Кіріспе

1851 жылы Джон Раскиннің жазған ертегісі

Алтын өзеннің патшасы немесе Қара бауырлар: Стирия жырлары – Джон Раскиннің 1841 жылы он екі жасар Эффи (Евфемия) Грей үшін жазған фантастикалық әңгімесі. Кейін Раскин осы қызға үйленді. Алғашқы рет 1851 жылы кітап түрінде жарық көрді және үш рет қайта басылған ерте Виктория дәуірінің классикасына айналды. Кітапқа қосымшадағы "Бірінші басылым туралы хабарламада" бұл ертегі деп аталады, ол махаббат, мейірімділік және жақсылықтың зұлымдыққа жеңісін көрсетеді. Алайда, оны аңыз, құрастырылған миф және парабола ретінде де сипаттауға болады. Ричард Дойл (1824–1883) осы ертегіге 22 сурет салған. Кейінірек 1932 жылы Артюр Рэкхэм оны суреттермен безендірді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Оңтүстік-шығыс Австрияның Штирия немесе Штирия тауларында орналасқан Қазыналар аңғарының байлығы оның иелерінің зұлымдығы арқылы жоғалады, екі ақсақал "Қара бауырлар", Ханс және Шварц, олар ақымақтықпен Оңтүстік-батыстық желге, Эскуайрға зұлымдық жасайды, олар өз кезегінде өз аңғарларын су басады, олардың мүлкін алып кетеді және өз аңғарларын қызыл құмнан өлі аңғарға айналдырады. Бұл тұлғаланған жел өз әсері арқылы жағдайды осылай ұстап тұру үшін күш-қуатқа ие басқа желдермен байланысты, олар аңғардың ерекше құнарлылығына себеп болды. Ханс пен Шварцты жер шаруашылығынан басқа кәсіпке мәжбүрлеп, алтын шеберлері етіп шығарады. Бұл әрекет Алтын өзеннің патшасын Глюк үшін табадан нәзік киінген алтын жұлдызша ретінде құюға босатады. Алтын өзен - Қазыналар аңғарының айналасын қоршап тұрған биік таулық катаракталардың бірі. Глюк сол биік, салтанатты өзеннің күн батып жатқанда көрінетін алтын өзен болғаны жақсы болар еді деп ойлайды. Қауран патша Глюкпен келіспейді, бірақ ұсыныс жасайды: егер біреу өзеннің көзіне көтеріліп, оған кем дегенде үш тамшы қасиетті су құйса, ол сол адам үшін тек алтын өзенге айналады. Бұл адам оны бірінші және жалғыз рет жасауы керек немесе өзен оны басып, қара тасқа айналдырады. Ханс пен Шварц бұл сынақты қабылдауға ниетті, олар бір-бірімен дуэль жасайды, нәтижесінде Шварц тыныштықты бұзғаны үшін түрмеге жабылды. Ханс полиция қызметкерінен жасырынған ақылды жігіт шіркеуден қасиетті су ұрлап, таудан Алтын өзенге қарай өрлеп барады. Ол мұздықта қиындыққа ұшырап, азық-түліксіз, тек қана құйылған сумен ғана қашып кетеді. Ол үш тамшы ғана қажет екенін білгендіктен, шөлденіп, су ішуге мәжбүр болады. Жол бойында Ханс үш адаммен кездеседі, олар құшақтап, шөлден өліп жатыр, бір күшік, бір ақ бала және бір қарт адам. Ханс үш мұқтаж адамнан бас тартып, өз шөлін өзі қандырады. Жолда Ханстың айналасы қараңғы және жаман болып, алтын өзенге құйылған құдай суын тастағаннан кейін қара тасқа айналады. Глюк өзінің ағасы Шварцты босатуды қамтамасыз етеді, ол өзінің қасиетті суын "жаман діни қызметкерден" сатып алып, ақырында дәл солай болады, өз кезегінде әдемі баланы, қартты және оның жолда жатқан ағасы Хансты елемейді. Содан кейін Алтын өзеннің айналасына тағы бір қара тас түсіп, ол айналасына жүгіріп, зар жылайды. Глюк таудың басына көтерілгенде бұрылыс жасайды. Ол алдымен таудың бойындағы жолмен жүріп бара жатқан қарт адамды кездестіреді, ол фляжкадан су сұрайды. Глюк оған тек үштен бір бөлігі ғана қасиетті суды қалдыра отырып, су ішуге мүмкіндік береді. Содан кейін ол жол бойында жатқан әдемі баланы кездестіреді, оған бірнеше тамшыдан басқасын ішуге рұқсат береді. Осы жанқиярлық әрекеттерден кейін Глюктің жолы жарық және жағымды болады, бұл оның өмірінде болғаннан гөрі жақсы сезінетінін көрсетеді. Содан кейін ол құлпынайған күшекті кездестіріп, оған соңғы тамшысын береді. Бала Алтын өзеннің патшасына айналады, ол Глюкке екі ағасының өлімге ұшырауының себебін айтады: өзенге лақтырылған суды жол бойында шөлден өлгендерге беруден бас тартқандары үшін арамдалды. Ол Глюктің құмырасына үш тамшы лилияның тұнбасын шашып, өзенге лақтырады да, суға айналып кетеді. Глюк шөл тамшыларын Алтын өзенге лақтырады, ол жер астынан өтіп, Қазына аңғарында пайда болатын айналып өтетін айналды құрайды. Қазыналар аңғары қайтадан құнарлы, құнарлы болады. Глюктің жаңа иесі - бай адам, мұқтаждарды үйінен ешқашан шығарып жібермейді. Алайда, содан кейін де халық саяхатшыларға "Қара ағайындылар" деп аталатын, Алтын өзендегі екі қара тастың аңызын көрсетеді.

Кейіпкерлер

Шварц (оның есімі неміс тілінде "қара" дегенді білдіреді), екі "Қара бауырдың" бірі. Ол және оның інісі Ханс өте жаман мінезді, қабақтары қасқа жуық, кішкентай, "соқпақ" көздері бар, көздерін жартылай жұмып жүреді. Ханс (оның есімі неміс тіліндегі жалпы "Жан" есімі), екінші "Қара бауыр". Екеуі де жануарларға да, адамдарға да қатыгез, көршідегі қонақханада соңғы тиындарына дейін ішуден артық қуаныш табады. Глюк (Глюк болуы керек; оның есімі неміс тілінде "сәттілік" немесе "бақыт" дегенді білдіреді; есімі "жақсы тілек" білдіреді: "G' Luck!"), "Қара бауырлардың" он екі жасар кіші інісі. Ағаларынан өзгеше, ол сары шашты, көк көзді және барлық тірі нәрсеге мейірімді. Оңтүстік-батыс жел, Эсквайр – үш бауырға Қазыналы аңғарға келген бейнеленген жел. Оның бойы шамамен бір метр жеңілтүс, мұрны қола түсті, 48 сағат бойы қыздырылған отта отырғандай қызыл екі беті, жібектей кірпікшелері және әр жағында екі рет бұралған мұрты бар. Ол өзінің бойына жуық конус тәрізді бас киім және жел соққанда бойынан төрт есе ұзын плащ киеді. Ханс пен Шварцтың оған жасаған жамандықтарынан кейін ол – және басқа желдер – Қазыналы аңғардан қашып, оны шөлге айналдырады. Алтын өзеннің патшасы – "күшті патша" тарапынан тұтқынға алынған, Глюктің қолындағы алтын мұралық тостаған түріндегі алтын гном, тостағанның балқытылуы арқылы босатылған, Қазыналы аңғарды қоршаған сарқырамалардан құйылатын өзеннің патшасы.

Құрылымы мен күштері

Бұл ертегіде сондай-ақ этиологиялық миф сипаты бар – әлемдегі нәрселердің қалай болғанын түсіндіру үшін ойлап табылған әңгіме. Ол эпикалық сага сияқты құрылған, әр тарау бір ғана қызығушылықпен аяқталады: Бірінші тарау, Оңтүстік-батыс желді, Эсквайрды анықтайтын карта; Екінші тарау, тостаған Алтын өзеннің босатылған патшасына айналады; Үшінші тарау, Ханс қара тасқа айналады; Төртінші тарау, Шварц серіктес қара тасқа айналады; Бесінші тарау, қара тастар «Қара бауырлар» деп аталады. «Әркімнің кітапханасы» басылымының редакторы Оливер Лодж былай дейді: «Бұл теңеу екі бөліктен тұрады, бір түрлі Жұмақ жоғалған және Жұмақ қайта табылды – өзімшілдікпен жоғалған, махаббатпен қайта табылды». Су – нәрсені жасайтын және жоятын күш. Қазыналы аңғар әрқашан гүлдену үшін қажетті сумен қамтамасыз етіледі. Содан кейін ол құйылыс су арқылы қиратылады. Ол Алтын өзеннің суы арқылы қалпына келтіріледі, бұл мейірімді Глюк үшін алтын өзенге айналады. Судың күші опасыз мұздықта көрінеді, ол үстінен өтетіндерді құйылатын судың және мұздың жарылуының дыбысымен қорқытады. Су «қасиетті су» ретінде патшаның бұйрығымен Алтын өзеннің керемет түрде «алтын өзенге» айналуына себеп болады. Алтын өзеннің патшасы «су» құбылысы арқылы булану процесінде жоғалып кетті. Бұл ертегіде қоршаған орта адамның жақсылығы мен жамандығына оң немесе теріс жауап береді. Жел мен өзен сияқты табиғаттың тұлғаланған күштері өзара әрекеттеседі. Лодж сондай-ақ, «Қара бауырлардың» алтын шеберлері болудан алған сабағын және Глюктің Алтын өзеннің нағыз алтынға толы өзен болуын тілегенін түсіндіреді: «Және Қазыналы аңғардағы байлықты қалпына келтіру, металл өндіру кәсіпорындары арқылы емес, оның топырағының құнарлылығын қалпына келтіру арқылы, автордың барлық нағыз материалдық өсім топырақтан тууы керек деген тұжырымымен толық үйлеседі».

Негізгі тақырыптар

Жоғарыда айтылғандай, бұл оқиғаны Джон Раскиннің оқырмандарына махаббат, мейірімділік және қайырымдылық әлемді Қазыналар аңғары сияқты өзгерте алатынын түсіндіру үшін пайдаланатын нақыл ретінде де қарастыруға болады. Ол, әрине, Алтын өзеннің патшасы арқылы Глюкке былай дейді: "Шаршаған және өлmekте жатқандардың жалқауын естімеген су, барлық қасиеттілер бата бергенімен де киелі емес; ал мейірімділік ыдысында табылған су, тіпті ол мәйіттермен былғанса да, киелі".