Кіріспе
Жер астында өмір сүру – жер бетінен төмендегі кеңістікте өмір сүруді білдіреді, ол табиғи немесе қолдан жасалған үңгірлерде немесе құрылыстарда (жерге көмілген үйлер) болуы мүмкін. Жер астындағы тұрғын үйлер кейбір үй іздеушілер үшін, оның ішінде қоршаған ортаға тигізетін әсерді азайтуды көздейтіндер үшін жер үстіндегі тұрғын үйлерге балама болып табылады. Зауыттар мен кеңсе ғимараттары шуды азайту, энергияны үнемдеу және қауіпсіздік сияқты себептермен жер астындағы нысандардан пайда көре алады. Жер астындағы үйлердің артықшылықтарына қатысты ауа райының қиын жағдайларына төзімділік, тыныш өмір сүру кеңістігі, айналағы ландшафтқа ұқсас болуы және қоршаған жердің табиғи жылу сақтау қасиеттеріне байланысты ішкі температураның тұрақты болуы жатады. Жер астындағы тұрғын үйлердің энергия тиімділігі мен экологиялық тазалығы олардың маңызды артықшылығы болып табылады. Дегенмен, жер астында өмір сүрудің кейбір кемшіліктері де бар, мысалы, су басу қаупі, ол кейбір жағдайларда арнайы сорғы жүйелерін орнатуды талап етуі мүмкін. Бұл Италияның Сасси ди Матерасы, Австралияның Кубер-Педи қаласы, Тунис жеріндегі бербер үңгірлері (Матмата сияқты) және тіпті Амундсен-Скотт Оңтүстік полюс станциясы сияқты экстремалды ортадағы қауымдар үшін басты тұрғын үй түрі болып табылады. Көбінесе жер астындағы құрылыстар толығымен жер астында орналаспайды; әдетте, олар төбеге орналасқанда бір жағынан ашық болады. Бұл ашық жақ ішкі жарықтандыруды жақсарта алады, бірақ сыртқы факторларға көбірек сезімтал болуына себеп болады.
Underground living refers to living below the ground's surface, whether in natural or manmade caves or structures (earth shelters). Underground dwellings are an alternative to above ground dwellings for some home seekers, including those who are looking to minimize impact on the environment. Factories and office buildings can benefit from underground facilities for many of the same reasons as underground dwellings such as noise abatement, energy use, and security. Some advantages of underground houses include resistance to severe weather, quiet living space, an unobtrusive presence in the surrounding landscape, and a nearly constant interior temperature due to the natural insulating properties of the surrounding earth. One appeal is the energy efficiency and environmental friendliness of underground dwellings. However, underground living does have certain disadvantages, such as the potential for flooding, which in some cases may require special pumping systems to be installed. It is the preferred mode of housing to communities in such extreme environments as Italy's Sassi di Matera, Australia's Coober Pedy, Berber caves as those in Matmâta, Tunisia, and even Amundsen–Scott South Pole Station. Often, underground living structures are not entirely underground; typically, they can be exposed on one side when built into a hill. This exposure can significantly improve interior lighting, although at the expense of greater exposure to the elements.
Тарих
Тек скифтер мен немістердің жер астындағы тұрғындары туралы жазбаша мәліметтер бар. Олардың қалдықтары Швейцарияда, Мекленбургте және Оңтүстік Баварияда табылған, "Олардың пішіні дөңгелек, төменгі жағы қазан тәрізді кеңейген, диаметрі он бірден он бес метрге дейін, ал тереңдігі екіден төрт метрге дейін". Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы кезеңінде нацистер бүкіл қару-жарақ фабрикаларын жер астына көшірді, себебі одақтастардың әуе үстемдігі жер бетіндегі құрылыстарды күндізгі стратегиялық бомбалаудан осал етіп көрсетті.
Құрылыс әдістері
Австралияның кейбір ауылдық аймақтарында, жер асты үйлері суырлардың қуыстарына ұқсас етіп салынған. Үйдің жер бетінен жоғарырақ орналасқан "түтін шығаратын тесігі" және жер бетіндегі төменгі кіреберісі болады. Бұл ерекшелік үй ішінде үздіксіз желдің ағынын қамтамасыз етеді, кондиционерді қажетсіз етеді немесе оның қолданылуын азайтады.
Қалалық жер асты кеңістігін (ЖЖҚ) тұрақты дамыту
БҰҰ-ның Тұрақты даму мақсаттарына (әсіресе 11-мақсат: қалалар мен елді мекендерді қосымша, қауіпсіз, төзімді және тұрақты етуге) қол жеткізу жолында, әлемнің дамыған экономикаларындағы қалалар жер бетіндегі шектеулі жер ресурстарын кеңейтудің орнына көбінесе "төменге" қарай бет бұруда. Хельсинки, Сингапур, Гонконг, Миннеаполис, Токио, Шанхай, Монреаль сияқты қалалар осы бағыттағы үлгі болып табылады. Жер асты кеңістігін құнды жер ресурсы ретінде жалпы қалалық ресурстарды басқару жүйесіне және даму саясатына енгізуге болады, экономикалық сұранысқа сәйкес ресурстарды рационалды түрде ұсыну арқылы, сондай-ақ мемлекеттік басқару, жеке сектор, жеке құрылыс салушылар және пайдаланушылар сияқты мүдделі тараптарды үйлестіру арқылы. Дәстүрлі түрде, жер асты құрылыстарын жоспарлау жекелеген секторлар мен салалар бойынша жасанды тәсілмен жүзеге асырылып келді. Алайда, қалалық жер асты кеңістігін қала құрылысына табысты енгізу үшін бірнеше сала мен мүдделі тараптардың бірлескен жұмысы және кеңістік ресурстарын рационалды пайдалану қажет.
Құрылыстар
Жер астындағы тұру үшін құрылыстарды дамытудың әртүрлі жолдары бар. Үңгірлер (табиғи) мыңдаған жылдар бойы пана ретінде пайдаланылып келген. Үңгірлер (салынған) / Дугоуттар жер астындағы өмір үшін кең таралған құрылыс болып табылады. Оларды жасауға қажетті туннельдік техникалар кен өнеркәсібінде жақсы дамығанмен, оларды жасау кейбір баламаларға қарағанда айтарлықтай қымбатқа түсіп, қауіпті болуы мүмкін. Бірақ олар өте терең болуы мүмкін. Мысалы, ЮНЕСКО-ның Мәдени мұрасы деп жариялаған Италиядағы Сасси-ди-Матера және Австралиядағы Кубер-Педи қаласы, шөлдің қатты ыстығынан қашу үшін жер астында салынған. Қытайдағы дәстүрлі үйлердің бірі – Яодун, үңгір үйі. Сондай-ақ, Африкадағы Тогодағы Нок және Мампроуг үңгірлеріндегі тұрғын үйлерге назар аударыңыз. Жер үйімдік құрылыстар – бұл негізінен жерге көмілген дәстүрлі үйлер, әдетте жарық пен желдету үшін кем дегенде бір қабырғасын ашық қалдырады. Дегенмен, олар жерге көмілгендіктен, құрылыстар жер астындағы артқан салмаққа және ылғалға төтеп бере алатын материалдардан жасалуы керек. Қабырғаланған топырақтан жасалған құрылыстар, нақты мағынасында, жер астындағы құрылыстарға жатпайды, яғни олар жер бетінен төмен қазылмайды немесе үйіндіге көмілмейді. Олар тығыз жиналған топырақтан жасалған құрылыстар, бетонға ұқсас, бірақ цементтің байланыстыру қасиеттерінен айырылған. Бұл құрылыстар дәстүрлі саз үйлермен көптеген қасиеттерін бөліседі. Көлбеу құбырлық құрылыстар – өте қарапайым тәсіл. Бірнеше метрлік ірі, жиналмалы бетон құбырлар мен қораптар жер бетінде немесе қазылған траншеяларда орнатылып, содан кейін көміледі, қажетті бөлмелер мен дәліздерді құрайды. Бұл тәсіл "Қазып жабу" деп те аталады. Қалалық жер астындағы өмір соншалық кең таралған, көптеген адамдар оны жер асты деп есептемейді. Көптеген сауда орталықтары жер астында орналасқан, яғни жер бетінен төмен қазылған. Бұл құрылыстар басқа жер астындағы құрылыстардай экзотикалық болмаса да, ондай қалалық құрылыстарда жұмыс істейтіндер шын мәнінде жер астында өмір сүреді. Шахта құрылыстары. Мысалы, "Тайсей Корпорейшн" Жапонияның Токио қаласында "Алис-Сити" салуды ұсынды. Жобаға өте кең және терең шахта кіреді, оның ішінде тұрғын үйлер салынып, барлығы үлкен люкпен жабылған ойыс ядроға қаратылады. Үлкен қалаларда тұрғын үйі жоқ адамдар пана ретінде туннельдерді, соның ішінде ағыс су жүйелерін пайдаланады.
Көркем шығармаларда
Жер астындағы өмір, мысалы, Дж. Р. Р. Толкиннің "Ширдегі хоббит есіктері" және Жюль Верннің "Жер асты қаласы" сияқты көркем әдебиеттерде жиі кездеседі. THX 1138 сияқты кейбір фильмдердің көбі жер астында түсірілген. Fallout ойындарының сериясында Vaults деп аталатын жер астына салынған паналау орындары бар. Британдық жазушы Э. М. Форстердің "Машина тоқтады" атты ертедегі ғылыми-фантастикалық әңгімесінің көп бөлігі қиял желісімен құрылған жер асты қаласында өтеді.