңғыртуға тырысты, бірақ бұл терминнің өзі Делеуздің маңызды өзгерістеріне ұшырады. Делеуздің түсіндіруінде élan vital енді 19 ғасыр соңындағы виталистік пікірталастардағыдай, қара дененің үстінен әрекет ететін мистикалық, ұғымсыз күш ретінде қарастырылмайды, ол ішкі күшті, органикалық және органикалық емес материя арасындағы шекараның ажыратылмауы мүмкін затты білдіреді, ал өмірдің пайда болуы анықталмайды. 1912 жылы Беатрис М. Хинкл Карл Густав Юнгтың либидо тұжырымы Бергсонның élan vital-ына ұқсас екенін жазды. Элан витал түсінігі психиатр және феноменолог Евгений Минковскийге, сондай-ақ оның жеке элан туралы түсінігіне де зор әсер етті – бұл бізді өмір сезімімен байланыста ұстап тұратын элемент.

Сын

Генетиктер арасындағы пікірлердің көпшілігі бойынша, Р. Ф. Уирдің сөзінше, олар гендердің өзіндегі ұйымдық матрицадан басқа "өмірлік күшті" көрмейді. Британдық секулярлық гуманист-биолог Джулиан Хаксли Бергсонның элан виталийінің өмірді түсіндіруге, теміржол локомотивінің жұмысын "локомотивтік күшпен" ("locomotive driving force") түсіндіруден ешқандай артықшылығы жоқ екенін құрғақ айтты. Осыған ұқсас эпистемологиялық қателік Мольердің "Көрнекі науқас" пьесасында пародияланды, онда жалған дәрігер "Опиум неліктен ұйқы келтіреді?" деген сұраққа "оның ұйықтауға әкелетін күші бар болғандықтан" деп "жауап береді". Дегенмен, Хаксли élan vital терминін көбірек метафоралық мағынада қолданды:

Автор және танымал христиан теологы К. С. Льюис Бергсонның концепциясын "Даңқтың салмағы" атты эссесінде қабылдамады, ол былай деді: "Егер олар уәде еткен барлық бақыт жер бетіндегі адамға келсе де, әрбір ұрпақ оны өліммен жоғалтады, соның ішінде соңғы ұрпақ та, ал бүкіл оқиға мәңгілікке дейін ештеңе болып табылмайды, тіпті әңгіме де емес. Сондықтан Шоу мырзаның "Лилит" туралы соңғы сөзіне салған барлық ақымақтық, және Бергсонның "элан витал" барлық кедергілерді, тіпті өлімді де жеңе алады деген пікірі – егер біз осы планетадағы кез келген әлеуметтік немесе биологиялық даму күннің қарттығын кешіктіре алады немесе термодинамиканың екінші заңын кері қайтара алады деп сенсек".