Кіріспе

Әдебиет сын және теория мектебі. Формализм – әдебиет сын және әдебиет теориясы мектебі, ол негізінен нақты мәтіннің құрылымдық ерекшеліктерін зерттеумен айналысады. Бұл – мәтінді сыртқы факторлардың әсерін ескермей талдау. Формализм мәдениет пен қоғамдық ықпал, авторлық және мазмұн туралы идеяларды қабылдамайды, кейде оларды талдау үшін "қолданбайды" (яғни, назардан тыс қалдырады), және оның орнына стильдерге, жанрларға, тіл мен айтылу жолдарына, формаларға назар аударады.

Әдебиет теориясында

Әдебиет теориясында формализм – мәтіннің ішкі ерекшеліктерін талдауға, түсіндіруге немесе бағалауға бағытталған сындық тәсілдерді білдіреді. Бұл ерекшеліктерге грамматика және синтаксис қана емес, сонымен қатар метр және троптар сияқты әдеби құралдар да кіреді. Формалистік тәсіл мәтіннің тарихи, биографиялық және мәдени контекстінің маңыздылығын төмендетіп бағалайды. Формализм ХХ ғасырдың басында әдебиеттің романтизм теорияларына қарсы реакция ретінде кеңінен танылды, бұл теориялар суретші мен жекелеген шығармашылық генийге баса назар берді. Формализм мәтіннің өзіне қайта назар аударуға мүмкіндік берді, осылайша мәтін алдыңғы нысандар мен басқа да туындыларға қаншалықты қарыз екенін көрсетті. Формалистік әдеби сынның екі мектебі қалыптасты: орыс формализмі және одан кейін ағылшын-американдық Жаңа сын. Формализм, кем дегенде Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан 1970 жылдарға дейін АҚШ-тағы академиялық әдебиеттанудың басым түрі болды, әсіресе Рене Велек және Остин Уорреннің «Әдебиет теориясы» (1948, 1955, 1962) еңбегінде көрініс тапқан. 1970 жылдардың соңынан бастап формализм, көбінесе саяси мақсаттармен немесе болжамдармен байланысты әртүрлі тәсілдермен ығыстырылды, олар әдеби шығарманы оның бастауы мен қолданысынан бөліп қарастыру мүмкін емес екеніне күдікпен қарады. Бұл термин көбінесе теріс мағынада қолданылып, қарсыластары оны құрғақтық немесе идеологиялық бұрмалаушылықты көрсету үшін пайдаланды. Академиялық әдебиет сынындағы кейбір соңғы тенденциялар формализмнің қайта жандануы мүмкін екенін көрсетеді.

Педагогика

Уильям Х. Телин Максин Хейрстонның композицияны оқытудағы көзқарасын, қазіргі дәстүрлі ұстаным тұрғысынан сынға алады, одан кейін ол оны саяси мәселелермен ұштастырады. Ол: «Саясат қаншалықты дұрыс болса да, студент осы догманы ең айқын түрінде қайталауға мәжбүр болады және назарды құрылым мен дұрыстыққа аударудан басқа амалы болмайды» деп мәлімдейді. Мэри Энн Кейн: «Формализм мәтіннің оны жазған автордан бөлек, толыққанды бірлік ретінде тұратынын» жазады. Сонымен қатар, Кейн мәтіндік туындыларды оқытуға болатынын, бірақ жазушы болудың «табиғи» акт екенін, яғни оқытуға бағынбайтынын айтады. Композиция, шығармашылық жазу сияқты, студенттердің жазушы екенін немесе үйренуге қабілетті екенін, және әркімнің жазушы болуы керек екенін болжамдап дамыды. Дегенмен, композиция осы болжам аясында жазудың қай аспектілерін оқытуға болады және қайларын оқытуға болмайды деген сұрақтарды емес, жазуды қалай және қандай жағдайларда оқытуға болады деген сұрақтарды көтереді. Формалистік композицияға қатысты, «академиялық дискурс қажеттілігі» қаншалықты шындыққа жақын – «көркем жазу» қажеттілігінен гөрі, қандай да бір функцияны орындау немесе бір нәрсені істеуден басқа?» деген сұрақ туындайды.

Зерттеу

Формализмді зерттеу студенттердің жазбаларын қалай ұсынатынын зерттеуді қамтиды. Формализмді зерттеудің кейбір тәсілдері мәтіннің өзі оқырмандармен сөйлесуіне мүмкіндік беруді, жазбадағы қасақана емес мағынаны жоюдан гөрі сақтауды қамтиды. Осы екі тәсілдің бірі тілді "шебер" автор ретінде қарастырса, екіншісі мұғалімді "шебер" автор ретінде қарастырады.

Орыс формализмі

Орыс формализмі 1916 жылы Санкт-Петербургте (кейін Петроградта) Борис Эйхенбаум, Виктор Шкловский және Юрий Тынянов құрған Поэтикалық тілді зерттеу қоғамының (ОПОЯЗ) жұмысына, сондай-ақ 1914 жылы Роман Якобсон құрған Мәскеу лингвистикалық шеңберіне қатысты. (Фолклоршы Владимир Пропп та көбінесе осы қозғалыспен байланыстырылады.) Эйхенбаумның 1926 жылғы «Формалды әдіс теориясы» атты мақаласы (Лемон мен Рейс аударған) формалистер жақтаған тәсілдің негізгі сипаттамасын береді, оған келесі негізгі идеялар кіреді: Мақсаты – «өздігінен және фактілерге негізделген әдебиет ғылымын» құру, оны кейде поэтика деп атайды. Әдебиет тілден тұрғандықтан, лингвистика әдебиет ғылымының негізгі құралы болады. Әдебиет сыртқы жағдайлардан тәуелсіз, себебі әдеби тіл қарапайым тілден өзгеше, ең болмағанда, ол толыққанды коммуникациялық емес. Әдебиеттің өз тарихы бар, ол формальды құрылымдардағы жаңарулардың тарихы және сыртқы, материалдық тарихпен анықталмайды (марксизмнің кейбір қарапайым түсіндірмелері сияқты). Әдеби шығарманың не айтқаны, оның қалай айтқанынан ажыратылмайды, сондықтан шығарманың формасы мен стилі тек оқшауланған мазмұнның әшекейлік қаптамасы емес, шығарма мазмұнының бір бөлігі болып табылады. Эйхенбаумның сөзіне сүйенсек, Шкловский топтың басты сыншысы болған, ал ол олардың ең белгілі екі тұжырымын енгізген: таныс емес ету (остраненіе, тікелей мағынада – «бөгделендіру») және сюжет/хикая айырмашылығы (сюжет/фабула). «Таныс емес ету» – әдеби тілдің қалыпты, коммуникативтік тілден ерекшеленуінің маңызды жолы және өнердің жалпы жұмыс істеу принципі, яғни әлемді жаңа және таңғажайып түрде көрсету арқылы бізге нәрселерді басқаша көруге мүмкіндік беру. Шкловскийдің пікірінше, әдебиет тарихындағы жаңару, ішінара, таныс емес етудің жаңа тәсілдерін табумен байланысты. Сюжет/хикая айырмашылығы шығармада баяндалған оқиғалардың тізбегін (хикая) және осы оқиғалардың шығармада берілген тәртібін (сюжет) ажыратады. Бұл екі ұғым да әдеби шығарманың «әдебилігін» анықтау үшін оның формасының маңыздылығын түсіндіруге бағытталған. Орыс формалистерінің ойынша, форма – бір нәрсені өнерге айналдыратын негізгі фактор, сондықтан өнер туындысын өнер ретінде түсіну үшін (әсемделген коммуникациялық акт ретінде емес) оның формасына назар аудару қажет. Бұл формаға баса назар аудару, көрінеу тақырыптық мазмұнның есебінен, 1917 жылғы революциядан кейін кең қолдау таппады. Формалистік жобаға жасалған ең күрделі сынның бірі – Леон Троцкийдің «Әдебиет және революция» (1924) еңбегі. Троцкий формалистік көзқарасты толығымен жоққа шығармайды, бірақ «формальдық талдау әдістері қажет, бірақ жеткіліксіз» деп мәлімдейді, себебі олар әдебиетті жазатын және оқитын адамдардың байланысты болған әлеуметтік ортасын ескермейді: «Өнер формасы белгілі бір және үлкен дәрежеде тәуелсіз, бірақ осы форманы жасайтын суретші және одан ләззат алатын көрермен – форма жасау және бағалау үшін ғана арналған бос машиналар емес. Олар – өмір сүретін адамдар, кристалдасқан психологиясы бар, тіпті толық үйлесімді болмаса да, белгілі бір бірлік құрайды. Бұл психология – әлеуметтік жағдайлардың нәтижесі» (180, 171). Формалистер, Шкловскийдің (Троцкий цитаталаған) «Өнер әрқашан өмірден бөлек болды, ал оның түсі ешқашан қала бекінісінің үстінде желбіреген тудың түсін көрсетпеді» деген патриоттық емес пікірлері үшін саяси реакционерлікпен айыпталды. Қозғалыс жетекшілері 1920 жылдары Иосиф Сталин билікке келгеннен кейін саяси қуғынға ұшырады, бұл олардың зерттеулеріне нүкте қойды. Бірақ олардың идеялары кейінгі ойшылдарға әсер етуді жалғастырды, ішінара Цветан Тодоровтың 1960 және 1970 жылдары олардың еңбектерін аударғандарының арқасында, соның ішінде Тодоровтың өзі, Барт, Женетт және Жаус.

Прагалық шеңбер және структурализм

Якобсон құрған Мәскеу тілдік шеңбері Эйхенбаум тобына қарағанда лингвистикадағы жаңа дамулармен тікелей айналысты. Якобсон 1920 жылы Мәскеуден Прагаға кетіп, 1926 жылы Фердинанд де Соссюр еңбектеріне ерекше қызығушылық танытқан Прага тілдік шеңберін бірлесіп құрды.