Кіріспе
Экскориациялық бұзылыс, көбінесе дерматиломания деп аталады, – бұл обсессивті-компульсивті спектрдегі психикалық ауру. Ол адамның өз терісін қайталап-қайталап тебуге деген күшті ұмтылысы немесе импульсімен сипатталады, бұл психологиялық немесе физикалық зақымға әкелуі мүмкін.
Жіктеу
DSM 5 (2013) басылымынан бастап экскориациялық бұзылу ICD 10-да "L98.1 Экскориациялық (теріні қырқу) бұзылысы" деп жіктеледі және енді "Импульстік бақылау бұзылысы" (f63) деп жіктелмейді. Экскориациялық бұзылу "тіріге қайта-қайта және міндетті түрде қырқу, нәтижесінде тіндер зақымдалады" деп анықталады. Трихотилломания және экскориациялық бұзылысқа шалдыққандардың арасында коморбидтілік деңгейі жоғары. Ортақ мінез-құлық – эмоциялық немесе сыйлық сезімі үшін үздіксіз қырқу. Бұл теріс ойлар мен сезімдерді басу үшін қырқуды немесе автоматты қырқу әдетін дамытуды қамтиды. Бұл автоматты қырқу әдетке айналады және КҚСБ (ADHD)пен бірге жүреді. 2018 жылы Турет синдромы (ТС), трихотилломания және экскориация бойынша жаңа зерттеу осы бұзылыстардың бірдей кездесуін көрсетті. Зерттеуге қатысушылар Турет синдромы бар пациенттерді қолдайтын клиникалардағы клиникалық қызметкерлермен тексерілді. Пациенттер өздері сауалнама толтырды. ТС-қа қатысушылардың барлығының (n = 811) 13%-ында трихотилломания және экскориация диагнозы қойылды. Нәтижелердің маңыздылығы ТС диагнозы қойылған балаларды тексеру ұсынысымен бірге баяндалды. Бұл клиникалық мамандарға трихотилломания және экскориацияны немесе олардың қауіп факторларын анықтауға көмектеседі. Әйелдердегідей, қыздарда бұл бұзылыстар ұлдарға қарағанда жиірек кездеседі. Зерттеулер экскориациялық бұзылуды обсессивтік-компульсивтік бұзылыстың (ОКБ) бір түрі ретінде қарастыруға болады деп болжайды. Экскориациялық бұзылуды емдеуге қатысты шолулар келесі препараттардың қырқу мінез-құлқын азайтуға тиімді екенін көрсетті: доксепин, кломипрамин, налтрексон, пимозид және оланзапин. Эпилепсияға қарсы препарат – топирамат экскориациялық бұзылуды емдеу үшін қолданылады; Прадер-Вилли синдромы бар адамдармен жүргізілген шағын зерттеуде ол теріні қырқуды азайтатыны анықталды. Бірнеше зерттеулерде әдетті өзгерту жаттығуының саналылық жаттығуларымен байланысты екені көрсетілді. Бұл психологиялық проблемалары жоқ экскориациялық бұзылысқа шалдыққан адамдарда теріні қырқу мінез-құлқын азайтады. ЭД салдарынан психиатриялық көмекке бағытталған пациенттерді ұзақ мерзімді бақылау деректерінің болмауына байланысты, пациенттердің неге бағытталған көмектен бас тартатыны немесе көмекке қол жеткізу үшін тағы не қажеттігі туралы ақпарат аз. Жалпы алғанда, осы зерттеуге қатысушылардың 25%-дан азы ұзақ мерзімді нәтижелерге қол жеткізді, бұл емдеуге көп салалық командалық тәсілдің қажеттігін көрсетеді, онда қажет болған жағдайда ЖМД (PCP), дерматология, психология және психиатрия мамандары қатысады.
Даму қабілеті төмендер
Даму мүмкіндіктері шектеулі жандарда экскориациялық бұзылысты емдеу үшін бірнеше әртүрлі мінез-құлқылық араласулар қолданылып келді. Бір тәсіл – адамдарға денелерін тырнау мүмкіндігін азайтатын қорғау киімдерін кигізу, мысалы, қолғап немесе бет маскасы.
Болжам
Әдетте, экскориациялық бұзылысы бар адамдар бұл бұзылыстың күнделікті өмірге кедергі келтіретінін сезінеді. Ұят, ұялу және қорлану сезімінен туындап, олар үйден шығудан қанағаттанбай, тіпті ыстық ауа райында да ұзын қолды және ұзын шалбар киюге, немесе терідегі көрінетін зақымдануды косметикалық заттармен және/немесе таңғыштармен жасыруға тырысады. Емделмеген жағдайда экскориациялық бұзылыс 5 жылдан 21 жылға дейін жалғаруы мүмкін. Дегенмен, көптеген дәрігерлер бұл бұзылысты өмір бойы сақталады деп санайды. Экскориация бала кезінде басталып, ересек жасқа дейін белсенділігін сақтайтыны анықталған.
Эпидемиология
Экскориациялық бұзылудың таралуы толыққанды зерттелмеген. Экскориациялық бұзылу басқа психиатриялық жағдайлармен, әсіресе көңіл-күй және қылықсыздық бұзылыстарымен бірге жиі кездеседі. 2020 жылғы Экскориацияға қатысты зерттеуде демографиялық ерекшеліктер, әлеуметтік-экономикалық жағдай, отбасылық жағдай және жыныс сияқты факторларды анықтау мақсатында жүргізілген сараптамада қатысушылардың 75%-дан астамы әйел екені анықталды, барлық қатысушылардың 45%-дан астамы жұмыссыз болды, ал 60%-дан астамының отбасылық жағдайы жалғызбастыдан бастап ажырасқан немесе жесірлікке дейін ауытқып келді. Диагноз әйелдерге басқа топтарға қарағанда жиі қойылады, сондықтан болашақ зерттеулер әйелдерге экскориацияның неліктен көбірек әсер ететінін және экскориацияның отбасылық жағдаймен немесе өмірдегі қанағатпен байланысы бар-жоғын анықтауға бағытталған болуы керек.
In a 2020 Study of Excoriation to identify the variable's such as: demographics, SES, marital status and gender, more than 75 % of participants were identified as female, more than 45% of all participants were unemployed, and more than 60% had marital status which ranged from being single to divorced or widowed. With females accounting for diagnosis than any other group, future research should look to uncover reasons why women are more impacted by excoriation, and if excoriation has a correlation with marital status or happiness in life.
Тарих
Эскзориация бұзылысы туралы ең алғашқы жазбаны 1898 жылы француз дерматологы Луи Энн Жан Брокк жасаған, ол жасөспірім қыз пациентінің безеңді бақылаусыз тырнайлап алуын сипаттаған.
Қоғам және мәдениет
Экскориациялық бұзылу үрейлі бұзылуларды емдеуге бағытталған "Obsessed" теледидар деректік сериалының бірнеше эпизодтарында талқыланды. "Қара лебедь" фильмінде экскориациялық бұзылу Нина Сайерстің үрейі мен ОКЗ-ның бір көрінісі ретінде бейнеленген. 2021 жылғы "Мисс Америка" сайысында "Мисс Аляска 2021" Эмма Бройлс әлеуметтік желілерде назар аудару тапшылығы және гиперактивтілік бұзылуы, сондай-ақ дерматилломаниямен күресіп жатқанын және Арнайы Олимпиадада ерікті болып жұмыс істеген тәжірибесін ашық айтты. Ол 2022 жылғы "Мисс Америка" титулын жеңіп алды.