Генри және Элиза Спалдингтер: Нез-Перс миссионерлерінің тарихы
Henry H. Spalding
Генри және Элиза Спалдинг – АҚШ-тың солтүстік-батысындағы Нез-Перс тайпасымен жұмыс істеген миссионерлер. Олар Орегон жолымен саяхаттаған алғашқылардың қатарында болды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Генри Хармон Сполдинг (1803-1874) және оның әйелі Элиза Харт Сполдинг (1807-1851) – АҚШ-тың Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы Нез-Персе тайпасымен жұмыс істеген көрнекті пресвитериан миссионерлері және педагогтар. Сполдингтер мен олардың миссионер әріптестері батыс жазықтары, Роки таулары арқылы және болашақта Айдахо және Вашингтон штаттары болып қалатын аймақтардағы діни миссияларына аттанған алғашқы американдықтардың қатарында болды. Маркус Уитман және оның әйелі Нарцисса, сондай-ақ Уильям Грейді қоса алған бес миссионерлік топ, Орегон жолындағы алғашқы керуенді құру үшін тері саудагерлерімен бірікті.
Henry Harmon Spalding (1803–1874) and his wife Eliza Hart Spalding (1807–1851) were prominent Presbyterian missionaries and educators working primarily with the Nez Perce in the U. S. Pacific Northwest. The Spaldings and their fellow missionaries were among the earliest Americans to travel across the western plains, through the Rocky Mountains and into the lands of the Pacific Northwest to their religious missions in what would become the states of Idaho and Washington. Their missionary party of five, including Marcus Whitman and his wife Narcissa and William H. Gray, joined with a group of fur traders to create the first wagon train along the Oregon Trail.
Өмір
Сполдинг 1803 немесе 1804 жылы Нью-Йорк штатының Бат қаласында дүниеге келген. Ол 1833 жылы Батыс резервтік колледжін бітіріп, 1837 жылы Лэйн діни семинариясына қабылданды. 1836 жылы Бостон қаласындағы Шетелдік миссиялар жөніндегі американдық комиссиясы (ABCFM) оны Идахо штатының Нез Персе тайпасына миссионер ретінде жібергендіктен, бітірмей семинарияны тастап кетті. Элиза Харт 1807 жылдың 11 тамызында Коннектикут штатының Кенсингтон қаласында Леви Харт пен Марта Харттың (олар бірінші туысқандар) отбасында дүниеге келді. 1820 жылы отбасы Нью-Йорк штатының Онейда округіне көшіп келді. Ол Генримен ортақ танысы арқылы танысты, ол Генридің "жас қызбен хаттасуға ниеттенгенін" айтқан. Олар шамамен бір жыл хаттасып тұрды, ал 1831 жылдың күзінде кездескеннен кейін олардың қарым-қатынасы тез жақындыққа ұласты. Елиза Сполдинг сияқты миссионерлік жұмыстың өзіне де қызығушылық танытты. Олар 1833 жылдың 13 қазанында Нью-Йорк штатының Хадсон қаласында үйленді.
Spalding was born in Bath, New York, in either 1803 or 1804. He graduated from Western Reserve College in 1833, and entered Lane Theological Seminary in the class of 1837. He left, without graduation, upon his appointment in 1836 by the Boston based American Board of Commissioners for Foreign Missions (ABCFM) as a missionary to the Nez Perce Indians of Idaho. Eliza Hart was born August 11, 1807, to Levi Hart and Martha Hart (they were first cousins) in Kensington, Connecticut. In 1820 the family moved to Oneida County, New York. She was introduced to Henry by a mutual acquaintance who said that Henry "wanted to correspond with a young lady." The couple were pen pals for about a year, and the relationship quickly deepened after they met in the fall of 1831. Eliza was as interested in participating in missionary work as was Spalding. They married on October 13, 1833, in Hudson, New York.
Саяхат
Сполдингтер Американың Шетелдік миссиялар жөніндегі комиссарлар кеңесі арқылы миссионерлік станция іздестірді және бастапқыда Миссуридегі Осаге тайпасына жіберілді. Нарцисса Прентисс Уитман Генриді білген, өйткені олар 1820 жылдары Нью-Йорктің Пратсбург қаласындағы бір шіркеуге бірге барган. Генри 1835 жылдың желтоқсанында Маркус Уитменмен танысты, ал 1836 жылдың ақпан айында оны Орегон аймағына баруға көндірді. Элиза дұға еткен соң, келісім берді. 29 ақпанда Питтсбургте олар «Арабиан» пароходына мініп, Цинциннатиге (Огайо штаты) бет алды. Төрт күннен кейін олар Уитмандарды күтті. 22 наурызда олар «Джуниус» пароходына мініп, Сент-Луиске сапарлады. Саяхаттың ортасында «Majestic» қайығына ауысып, сенбі күні жол жүрмеуді жөн санады, 29 наурызда келді. Екі күннен кейін олар Либертиге (Миссури штаты) баратын кеменің бортына отырып, тағы бір апта сапарлады. Либертиде миссионерлер тобы континенттік бөлініске дейін бірге саяхаттайтын тері саудагерлерінің тобын күтті. Логистикалық қиындықтарды шешкеннен кейін, 25 мамырда олар таушылар Милтон Сублетт пен Томас Фицпатрик басқарған «Rocky Mountain Fur Company» керуеніне қосылды. Тері саудагерлерінде әрқайсысы алты есектің тартып жүргені жеті арба болды. Сублеттің бір жыл бұрын жоғалтқан аяғының орнына досы жасаған «корк» аяқпен жүргеніне арналған қосымша арбаны екі есек тартты. Бірлескен топ 6 шілдеде тері саудагерлерінің кездесуіне жетті. Элиза мен Нарцисса осы құрлықпен саяхат жасаған алғашқы еуропалық-американдық әйелдер болды. 1836 жылдың шілдесінде, компания Вайоминг штатындағы Винд-Ривер тауларындағы кездесуде тоқтағанда, Сполдинг батысқа жасаған саяхаты туралы әріптесіне және газет редакторына хат жазды. «Батыс тері саудасы тарихи деректері кітапханасының» көшірмесінде сақталған хат, Солтүстік Америка құрлығы арқылы жасалған бұл саяхаттың бағыты және жағдайлары туралы ең алғашқы куәліктердің бірі болып табылады.
The Spaldings searched for a missionary station through the American Board of Commissioners for Foreign Missions, and were initially assigned to the Osage in Missouri. Narcissa Prentiss Whitman knew Henry, as they had attended the same church in Prattsburgh, New York, in the 1820s. Henry met Marcus Whitman in December 1835, and in February 1836 persuaded him to go instead to the Oregon Country. After praying on it, Eliza agreed. On February 29 in Pittsburgh they boarded the steamboat Arabian for Cincinnati, Ohio, arriving four days later, where they waited for the Whitmans. On March 22 they all boarded the steamboat Junius to St. Louis. Changing to the Majestic in mid trip to avoid travel on the sabbath, they arrived March 29. Two days later they boarded another boat to Liberty, Missouri, with the journey taking another week. In Liberty, the missionary group waited for the rest of their travel party, a group of fur traders with whom they would travel as far as the continental divide. After some logistical complications, on May 25 they joined the Rocky Mountain Fur Company caravan led by mountain men Milton Sublette and Thomas Fitzpatrick. The fur traders had seven wagons, each pulled by six mules. An additional cart drawn by two mules carried Sublette, who had lost a leg a year earlier and walked on a "cork" leg made by a friend. The combined group arrived at the fur trader's rendezvous on July 6. Eliza and Narcissa were the first Euro American women to make this overland trip. In July 1836, while the company paused at the Rendezvous in the Wind River Mountains of Wyoming, Spalding wrote a letter to a fellow minister and newspaper editor about the journey west. The letter, preserved in a transcript by the "Library of Western Fur Trade Historical Source Documents", provides one of the earliest first hand accounts about the route west and conditions found during this journey across the North American continent.
Тынық мұхиттың солтүстік-батысы
Олар тері сатушылардың қауымын тастап, Тынық мұхитының солтүстік-батысына сапар шекті. Олар 3 тамызда Форт-Холлға, ал 19 тамызда Форт-Бойске (Колдуэллдің жанында, Айдахо штаты) жетті. Он бір күннен кейін олар Канададағы Гудзон шығанағы компаниясы басқаратын Форт-Уалла-Уаллаға келді. Колумбия өзені бойымен Форт-Ванкуверге жабдықтау үшін сапар жасағаннан кейін, олар қазіргі Айдахо штатының Льюистон қаласының жанындағы Лапвайға қайтып оралды. Сполдингтер 1836 жылдың 29 қарашасында жаңа үйлеріне орналасты. Уитман тобы Вашингтон штатындағы Вайлалапуде миссия құруды жалғастырды. Сполдингтер Нез Персе тайпасына миссия құрғанда, олар қазіргі Айдахо штатындағы алғашқы еуропалық-американдық үйді салды. Олар 1839 жылы осы аймаққа алғашқы баспа станогын әкелді. Сполдинг Нез Персе тайпасымен қарым-қатынаста жақсы нәтижелерге қол жеткізді, олардың бірнеше басшыларын дінге өту рәсімінен өткізіп, тайпа мүшелерін оқытты. Ол Нез Персе тілі үшін жазу жүйесін жасады және қауым үшін Киелі кітаптың бөліктерін, соның ішінде Матай кітабының толық нұсқасын аударды. Элиза Спалдингті Нез Персе халқы қатты жақсы көріп, оның әйелдері жиі үйіне келіп, "ақ әйелдің" қалай тамақ дайындайтынын, тазалық сақтайтынын, киінетінін және балаларына қалай күтім жасайтынын көруге тырысты. Ол олардың сүйіспеншілігіне тез ие болды және оның батылдығы мен Нез Персе тайпасы мен Генридің арасында аралық болуға жасаған тырыстары үшін құрметке бөленді. Генри құмар ойындарға, ішімдікке және көп әйел алуға қатысты қатал болды, көптеген адамдарды айыптады, тіпті кейбір Нез Персе тайпасының мүшелерін қамшымен соқтырды немесе бір-бірін соқтыруға мәжбүрледі. Осының салдарынан оны кейбіреулер мазақтап, жамандады. Генри Элизаның Нез Персе тайпасымен қарым-қатынасындағы көзқарасынан өзгеше болды; ол оларды түсінуге тырысқанда, ол олардан өзін түсінуді талап етті. Сондай-ақ, Сполдингтің миссионерлік әріптестерімен қарым-қатынасы да идеалды емес еді. Уитман және аймақтағы басқа да сыншылардың сынымына байланысты, 1842 жылы американдық кеңес Сполдингті қызметтен босатып жіберді, бірақ ол миссиясын тастап кетпеді және миссионерлік жұмысын тоқтатпады. Кеңес қарауынан кейін ол қайтадан қызметке орналастырылды.
Leaving the association of the fur traders, the group of missionaries continued on to the Pacific Northwest. They reached Fort Hall on August 3, and Fort Boise (near Caldwell, Idaho) on August 19. Eleven days later they were at Fort Walla Walla, then operated by the Canada based Hudson's Bay Company. After a trip further down the Columbia River to Fort Vancouver for supplies, they backed down the trail to Lapwai near present day Lewiston, Idaho. The Spaldings finally settled into their new home on November 29, 1836. The Whitman party continued on to establish a mission in Waiilatpu, Washington. When the Spaldings established their mission to the Nez Perce, they also established the first European American home in what is today the state of Idaho. They were also responsible, in 1839, for bringing the first printing press into the territory. Spalding was generally successful in his interaction with the Nez Perce, baptizing several of their leaders and teaching tribal members. He developed an appropriate written script for the Nez Perce language, and translated parts of the Bible, including the entire book of Matthew, for the use of his congregation. Eliza Spalding was very well liked by the Nez Perce peoples, whose women often followed her around her home wanting to see how the "white woman" cooked, cleaned, dressed, and cared for her children. She was quickly liked by them and respected for her courage and for her attempts to act as a buffer between the Nez Perce and Henry, who was not always as well liked. He was inflexible on gambling, liquor, and polygamy and reproved many people and even went as far as whipping some Nez Perce or having them whip each other. This led to him being ridiculed and denounced by some. Henry was the opposite of Eliza in his relationship with the Nez Perce; where she sought to understand them, he sought for them to understand him. Similarly, the relationships with Spalding's fellow missionaries were also less than ideal. Amid criticism by Whitman and others in the region, Spalding was dismissed by the American Board in 1842, although he never left his mission or stopped his missionary work. He was reinstated following a review by the Board.
Уитман қырғыны
1847 жылдың 29 қарашасында Маркус және Нарцисса Уитмендер мен олардың миссиясының он екі ер адам (он ересек және 15 және 18 жастағы екі ұл) Вашингтон штатындағы Ваилалапуда бірнеше каюс тайпасының қолынан қаза тапты. Жергілікті тұрғындар оларды қызылша сияқты өлімге әкелетін ауруларды әкелгені үшін кінәлады, себебі тайпада жақында індет тарап, бірнеше бала қайтыс болды. Уитмендердің миссионерлік мектебінде тұрған Сполдингтердің қызы Элиза, басқа 45 әйел мен баламен бірге жарақатсыз құтылды. Кішкентай Элиза аудармашы болып жұмыс істеді, өйткені ол нез-персе тілін білетін жалғыз тірі қалған адам еді. Екі күннен кейін Уитмендерге жол тартқанда, Сполдинг бұл жайтты католик діни қызметкері Джон Баптист Бруйеден естіді, ол оқиғаны естіп, жерлеуге көмектесу үшін миссияға келген еді. Ол Сполдингке өзі де қауіптің қасында болуы мүмкін екенін ескертті. Сполдинг діни қызметкерден азық-түлік алып, Уолла-Валла бекінісіне бет бұрды. Сполдинг Айдахо штатының Лапвай қаласында отбасына қосылды, онда олар Уильям Крейг пен нез-персе тайпасынан баспана тапты, олар Сполдингтерді "бейбітшілік үшін кепілге" алды. Сол жерде ол епископ Фрэнсис Норберт Бланшеге хат жазып, әскери жазалауды болдырмау үшін оның ықпалын пайдалануын өтінді. Бір ай бойы қазадан аман қалғандарды босату туралы келіссөздер жүргізілгеннен кейін, достық нез-персе тайпасының қорғауында Сполдингтер отбасы Колумбия өзені арқылы Орегон Ситиге көшіп келді. Сполдингтер қазіргі Форст-Гроув, Орегон штатындағы Элвин Т. Смиттың үйіне әкелінді. Олар ABCFM хабарланғанша (кеме арқылы) Смиттермен бірнеше ай бірге тұрды. Қауіпсіздікке қол жеткізгеннен кейін, Сполдинг бейбітшілікке деген құштарлығын жоғалтты. Оның жеңістігі жазалау экспедициясына қосылды, ал Сполдинг оның шығындарын өтеу үшін Америкалық кеңестен 500 доллар бөлді. Жергілікті американдықтар мен қоныс аударушылар арасындағы зорлық-зомбылықтың жалғасуына алаңдап, Сполдингтің тілегіне қарсы, ABCFM миссияны тоқтату туралы шешім қабылдады. Ол епископ Бланшеге жазған хатының жарияланғанына және Бланшетті кінәлағанына қатты ренжіді. Кейіннен ол бұл оқиғаға қатысты "Құдайдан қорқамын" деп ойлады. Орегондық "Спектатор" діни дауға араласудан бас тартқан кезде, Сполдинг өзінің көзқарасын қысқа ғұмырлы "Орегон америкалық және евангелистік одақтас" журналында жариялады. Питер Хардеман Бернетт 1848 жылдың тамыз айындағы санында жауап берді. Әке Бруйе, Сполдингті қатты қауіп туралы ескерткен, Сполдингтің өте алғыссыз екенін ойлады. Бруйедің есебі Нью-Йорктегі "Фрименс Джорнал" газетінде жарияланды. Сполдингтер сол жерде шағын үй салып, Элиза Туалатин академиясының алғашқы мұғалімі болды, ол ақырында Тынық мұхиты университетіне айналды. Генри көп жылдар бойы академияның қамқоршылар кеңесінде қызмет етті. 1849 жылдың мамыр айында олар Уиламет аңғарының оңтүстік жағындағы Орегон штатының Браунсвилл қаласына көшіп, қазіргі Солтүстік Браунсвиллде қоныс тепті. Сполдинг Конгрегациялық шіркеудің пасторы болды. Ол сонымен қатар почта шебері болды және 1850 мен 1855 жылдар аралығында Орегонның жалпы білім беру мектептерінің комиссары болып қызмет етті. Элиза 1851 жылдың 7 қаңтарында қайтыс болды. 1853 жылдың 15 мамырында Генри Рейчел Смитқа үйленді. Соңғы жылдары Генридің жұмысы шіркеуінің қаржылық қолдауына және АҚШ-тың үндістер ісі жөніндегі агентімен қарым-қатынасына байланысты болды. 1859 жылдың қыркүйегінде ол қуанышпен нез-персе тайпасына, ал 1862 жылы Лапвайға оралды. 1860-шы жылдардың соңында ол Браунсвиллге қайтып келді. Ол миссионерлік қызметтегі қиындықтарының көбіне католик шіркеуі мен федералды үкіметті кінәлады. Ол бұл туралы соншалықты күшті сезімде болды, 1870 жылдың қазан айында Сан-Францискоға пароходпен, содан кейін жаңа трансконтиненталды теміржолмен Чикагоға, содан кейін туған жеріне, Нью-Йорк қаласына, Бостонға және Вашингтонға дейін сапар жасады. 1871 жылдың наурыз айында ол АҚШ Сенатында куәлік берді. Ол қыркүйекке дейін Солтүстік-Батысқа оралмады. 1871 жылы ол Улисс С. Грант демеушілік еткен үндістерге арналған бейбітшілік саясаты аясында федералдық қолдаумен үнді мектебін құрды. Пресвитериандық миссионерлік кеңестің қамқорлығымен Сполдинг Айдахоның солтүстік-батысындағы және Вашингтонның солтүстік-шығысындағы жергілікті тайпалармен миссионерлік жұмысын жалғастырды. Ол 1874 жылдың 3 тамызында Айдахо штатының Лапвай қаласында қайтыс болды. Сполдингтердің төрт баласы болды: Элиза Сполдинг Уоррен, Генри, Марта және Амелия Сполдинг Браун. Элиза және Генри ең үлкендері болды; Амелия ең кішісі. Элиза Харт Сполдинг 1851 жылы Браунсвиллде жерленді. 60 жылдан астам өткен соң, оның денесі күйеуінің қасына Лапвай, Айдахода қайта жерленді. Айдахо штатының Нез-Персе округіндегі Спалдинг ауылы Сполдингтің құрметіне аталған, ол нез-персе тайпасына суару және картоп өсіруді үйреткен.
On November 29, 1847, Marcus and Narcissa Whitman and twelve male emigrants (ten adult men and two boys of 15 and 18) of their mission at Waiilatpu, Washington were killed at the hands of several Cayuse. The natives blamed them for introducing deadly diseases, including the measles, as the tribe had experienced a recent epidemic and a number of children had died. The Spaldings' daughter Eliza, who was staying at the Whitman's mission school, escaped injury along with 45 other women and children. Little Eliza served as a translator, as she was the only survivor knowing Nez Perce. Two days later en route to the Whitmans', Spalding learned of the murders from Catholic priest John Baptist Brouillet, who had heard what had happened and had gone to the mission to assist with the burials. He warned Spalding that he too might be in danger. Spalding secured some provisions from the priest and headed for Fort Walla Walla. Spalding was able to rejoin his family at Lapwai, Idaho| where they had found shelter with William Craig and the Nez Perce, who held the Spaulding party as "hostages for peace". From there, he wrote Bishop Francis Norbert Blanchet, requesting he use his influence to forestall any military reprisals. After a tense month negotiating the release of the massacre survivors, protected by some friendly Nez Perce, the Spalding family evacuated down the Columbia to Oregon City, Oregon. The Spaldings were brought into the home of Alvin T. Smith in what is now Forest Grove, Oregon. They stayed with the Smiths for a few months while the ABCFM was notified (via ship). After reaching safety, Spalding was less eager for peace. His brother in law joined the punitive expedition, and Spalding pledged $500 from the American Board for its expenses. Concerned over continuing violence between Native Americans and settlers in the area, and against Spalding's wishes, the ABCFM decided to make the abandonment of the mission permanent. He was much discomfited when his letter to Bishop Blanchet became public and blamed Blanchet. Upon further reflection, Spalding, who had long held deep seated feelings against Catholics, decided that they were behind the massacre. When the Oregon Spectator refused to become embroiled in a religious dispute, Spalding published his views in the short lived Oregon American and Evangelical Unionist. Peter Hardeman Burnett responded with a rebuttal in the August 1848 issue. Father Brouillet, who had warned Spalding at some considerable risk, felt Spalding most ungrateful. Brouillet's account was printed in the New York Freeman's Journal. The Spaldings built a small home in the area, while Eliza became the first teacher at Tualatin Academy, which eventually grew into Pacific University. Henry served as an academy trustee for many years. In May 1849 they relocated to Brownsville, Oregon, in the south end of the Willamette Valley and established a homestead in modern North Brownsville. Spaulding served as pastor of the Congregational Church. He was also postmaster and acted as commissioner of common schools for Oregon between 1850 and 1855. Eliza died on January 7, 1851. On May 15, 1853, Henry married Rachel Smith, the sister in law of Oregon missionary John Smith Griffin, who had arrived the previous fall. In his last years, Henry's employment depended on his church funding sponsorships and relations with the U. S. Indian Affairs agent. To his great delight, he returned to the Nez Perce in September 1859, and to Lapwai in 1862. In the late 1860s, he was back in Brownsville. He blamed much of his difficulties in the mission field on the Catholic Church, and on the federal government. He felt strongly enough about the latter that, in October 1870, he took a steamship to San Francisco, then rode the new transcontinental railroad to Chicago, then to his birthplace, to New York City, Boston, and Washington, D. C. In March 1871, he testified before the US Senate. He did not return to the Northwest until September. In 1871 he created a federally sponsored Indian school under the Peace Policy to the Indians sponsored by Ulysses S. Grant. Under the auspices of the Presbyterian Board of Missions, Spalding also continued missionary work with native tribes in northwestern Idaho and northeastern Washington territories. He died in Lapwai, Idaho, August 3, 1874. The Spaldings had four children: Eliza Spalding Warren, Henry, Martha, and Amelia Spalding Brown. Eliza and Henry were the eldest; Amelia, the youngest. Eliza Hart Spalding was buried in Brownsville, in 1851. Over sixty years later, her remains were disinterred for reburial beside her husband at Lapwai, Idaho. The village of Spalding, Idaho, located in Nez Perce County, was named after Spalding who taught the Nez Perce, among other things, how to use irrigation and cultivate the potato.
Мұрағаттық жинақтар
Филадельфиядағы (Пенсильвания штаты) Пресвитериан тарихи қоғамы Генри мен Элиза Сполдингтің отбасы мүшелеріне жазған сегіз түпнұсқа хатты сақтайды. Спокан қалалық кітапханасында оның жеке өмірі мен миссионерлік қызметіне қатысты көптеген хаттар, мақалалар және түсірілген мәтіндер бар. Вашингтон штатының Уолла-Валла қаласындағы Уитман колледжінде Сполдинг отбасына қатысты көп материал жинақталған.
The Presbyterian Historical Society in Philadelphia, Pennsylvania, has a collection of eight original letters of Henry and Eliza Spalding to family members. The Spokane Public Library also has a large collection of correspondence, articles and transcripts relating to his personal life and his career as a missionary. Whitman College in Walla Walla, Washington, has a large collection of materials relating to the Spalding family.