Кіріспе

Генри Хармон Сполдинг (1803-1874) және оның әйелі Элиза Харт Сполдинг (1807-1851) – АҚШ-тың Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы Нез-Персе тайпасымен жұмыс істеген көрнекті пресвитериан миссионерлері және педагогтар. Сполдингтер мен олардың миссионер әріптестері батыс жазықтары, Роки таулары арқылы және болашақта Айдахо және Вашингтон штаттары болып қалатын аймақтардағы діни миссияларына аттанған алғашқы американдықтардың қатарында болды. Маркус Уитман және оның әйелі Нарцисса, сондай-ақ Уильям Грейді қоса алған бес миссионерлік топ, Орегон жолындағы алғашқы керуенді құру үшін тері саудагерлерімен бірікті.

Өмір

Сполдинг 1803 немесе 1804 жылы Нью-Йорк штатының Бат қаласында дүниеге келген. Ол 1833 жылы Батыс резервтік колледжін бітіріп, 1837 жылы Лэйн діни семинариясына қабылданды. 1836 жылы Бостон қаласындағы Шетелдік миссиялар жөніндегі американдық комиссиясы (ABCFM) оны Идахо штатының Нез Персе тайпасына миссионер ретінде жібергендіктен, бітірмей семинарияны тастап кетті. Элиза Харт 1807 жылдың 11 тамызында Коннектикут штатының Кенсингтон қаласында Леви Харт пен Марта Харттың (олар бірінші туысқандар) отбасында дүниеге келді. 1820 жылы отбасы Нью-Йорк штатының Онейда округіне көшіп келді. Ол Генримен ортақ танысы арқылы танысты, ол Генридің "жас қызбен хаттасуға ниеттенгенін" айтқан. Олар шамамен бір жыл хаттасып тұрды, ал 1831 жылдың күзінде кездескеннен кейін олардың қарым-қатынасы тез жақындыққа ұласты. Елиза Сполдинг сияқты миссионерлік жұмыстың өзіне де қызығушылық танытты. Олар 1833 жылдың 13 қазанында Нью-Йорк штатының Хадсон қаласында үйленді.

Саяхат

Сполдингтер Американың Шетелдік миссиялар жөніндегі комиссарлар кеңесі арқылы миссионерлік станция іздестірді және бастапқыда Миссуридегі Осаге тайпасына жіберілді. Нарцисса Прентисс Уитман Генриді білген, өйткені олар 1820 жылдары Нью-Йорктің Пратсбург қаласындағы бір шіркеуге бірге барган. Генри 1835 жылдың желтоқсанында Маркус Уитменмен танысты, ал 1836 жылдың ақпан айында оны Орегон аймағына баруға көндірді. Элиза дұға еткен соң, келісім берді. 29 ақпанда Питтсбургте олар «Арабиан» пароходына мініп, Цинциннатиге (Огайо штаты) бет алды. Төрт күннен кейін олар Уитмандарды күтті. 22 наурызда олар «Джуниус» пароходына мініп, Сент-Луиске сапарлады. Саяхаттың ортасында «Majestic» қайығына ауысып, сенбі күні жол жүрмеуді жөн санады, 29 наурызда келді. Екі күннен кейін олар Либертиге (Миссури штаты) баратын кеменің бортына отырып, тағы бір апта сапарлады. Либертиде миссионерлер тобы континенттік бөлініске дейін бірге саяхаттайтын тері саудагерлерінің тобын күтті. Логистикалық қиындықтарды шешкеннен кейін, 25 мамырда олар таушылар Милтон Сублетт пен Томас Фицпатрик басқарған «Rocky Mountain Fur Company» керуеніне қосылды. Тері саудагерлерінде әрқайсысы алты есектің тартып жүргені жеті арба болды. Сублеттің бір жыл бұрын жоғалтқан аяғының орнына досы жасаған «корк» аяқпен жүргеніне арналған қосымша арбаны екі есек тартты. Бірлескен топ 6 шілдеде тері саудагерлерінің кездесуіне жетті. Элиза мен Нарцисса осы құрлықпен саяхат жасаған алғашқы еуропалық-американдық әйелдер болды. 1836 жылдың шілдесінде, компания Вайоминг штатындағы Винд-Ривер тауларындағы кездесуде тоқтағанда, Сполдинг батысқа жасаған саяхаты туралы әріптесіне және газет редакторына хат жазды. «Батыс тері саудасы тарихи деректері кітапханасының» көшірмесінде сақталған хат, Солтүстік Америка құрлығы арқылы жасалған бұл саяхаттың бағыты және жағдайлары туралы ең алғашқы куәліктердің бірі болып табылады.

Тынық мұхиттың солтүстік-батысы

Олар тері сатушылардың қауымын тастап, Тынық мұхитының солтүстік-батысына сапар шекті. Олар 3 тамызда Форт-Холлға, ал 19 тамызда Форт-Бойске (Колдуэллдің жанында, Айдахо штаты) жетті. Он бір күннен кейін олар Канададағы Гудзон шығанағы компаниясы басқаратын Форт-Уалла-Уаллаға келді. Колумбия өзені бойымен Форт-Ванкуверге жабдықтау үшін сапар жасағаннан кейін, олар қазіргі Айдахо штатының Льюистон қаласының жанындағы Лапвайға қайтып оралды. Сполдингтер 1836 жылдың 29 қарашасында жаңа үйлеріне орналасты. Уитман тобы Вашингтон штатындағы Вайлалапуде миссия құруды жалғастырды. Сполдингтер Нез Персе тайпасына миссия құрғанда, олар қазіргі Айдахо штатындағы алғашқы еуропалық-американдық үйді салды. Олар 1839 жылы осы аймаққа алғашқы баспа станогын әкелді. Сполдинг Нез Персе тайпасымен қарым-қатынаста жақсы нәтижелерге қол жеткізді, олардың бірнеше басшыларын дінге өту рәсімінен өткізіп, тайпа мүшелерін оқытты. Ол Нез Персе тілі үшін жазу жүйесін жасады және қауым үшін Киелі кітаптың бөліктерін, соның ішінде Матай кітабының толық нұсқасын аударды. Элиза Спалдингті Нез Персе халқы қатты жақсы көріп, оның әйелдері жиі үйіне келіп, "ақ әйелдің" қалай тамақ дайындайтынын, тазалық сақтайтынын, киінетінін және балаларына қалай күтім жасайтынын көруге тырысты. Ол олардың сүйіспеншілігіне тез ие болды және оның батылдығы мен Нез Персе тайпасы мен Генридің арасында аралық болуға жасаған тырыстары үшін құрметке бөленді. Генри құмар ойындарға, ішімдікке және көп әйел алуға қатысты қатал болды, көптеген адамдарды айыптады, тіпті кейбір Нез Персе тайпасының мүшелерін қамшымен соқтырды немесе бір-бірін соқтыруға мәжбүрледі. Осының салдарынан оны кейбіреулер мазақтап, жамандады. Генри Элизаның Нез Персе тайпасымен қарым-қатынасындағы көзқарасынан өзгеше болды; ол оларды түсінуге тырысқанда, ол олардан өзін түсінуді талап етті. Сондай-ақ, Сполдингтің миссионерлік әріптестерімен қарым-қатынасы да идеалды емес еді. Уитман және аймақтағы басқа да сыншылардың сынымына байланысты, 1842 жылы американдық кеңес Сполдингті қызметтен босатып жіберді, бірақ ол миссиясын тастап кетпеді және миссионерлік жұмысын тоқтатпады. Кеңес қарауынан кейін ол қайтадан қызметке орналастырылды.

Уитман қырғыны

1847 жылдың 29 қарашасында Маркус және Нарцисса Уитмендер мен олардың миссиясының он екі ер адам (он ересек және 15 және 18 жастағы екі ұл) Вашингтон штатындағы Ваилалапуда бірнеше каюс тайпасының қолынан қаза тапты. Жергілікті тұрғындар оларды қызылша сияқты өлімге әкелетін ауруларды әкелгені үшін кінәлады, себебі тайпада жақында індет тарап, бірнеше бала қайтыс болды. Уитмендердің миссионерлік мектебінде тұрған Сполдингтердің қызы Элиза, басқа 45 әйел мен баламен бірге жарақатсыз құтылды. Кішкентай Элиза аудармашы болып жұмыс істеді, өйткені ол нез-персе тілін білетін жалғыз тірі қалған адам еді. Екі күннен кейін Уитмендерге жол тартқанда, Сполдинг бұл жайтты католик діни қызметкері Джон Баптист Бруйеден естіді, ол оқиғаны естіп, жерлеуге көмектесу үшін миссияға келген еді. Ол Сполдингке өзі де қауіптің қасында болуы мүмкін екенін ескертті. Сполдинг діни қызметкерден азық-түлік алып, Уолла-Валла бекінісіне бет бұрды. Сполдинг Айдахо штатының Лапвай қаласында отбасына қосылды, онда олар Уильям Крейг пен нез-персе тайпасынан баспана тапты, олар Сполдингтерді "бейбітшілік үшін кепілге" алды. Сол жерде ол епископ Фрэнсис Норберт Бланшеге хат жазып, әскери жазалауды болдырмау үшін оның ықпалын пайдалануын өтінді. Бір ай бойы қазадан аман қалғандарды босату туралы келіссөздер жүргізілгеннен кейін, достық нез-персе тайпасының қорғауында Сполдингтер отбасы Колумбия өзені арқылы Орегон Ситиге көшіп келді. Сполдингтер қазіргі Форст-Гроув, Орегон штатындағы Элвин Т. Смиттың үйіне әкелінді. Олар ABCFM хабарланғанша (кеме арқылы) Смиттермен бірнеше ай бірге тұрды. Қауіпсіздікке қол жеткізгеннен кейін, Сполдинг бейбітшілікке деген құштарлығын жоғалтты. Оның жеңістігі жазалау экспедициясына қосылды, ал Сполдинг оның шығындарын өтеу үшін Америкалық кеңестен 500 доллар бөлді. Жергілікті американдықтар мен қоныс аударушылар арасындағы зорлық-зомбылықтың жалғасуына алаңдап, Сполдингтің тілегіне қарсы, ABCFM миссияны тоқтату туралы шешім қабылдады. Ол епископ Бланшеге жазған хатының жарияланғанына және Бланшетті кінәлағанына қатты ренжіді. Кейіннен ол бұл оқиғаға қатысты "Құдайдан қорқамын" деп ойлады. Орегондық "Спектатор" діни дауға араласудан бас тартқан кезде, Сполдинг өзінің көзқарасын қысқа ғұмырлы "Орегон америкалық және евангелистік одақтас" журналында жариялады. Питер Хардеман Бернетт 1848 жылдың тамыз айындағы санында жауап берді. Әке Бруйе, Сполдингті қатты қауіп туралы ескерткен, Сполдингтің өте алғыссыз екенін ойлады. Бруйедің есебі Нью-Йорктегі "Фрименс Джорнал" газетінде жарияланды. Сполдингтер сол жерде шағын үй салып, Элиза Туалатин академиясының алғашқы мұғалімі болды, ол ақырында Тынық мұхиты университетіне айналды. Генри көп жылдар бойы академияның қамқоршылар кеңесінде қызмет етті. 1849 жылдың мамыр айында олар Уиламет аңғарының оңтүстік жағындағы Орегон штатының Браунсвилл қаласына көшіп, қазіргі Солтүстік Браунсвиллде қоныс тепті. Сполдинг Конгрегациялық шіркеудің пасторы болды. Ол сонымен қатар почта шебері болды және 1850 мен 1855 жылдар аралығында Орегонның жалпы білім беру мектептерінің комиссары болып қызмет етті. Элиза 1851 жылдың 7 қаңтарында қайтыс болды. 1853 жылдың 15 мамырында Генри Рейчел Смитқа үйленді. Соңғы жылдары Генридің жұмысы шіркеуінің қаржылық қолдауына және АҚШ-тың үндістер ісі жөніндегі агентімен қарым-қатынасына байланысты болды. 1859 жылдың қыркүйегінде ол қуанышпен нез-персе тайпасына, ал 1862 жылы Лапвайға оралды. 1860-шы жылдардың соңында ол Браунсвиллге қайтып келді. Ол миссионерлік қызметтегі қиындықтарының көбіне католик шіркеуі мен федералды үкіметті кінәлады. Ол бұл туралы соншалықты күшті сезімде болды, 1870 жылдың қазан айында Сан-Францискоға пароходпен, содан кейін жаңа трансконтиненталды теміржолмен Чикагоға, содан кейін туған жеріне, Нью-Йорк қаласына, Бостонға және Вашингтонға дейін сапар жасады. 1871 жылдың наурыз айында ол АҚШ Сенатында куәлік берді. Ол қыркүйекке дейін Солтүстік-Батысқа оралмады. 1871 жылы ол Улисс С. Грант демеушілік еткен үндістерге арналған бейбітшілік саясаты аясында федералдық қолдаумен үнді мектебін құрды. Пресвитериандық миссионерлік кеңестің қамқорлығымен Сполдинг Айдахоның солтүстік-батысындағы және Вашингтонның солтүстік-шығысындағы жергілікті тайпалармен миссионерлік жұмысын жалғастырды. Ол 1874 жылдың 3 тамызында Айдахо штатының Лапвай қаласында қайтыс болды. Сполдингтердің төрт баласы болды: Элиза Сполдинг Уоррен, Генри, Марта және Амелия Сполдинг Браун. Элиза және Генри ең үлкендері болды; Амелия ең кішісі. Элиза Харт Сполдинг 1851 жылы Браунсвиллде жерленді. 60 жылдан астам өткен соң, оның денесі күйеуінің қасына Лапвай, Айдахода қайта жерленді. Айдахо штатының Нез-Персе округіндегі Спалдинг ауылы Сполдингтің құрметіне аталған, ол нез-персе тайпасына суару және картоп өсіруді үйреткен.

Мұрағаттық жинақтар

Филадельфиядағы (Пенсильвания штаты) Пресвитериан тарихи қоғамы Генри мен Элиза Сполдингтің отбасы мүшелеріне жазған сегіз түпнұсқа хатты сақтайды. Спокан қалалық кітапханасында оның жеке өмірі мен миссионерлік қызметіне қатысты көптеген хаттар, мақалалар және түсірілген мәтіндер бар. Вашингтон штатының Уолла-Валла қаласындағы Уитман колледжінде Сполдинг отбасына қатысты көп материал жинақталған.