Кіріспе

Африка киносы Африка құрлығында фильмдер түсірудің немесе көрсетілудің тарихын және қазіргі уақытын қамтиды, сондай-ақ аудиовизуалды мәдениеттің осы түріне қатысы бар адамдарды да қамтиды. Ол 20 ғасырдың басына дейін жетеді, сол кезде кинопленкалар негізгі кинематографиялық технология болатын. Колониялық дәуірде африкалық өмір тек ақ, колониялық, батыс кинорежиссерлерінің жұмысы арқылы көрсетілді, олар африкалықтарды экзотикалық "басқалар" ретінде теріс бейнеледі. 50-ден астам аудиовизуалды дәстүрі бар ел болғандықтан, жалғыз "Африка киносы" деген атау жоқ. Тарихи және мәдени тұрғыдан алғанда, Солтүстік Африка мен Сахара астындағы Африка киносы және әртүрлі елдердің кинолары арасында маңызды аймақтық айырмашылықтар бар. Киноның пионерлері Огюст және Луи Люмьер 1896 жылы Александрияда, Каирде, Тунисте, Сузада, Ливияда және Тунис, Хамам Лиф қалаларында фильмдерін көрсетті. Альберт Самама Чикли көбінесе Африканың жергілікті киносының алғашқы өндірушісі ретінде аталады, ол 1905 жылдың желтоқсанында Тунис казиносында өзінің қысқа деректі фильмдерін көрсетті. Оның қызы Хайди Тамзалимен бірге Чикли 1924 жылғы "Карфагеннен келген қыз" сияқты маңызды алғашқы туындыларды жасады. 1927 жылы Мысыр Азиза Әмірдің "Лейла" атты алғашқы толық метражды фильмін түсірді. 1935 жылы Каирдегі Миср студиясы көбінесе комедиялар мен мюзиклдерді, сондай-ақ Камал Селимнің "Уасият" (1939) сияқты фильмдерді өндіруді бастады. Мысыр киносы 1940, 1950 және 1960 жылдары гүлденді, ол өзінің алтын ғасыры саналды. Юсеф Шахиннің "Каир вокзалы" (1958) араб киносының негізін қалады. Нигерияның кино индустриясы Африкадағы ең ірісі болып табылады, ол өндіріс көлемі, жылдық фильмдер саны, кірісі және танымалдылығы бойынша ерекшеленеді. Бұл сонымен қатар әлемдегі екінші ірі кино өндірушісі. 2016 жылы Нигерияның кино индустриясы жалпы ішкі өнімге (ЖІӨ) 2,3% үлес қосты. Африкада толығымен өндірілген алғашқы фильмдердің бірі - Оңтүстік Африканың "Ұлы Кимберли алмасын ұрлау" (1911) драмалық фильмі. Одан кейін "De Voortrekkers" (1916) - Оңтүстік Африканың (немесе Африканың) алғашқы эпикалық фильмі және ең көне сақталған фильмі, ол Ұлы көш-қон туралы және африканер аудиториясына арналған. Оңтүстік Африка киносының алғашқы кезеңдеріндегі маңызды тақырып - африканерлердің (әсіресе буерлердің) және британдық Оңтүстік Африкалықтар арасындағы этникалық қақтығыс болды. Марк Аллегреттің алғашқы фильмі "Конгоға саяхат" (1927) маса халқын, әсіресе, жас африкалықтың кішкентай бауырына баумен байланған қолтырауын көрсету арқылы құрметпен бейнеледі. Дегенмен, африкалықтар тек адам ретінде бейнеленді, бірақ тең емес; мысалы, диалог картасында дәстүрлі бидің қозғалыстары наив деп сипатталды. Оның сүйіктісі, жазушы Андре Жид, Аллегретке еріп, сондай-ақ "Конгоға саяхат" деп аталатын кітап жазды. Аллегрет кейіннен Жозефина Бейкердің қатысуымен "Зузу" фильмін түсірді, бұл қара нәсілді әйелдің қатысуымен түсірілген алғашқы ірі фильм болды. Бейкер Париж өнер ортасында тек бананнан тігілген киіммен би билеп сенсация тудырды. Француз колонияларында 1934 жылғы Лаваль жарлығымен африкалықтарға өз фильмдерін жасауға тыйым салынды. Бұл тыйым африкалық өркендеудің саяси, мәдени және көркемдік құралы ретінде дамуына кедергі келтірді. Конголық Альберт Монгита 1951 жылы "Кино сабағын" түсірді, ал 1953 жылы Мамаду Туре халық ертегісіне негізделген "Мурамани" фильмін жасады. 1955 жылы Бениннен шыққан, бірақ Сенегалда білім алған Паулин Суману Вийра Le Group Africain du Cinema-дан әріптестерімен бірге Парижде қысқаметражды фильм түсірді, "Африка Сур-Сен" (1955). Вийра Париждегі Institut des hautes études cinématographiques (IDHEC) кинотеатрында кино түсіру бойынша білім алды және Африкада кино түсіруге тыйым салынғанға қарамастан, Францияда фильм түсіруге рұқсат алды. Қара африкалық режиссердің алғашқы фильмі деп саналатын "Африка Сур-Сен" 1950-ші жылдардағы Франциядағы африкалық болудың қиындықтарын зерттейді. Португалиялық отарлар тәуелсіздікке кино өндірісіне ешқандай жабдықсыз келді, өйткені ондағы отаршылдық үкімет кино түсіруді отаршылдық үгіт-насихатпен шектеді, жергілікті халықтың кемсінуін атап өтті. Сондықтан тәуелсіздікке дейін шынайы африкалық дауыстарды дамыту туралы көп ойланбады. 1930 жылдардың ортасында Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Африка елдерінде Банту білім беру киносы эксперименті "бантуларды, негізінен гигиена туралы білім беруге" тырысты. Бұл жобадан тек үш фильм ғана сақталған; олар Британдық кино институтында сақталған. Колониялар тәуелсіздік алғанға дейін отаршылдыққа қарсы фильмдер аз шығарылды. Мысалы, Крис Маркер мен Ален Ренедің "Статуялар да өледі" (Les statues meurent aussi) фильмі еуропалықтардың африкалық өнерді ұрлауы туралы. Рене Вотьедің "Afrique 50" фильмінің екінші бөлігі Кот-д'Ивуарда және Жоғарғы Вольтада (қазіргі Буркина-Фасо) отаршылдыққа қарсы көтерілістерді көрсетті. Осы уақытта Африкада фильмдер түсірумен айналысқан француз этнографиялық кинорежиссері Жан Руш, француз және африкалық көрермендер арасында даулы болды. "Жагуар" (1955), "Есінен шыққан ұстаздар" (1955), "Мен, қара" (1958) және "Адам пирамидасы" (1961) сияқты деректі фильмдер. Руштің деректі фильмдері тікелей отаршылдыққа қарсы болмағанмен, отарлық Африка туралы қабылдауларға күш түсірді және африкалықтарға жаңа дауыс берді. Руш африкалықтарды "қоңыздар сияқты" қарап отыр деп айыпталғанмен, ол африкалық киноның дамуындағы маңызды тұлға болды және африкалық кинода маңызды мансаптарға ие болған африкалықтармен жұмыс істеген алғашқы адам болды (Умару Ганда, Сафи Фэй және Мустафа Алассане және басқалар). Тәуелсіздік алғанға дейін түсірілген көптеген фильмдердің нәсілшілдікке толы болғандықтан, Осман Сембен және Умару Ганда сияқты тәуелсіздік дәуірінің африкалық кинорежиссерлері киноны батыстық кинорежиссерлердің африкалықтар туралы бейнесін түзету және Африканың бейнесін африкалықтар үшін қайтару үшін маңызды саяси құрал ретінде қарастырды.

Тәуелсіздік алғаннан кейінгі және 1970-ші жылдар

Халықаралық танымалдыққа ие болған алғашқы африкалық фильм – Сембен Усманның «Қара қыз» деп те аталатын «La Noire de» фильмі. Ол Францияда үй қызметкері болып жұмыс істеуге мәжбүр болған африкалық әйелдің бейшаралығын көрсетті. 1966 жылы ол Жан Виго сыйлығын жеңіп алды. Бастапқыда жазушы болған Сембен, көбірек көрерменге жете алу үшін киноға көшті. Ол әлі күнге дейін «африкалық киноның әкесі» деп есептеледі. Сембеннің туған жері Сенегал он жылдан астам уақыт бойы африкалық кино өндірісінің ең маңызды орталығы болып келді. 1969 жылы қазіргі Буркина-Фасода африкалық кино фестивалі FESPACO құрылғаннан кейін африкалық кино өзінің жеке форумын құрды. FESPACO қазір Тунис Республикасындағы Карфаго кинофестивалімен кезектесіп, екі жылда бір рет өтіп тұрады. Африкалық кино жасаушылардың Панафрикалық федерациясы (Fédération Panafricaine des Cinéastes, немесе FEPACI) 1969 жылы африкалық кино индустриясын өндіріс, тарату және көрсету салаларында дамыту мақсатында құрылды. Құрылғаннан бастап FEPACI Африка Бірлігі Ұйымының (АБУ), қазіргі Африка Одағының маңызды серіктес ұйымы болып саналды. FEPACI Африка мемлекеттерінің және құрлықтың тұтас алғандағы саяси-экономикалық және мәдени дамуында киноның атқаратын рөлін зерттейді. 1969 жылы түсірілген Мед Хондоның «Солей О» фильмі бірден танылды. Сембеннен кем емес саяси көзқарасты ұстанған ол, Францияда «қате» тері түсімен шетелдік болудің қандай екенін көрсету үшін көбірек дау тудыратын көркемдік тілді таңдады.

1980 және 1990 жылдар

Сулейман Сиссенің "Елен" (Мали, 1987) фильмі – Канн фестиваліне қатысқан қара нәсілді африкалық режиссердің алғашқы туындысы. Шейк Омар Сиссоконың "Гимба" (Мали, 1995) фильмі де Батыста жақсы қабылданып, құрметке ие болды. 1990 жылдардағы көптеген фильмдер, соның ішінде Жан Пьер Беколоның "Квартир Моцарт" (Камерун, 1992) ғаламдану үдерісіне ұшыраған Африка мегаполисіндегі өмірді бейнелейді. Нигерия киносы 1990 жылдары үйдегі бейнекамералардың қолжетімділігі артып, қарқынды дамыды, осылайша Нолливудты Батыс Африка ағылшын тіліндегі фильмдер орталығына айналдырды. Нолливуд тек 2013 жылы ғана 1844 фильм түсірді. Конго Демократиялық Республикасының Киншаса қаласындағы соңғы кинотеатр 2004 жылы жабылды. Көптеген бұрынғы кинотеатрлар шіркеулерге айналдырылды. 2009 жылы БҰҰ-ның босқындар жөніндегі агенттігі "Үнсіздікті бұзу" ("Breaking the Silence") фильмін Оңтүстік Киву және Катанга провинцияларында көрсетті. Бұл фильм Конго азаматтық соғыстарындағы зорлау туралы айтады. Конго Республикасының көршілес Бразавиль қаласында 2016 жылы 200 орындық "MTS Movies House" кинотеатры ашылды, ал 2018 жылдың сәуірінде тағы бір жаңа кинотеатрдың құрылысы басталды. 2006 жылы Оңтүстік Африкада Африка кино саммиті өтті. Одан кейін FEPACI-нің 9-шы конгресі ұйымдастырылды. Африка кино академиясының сыйлықтары 2004 жылы табыс етілді, бұл Нигерия сияқты жергілікті киноиндустрияның өсуімен қатар, Сахарадан оңтүстік Африкада кино индустриясының мәдениетін дамыту мен таратуға серпін берді.

2000 және 2010 жылдар

Қазіргі африкалық кино қазіргі заманғы мәселелер мен жалпыға ортақ проблемаларға қатысты алуан түрлі тақырыптарды қамтиды. Көші-қон және Африка мен Еуропа елдері арасындағы қарым-қатынас көптеген африкалық фильмдерде жиі кездесетін тақырып. Абдеррахман Сиссаконың "Бақытты күту" фильмі Еуропадан оралған мигранттың жолы арқылы Мавритания қаласының шетелдік ықпалға қарсы күресін көрсетеді. Махамат Салех Харунның "Франциядағы маусым" фильмінде де көші-қон маңызды орын алады, ол Францияда пана табуға тырысқан Орталық Африка Республикасының отбасының саяхатын бейнелейді. Харун Франциядағы чадтық диаспораның бір бөлігі болып табылады және фильмде осы диаспоралық тәжірибенің әр түрлі жақтарын зерттейді. Африкалық футуризм және афрофутуризм – Африка мен африкалықтарға қатысты ғылыми фантастика немесе болжамды әңгімелер айтатын, құрлықта да, диаспорада да өмір сүретін африкалықтарды қамтитын дамып келе жатқан жанр. Нейл Бломкамптың "9-ауданы" фильмі Оңтүстік Африкаға келген шетелдіктердің шабуылын бейнелейтін кең танымал мысал. Ванури Кахиудің "Пумзи" атты қысқаметражды фильмі үшінші дүниежүзілік соғыстан 35 жыл өткеннен кейін Африкадағы Maitu қауымдастығының болашақ бейнесін көрсетеді. Харун мен Кахиу сияқты режиссерлер Африканың әртүрлі елдерінде киноинфрақұрылымының жетіспеушілігі және оған деген құрмет жоқтығына алаңдаушылық білдірді. Дегенмен, Чангамото өнер қоры сияқты ұйымдар африкалық кино жасаушыларға көбірек ресурстар мен мүмкіндіктер ұсынып келеді.

2020 жылдар

Кейбір африкалық елдерде сөз бостандығының жетіспеушілігі кино индустриясын құлдыратады. Бұл Экваториалдық Гвинеяда ерекше күшті. "Кітап дүкендері жоқ елден келген жазушы" толық метражды фильмі – елде түсірілген алғашқы фильм және әлемдегі ең ұзақ билік еткен диктаторлардың бірі Теодоро Обианг Нгуэма Мбасогоның диктатурасын сынап көрсетеді.

Тақырыптар

Африка киносы, әлемнің басқа аймақтарындағы кино сияқты, түрлі тақырыптарды қамтиды. 1975 жылы Алжирде Африка киножүргізушілерінің жалпыафрикалық федерациясы (FEPACI) «Африка киношысының хартасын» қабылдады, ол Африка киносында отаршылдықтан кейінгі және жаңа отаршылдық шындықтардың маңыздылығын мойындады. Киношылар Африка қоғамдарының жаңа отаршылдық жағдайын еске түсіруден бастайды. «Қазіргі африкалық қоғамдар саяси, экономикалық және мәдени тұрғысынан үстемдікке түскен жағдайға тап болды». Африка кинорежиссерлері әлемнің басқа аймақтарындағы прогрессивті кинорежиссерлермен ынтымақтастығын білдірді. Африка киносы көбінесе «Үшінші киноның» бір бөлігі деп есептеледі. Мысалы, Усман Сембен сияқты кейбір африкалық кинорежиссерлер еуропалық және исламдық үстемдікке қарсы күресті еске түсіру арқылы африкалық тарихты африкалықтарға қайтаруға тырысады. Африка кинорежиссері көбінесе дәстүрлі гриотпен салыстырылады. Гриоттар сияқты, киношылардың міндеті – қоғамдық тәжірибені білдіру және көрсету. Африка ауыз әдебиетінің үлгілері африкалық фильмдерде жиі кездеседі. Африка киносына итальян неореализмі, бразилиялық «Cinema Novo» және Бертольд Брехт театры сияқты басқа континенттердің дәстүрлері де әсер еткен.

Әйел режиссерлер

Сенегал киносының және жалпы Африка құрлығында дамыған киноның ізашарларының бірі ретінде танылған этнолог және кинорежиссер Сафи Файе халықаралық деңгейде танылған алғашқы африкалық әйел режиссер болды. Файедің алғашқы фильмі "La Passante" ("Жаяу өтуші") 1972 жылы шықты, ал одан кейін 1975 жылы режиссердің толық метражды алғашқы фильмі "Kaddu Beykat" ("Менің ауылымнан хат") жарық көрді. Файе 1970-ші жылдардың екінші жартысында, соның ішінде 1996 жылғы "Mossane" драмалық фильмімен, бірнеше жұмыстармен белсенді айналысты. Гваделупалық иммигранттардың қызы, француз режиссері Сара Малдорор диаспорадағы африкалық киноның ізашарларының бірі ретінде танылды. Ол "Les Griots" ("Жыршылар") – Франциядағы африка және афро-карибтік түкпірден шыққан актерлерге арналған алғашқы драмалық труппаның негізін қалады. Алғашында театрмен айналысқан ол, кейін Мәскеудегі Ресей Федерациясының Мемлекеттік кинематография институтында (ВГИК) режиссураны оқыды. 2008 жылы Манушка Келли Лабуба Габон киносы тарихында көркем фильм түсірген алғашқы әйел болды. Оның "Le Divorce" ("Ажырысу") атты қысқаметражды фильмі жас габондық жұптың ажырысуына қазіргі заманғы және дәстүрлі құндылықтардың әсерін көрсетеді. Кемі Адетиба, бұрын музыкалық бейнефильмдердің режиссері болған, 2016 жылы "The Wedding Party" ("Той кеші") фильмімен режиссерлік дебют жасады. Аристократтық тойды тойлау оқиғаларын баяндайтын бұл фильм туған Нигериясындағы Нолливудтың ең табысты фильміне айналды. Ванури Кахиу – кениялық кинорежиссер, ең танымал туындысы – "From a Whisper" ("Шыбырлаудан") фильмі. 2009 жылы Африка кино академиясы сыйлықтарында ол "Ең үздік режиссер", "Ең жақсы сценарий" және "Ең жақсы фильм" номинацияларында жеңіске жетті. "From a Whisper" фильмінен шамамен 10 жыл өткен соң, Кахиудің "Rafiki" ("Дос") фильмі қазіргі Кениядағы екі жасөспірім қыз туралы романтикалық драма ретінде көрерменге ұсынылды. Фильм Канн кинофестивалінде көрсетілгендігі және кениялық үкіметке ұнамаған сексуалдық тақырыптарды зерттегендігі үшін көп назар аударды. Рунгено Ньони, халықаралық деңгейде танымал "I am Not a Witch" ("Мен сиқыршы емеспін") көркем фильмінің режиссері және сценарийшісі, Замбияда туып, Уэльсте өскен. 2009 жылы ол Лондонның Өнер университетінде актерлік өнер саласында магистр дәрежесін алды. Оның режиссерлік және сценарийлік туындыларының ішінде қысқаметражды фильмдер бар: "The List" ("Тізім", 2009), "Mwansa The Great" ("Ұлы Мванса", 2011), "Listen" ("Тыңда", 2014), сондай-ақ ол халықаралық киножоба "Nordic Factory" ("Солтүстік Фабрикасы", 2014) режиссерлерінің бірі болды. Ол "I am Not a Witch" фильмі үшін британдық режиссердің үздік дебюті үшін BAFTA сыйлығын қоса алғанда, көптеген марапаттарға ие болды.

ЮНЕСКО-ның Африкадағы кино индустриясы туралы баяндамасы

2021 жылдың қазан айында ЮНЕСКО Африка құрлығының 54 мемлекетіндегі кино және аудиовизуалды индустрия туралы есеп жариялады, онда сандық және сапалық деректер, сондай-ақ континенттік және аймақтық деңгейдегі олардың күшті және әлсіз жақтарының талдауы келтірілген. Есеп Африкадағы кино және аудиовизуалды секторды дамыту бойынша стратегиялық ұсыныстар ұсынады және саясаткерлерді, кәсіби ұйымдарды, компанияларды, кинорежиссерлерді және суретшілерді оларды үйлесімді түрде жүзеге асыруға шақырады. Есептің 1-бөлігі «Құрлықтың кино және аудиовизуалды секторының болашағын қалыптастыратын жалғыруафрикалық тенденциялар» деп аталады, 2-бөлігі – стратегиялық даму және өсу модельдері, 3-бөлігі елдердің толыққанды ұлттық карталарын ұсынады, ал қосымшада 1896 жылдан 2021 жылға дейінгі африкалық киноның маңызды тарихи даталарының тізімі берілген. Аудиовизуалды өндірістің тарихи дамуынан басқа, көрнекті кинорежиссерлер мен олардың көркемдік құндылығы, онлайн-стриминг сияқты соңғы трендтер, сондай-ақ осы индустрияда оқытудың, қаржыландырудың және қолдаудың жетіспеушілігі талқыланады.