Тарихи жолдар мен дәліздер

Кіріспе

Тарихи жол немесе жолдар
Жолдар мен жолдар

Тарихи жолдар (АҚШ және Канададағы тарихи жолдар) – белгілі бір кезеңде пайдаланылуының нәтижесінде тарихи маңызы бар жолдар немесе бағыттар. Мұндай мысалдар тарихқа дейінгі заманнан бастап 20 ғасырдың басына дейін кездеседі. Оларға ежелгі жолдар, ұзақ жылдар бойы қолданылған жолдар, маңызды сауда жолдары және көші-қон жолдары жатады. Жібек жолы, Амбер жолы және Парсы империясының Патша жолы сияқты көптеген тарихи бағыттар ұзақ қашықтықтарды қамтыды және адамдар қоныстанған жерлерге тигізген олардың әсері бүгінге дейін сақталып қалған. Англияның Сомерсет жазығындағы Брю өзенінің аңғарындағы Пост трек – б.з.б. 3800 жылға дейін сонатын ең көне салынған жолдардың бірі. Әлемдегі ең көне тас төселген жол б.з.б. 2600-2200 жылдар аралығында Мысырда салынған. Римдіктер – ежелгі әлемдегі ең ірі жол салушылар. Рим империясының гүлденген кезеңінде жүздеген мыңдаған жолдар болған, олардың көп бөлігі таспен қаланған. Колумбтан бұрынғы Оңтүстік Америкадағы инкалар да кең және дамыған көлік жүйесін құрды. Кейінірек салынған тарихи жолдарға 19 ғасырдағы Канада мен АҚШ арасындағы Қызыл өзен жолдары жатады. Мұндай пионерлік жолдар көбінесе жергілікті халықтар жасаған ежелгі бағыттарды пайдаланған.

Қытай

Жібек жолы Қытай, Үндістан, Еуропа және Арабия арасындағы маңызды сауда жолы болды. Ол Хан әулетінен (б.з.д. 207 – 220 жж.) бастау алған, бойымен жүргізілген жібек саудасының табыстылығынан атын алды. Хан әулеті Қытай императорлық елшісі Чжан Цяньнің миссиялары мен саяхаттары арқылы б.з.д. 114 жыл шамасында Орталық Азия бөлігіндегі сауда жолдарын кеңейтті. Қытайлықтар сауда тауарларының қауіпсіздігіне ерекше мән берді және сауда жолын қорғау үшін Қытайдың Ұлы қабырғасын ұзартты. Жібек жолына дейін Еуразия даласы арқылы ежелгі құрлықтағы сауда жолы болған. Жібек пен жылқы маңызды тауарлар ретінде саудаланып, терілер, қару-жарақ, музыкалық аспаптар, құнды тастар (түркіз, лазурит, агат, нефрит) және әшекейлер де саудаға түсті. Бұл жол шамамен Еуразиялық сауда үшін Дала жолы арқылы екі мың жыл бұрын пайда болды. Сондай-ақ қараңыз: Солтүстік Жібек жолы, Оңтүстік Жібек жолы: Хотан арқылы, Шай және жылқы жолы. Шудао, яки "Шуға апаратын жол(дар)" – бұл Қытайдың Шэньси провинциясын Сычуаньмен (Шу) байланыстыратын таулы жолдар жүйесі. Ол б.з.б. 4 ғасырдан бері салынып, күтіліп келеді. Техникалық жағынан ерекшелігі – жартастардың бетіне ойылған тесіктерге орнатылған ағаш немесе тас сәулеттік элементтері бар, үстіне ағаш тақтайлар төселген галерея жолдары. Бұл жолдар үш жақын орналасқан аймақты біріктіреді, олар биік таулармен қоршалған. Көптеген ежелгі жол жүйелері сияқты, Шу жолдары да тарихи кезеңдерге байланысты түрлі бағыттардан тұратын, маңызды және екінші дәрежелі жолдардың желісін құрады. Дегенмен, бірнеше жолдар негізгі бағыттар ретінде белгілі.

Жапония

Кайдо (街道) – Жапониядағы Эдо дәуірінде (1603 және 1868 жылдар аралығында) пайда болған жолдар. Олар ежелгі Рим жолдарының Аппий жолы сияқты көлік саласында маңызды рөл атқарды. Басты мысалдарға Эдоның бес жолы жатады, олардың барлығы Эдодан (қазіргі Токиодан) басталады. Екінші дәрежелі мысалдарға Хокурику Кайдо және Нагасаки Кайдо сияқты қосалқы бағыттар кіреді. Дегенмен, Кайдо Санъёдо, Санъиндо, Нанкайдо және Сайкайдоны қамтымайды, олар Гокисичидо деп аталатын Ямато үкіметінің одан да көне жүйесінің бір бөлігі болған. Бұл – ежелгі әкімшілік аймақтар мен олар ішіндегі жолдардың атауы, олар Жапонияда Асука дәуірінде (б.з. 538–710) Қытайдан алынған заңдық және мемлекеттік жүйенің құрамында құрылған. Қазіргі Жапониядағы көптеген тас жолдар мен теміржол желілері ежелгі бағыттарды жалғастырып, сол атауларды сақтайды. Алғашқы жолдар Нара немесе Киотодағы астанадан сәулеленген. Кейіннен Эдо осы бағыттың орталығы болды, тіпті бүгінгі күні де Жапониядағы бағыттар мен қашықтықтар Токионың Чуо ауданындағы Нихонбашиден есептеледі.

Үндістан субконтиненті

Үндістан субконтинентіндегі Ұлы магистраль қазіргі Бангладештен басталып, қазіргі Үндістан, Пәкістан және Ауғанстан арқылы өтетін басты жол болды. Ежелгі заманнан бері қолданылып келе жатқан бұл жол, біздің заманымыздан бұрын 300 жылы Маурья империясы тұсында біртұтас тас жолға айналды. Содан кейін грек дипломаты Мегастен (шамамен б.з.д. 350 – 290 жылдары) б.з.д. 3 ғасырында индуисттік мемлекеттерге саяхаты туралы жазды. 1500 жылдан астам уақыттан кейін Үндістанға басып кірген Моғолдар Ұлы магистральді Лахордан Кабулға (Ауғанстан астанасы) қарай, Хайбер өткелі арқылы батысқа қарай кеңейтті. Бұл жол кейіннен британдық колониялық Үндістан билеушілері тарапынан Калькуттадан Пешаварға дейін жақсартылып, ұзартылды. Көп ғасырлар бойы бұл жол маңызды сауда жолы болып табылып, саяхаттар мен почта байланысын жеңілдетті. Ұлы магистраль бүгінгі күнге дейін Үндістанда көлік құралы ретінде қолданылуда. Хайбер өткелі – Ауғанстанды Батыс Пәкістанмен байланыстыратын жыл бойы ашық болатын тау жолы. Үндістанда кірпішпен төселген көшелер б.з.д. 3000 жылға дейін пайда болған.

Еуропа

Римдік жолдардан басқа, Еуропадағы жолдар көбінесе жақсы жағдайда болмады және аймақтың географиясына байланысты болды. Ерте орта ғасырларда адамдар көбінесе аңғарлардың ішінде емес, биік суайырылған жерлермен немесе қыраттармен саяхаттағанды жөн көрді. Бұл себебі аңғарларда тығыз орман мен басқа да табиғи кедергілер көп болды. "Кең жол" – ежелгі сауда жолы, Балтық және Солтүстік теңіздердің жағалау аймақтарынан Жерорта теңізіне құрылыс материалы – янтарь тасымен сауда жасау үшін пайдаланылған. Солтүстік және Оңтүстік Еуропа арасындағы тарихи сауда жолдары янтарь саудасымен байланысты болды. "Солтүстіктің алтыны" деп аталған маңызды тауар ретінде янтарь кем дегенде б.з.д. 16 ғасырдан бастап Висла және Днепр өзендері арқылы Жерорта теңізі аймағына жеткізілді. Мысыр перғауыны Тутанхаменнің (шамамен б.з.д. 1333–1324 жж.) кеуде әшекейінде ірі Балтық янтарьынан жасалған моншақтар бар. Сириядағы Қатна патшалық қабіріндегі янтарь мөлшері, Левант және Ежелгі Таяу Шығыстағы б.з.д. екінші мыңжылдыққа жататын табылған орындармен салыстырғанда бесжұмалық. Қара теңізден Жібек жолы арқылы Азияға сауда жалғасты. Hærvejen (даниялық, "әскер жолы" деген мағынаны білдіреді) Данияның Виборг қаласынан Фленсбург (қазіргі Солтүстік Германияның Шлезвиг-Гольштейн штатында) арқылы Гамбургке дейін созылды. Бұл жол Ютландия түбегі деп аталатын жердің суайырылған бөлігінің бойымен өтеді, Англиядағы қыраттарға ұқсас. Бұл бағытты пайдаланып, өзендерден аулақ болды немесе өзендердің бастауларына жақын орналасқан арналар қолданылды. Уақыт өте келе, бұл жолға төселген арналар, бөгеттер мен көпірлер салынды. Жол бойында үйінділердің, қорғаныс арықтарының, елді мекендердің және басқа да тарихи ескерткіштердің шоғырлануын табуға болады, ал оның кейбір бөліктері б.з.д. 4000 жылға дейін жетеді.

Римдік жолдар

Римдік жолдар Рим мемлекетінің сақталуы мен дамуы үшін өте маңызды физикалық инфрақұрылым болды және б.з.д. 300 жылдан бастап Рим Республикасының кеңеюі мен консолидациясы және Рим империясының құрылуы кезеңінде салынды. Олар кішкентай жергілікті жолдардан бастап, қалаларды, ірі қалаларды және әскери базаларды байланыстыру үшін салынған кең, ұзақ қашықтықтағы магистральдарға дейін жетеді. Бұл маңызды жолдар көбінесе таспен қаланған және металмен жабылған, су ағыны үшін дөңгеленген, ал жанында жаяу жолдар, ат жолдары және су өткізу арықтары болған. Олар дәл өлшенген бағыттармен салынды, ал кейбіреулері төбелерді кесіп өтті немесе өзендер мен шатқалдардан көпірлер арқылы өтті. Кейбір бөлімдер батқылық жерлерде платформалық немесе қазық тіреулермен орнатылған. Римнің дамуының ең жоғалғы нүктесінде, астанадан 29 үлкен әскери магистральдар тарады, ал империяның 113 провинциясы 372 үлкен жолмен байланысты болды. Барлығы жолдардан тұрды, олардың дені таспен қаланған. Сондай-ақ, Сент-Джеймс Палатин жолдарына қараңыз.

Германия

Виттемур ағаш жолы – Германияның Төменгі Саксония жеріндегі Везермарш округінің Берн аймағындағы Нейенхунтдорф батпағы арқылы өтетін тікбұрышты немесе қалқанша жол. Римге дейінгі темір дәуірінде пайда болған бұл жол, Солтүстік Германия жазығында, әсіресе Везер-Эмс аймағында табылған осындай жолдардың бірі. Дендрохронологиялық зерттеулерге сәйкес, ол б.з.б. 135 жылы салынған. Виттмур батпағын кесіп өтіп, Хьюдедегі биік жазықты Хунте өзенімен байланыстырған. Худтың оңтүстік жағындағы Линтел аймағындағы бұлаққа жақын жерде темір дәуіріне жататын қоныс орналасқан. Жолдың бір бөлігі қайта жаңартылған. Сәл кейінірек салынған Витмур батпақтық жолдары – Гамбургтың солтүстігіндегі Витмурдан табылған екі тарихи жол. Бұл жолдар біздің заманымыздың 4 және 7 ғасырларына жатады, екеуі де бұрын қол жеткізу қиын болған батпақтың шығыс және батыс жағалауларын байланыстырған. Рим империясы кезеңіне жататын ескі No. II жолдың бір бөлігі Гамбург қаласындағы Харбургтағы Археологиялық музейдің тұрақты көрмесінде қойылған. Hellweg – Германия арқылы өтетін ортағасырлық сауда жолдарының негізгі бағыттарына берілген ресми және кең таралған атау. Оның ені үш метрге жуық, кедергісіз өтуге мүмкіндік беретін, найзаның енімен тең деп белгіленген. Hellweg арқылы өтетін жер иелері осы жолды күтіп ұстауға міндетті болған. Кулмер Штейг – Эльба аңғарынан Шығыс Руда тауларының шығыс бөлігі арқылы Чехиядағы Хлюмец у Чабаровичке (Кулм) дейінгі көлік байланыстарының символы. Археологиялық қазбалардың нәтижесінде бұл жол қола дәуірінде (шамамен б.з.б. 1800–750), темір дәуірінде (шамамен б.з.б. 750 – біздің заманымыздың басында) және тіпті неолит дәуірінде (Тас дәуірі, шамамен б.з.б. 4500–1800) де болғандығы анықталды.

Англия

Сомерсет деңгейінде, Гластонберидің жанында орналасқан Пост Трек және Свит Трек, жолдар немесе ағаш жолдар, әлемдегі ең ежелгі, мақсатты түрде салынған жолдар саналады және б.з.б. 3800 жылдарға дейін дауланған. Жолдар негізінен бір-біріне тігілген емен тақталарынан тұрды, төмендегі торфқа көл, емен және қайын ағашынан жасалған тіректермен бекітілді, олар жаяу өтуге арналған жолдар болды. Бұл жолдар батпақты жерлер арқылы Фен аралдарын байланыстырды. Линдхольм жолы кейінірек пайда болды және б.з.б. 2900–2500 жылдарға дауланған. Ол б.з.б. үшінші мыңжылдықтағы енінің тарылу және күрделілігінің арту тенденциясына сәйкес келеді. Кейбір мамандар бұл өзгеріс сол кездегі дөңгелекті көліктің дамуымен байланысты болуы мүмкін деп санайды. Жолдар шаруа қожалықтары мен егістік жерлерді, басқа шаруа қожалықтарын және көршілес үлкен обалы қабірлерді байланыстырды. Олар сондай-ақ, бөлек елді мекендерді лагерь жиналыс орындарымен және ел аралық кремний жолдарымен қосты. Басқалары, мысалы, Уилтширдегі Авеберидегі алып ғибадатханаға апаратын жол сияқты, процессиялық жолдар болғанға ұқсайды. Британ төбелерінде жолдар көбінесе қырдың нақты шыңынан сәл төмен өтеді, мүмкін желден қорғану үшін немесе саяхатшылардың тонаушыларға нысана ретінде көрінбеуі үшін. Мысалдарға Англияның оңтүстігіндегі Норт-Даунс бойымен өтетін Харроу жолы және Паломниктер жолы жатады. Харроу жолы (кейде "Harroway" деп те жазылады) - Англияның оңтүстігіндегі ежелгі жолдың тағы бір атауы, археологиялық тұжырымдамалар бойынша б.з.д. 600–450 жылдарға дауланған, бірақ тас дәуірінен бері бар болған болуы мүмкін. "Ескі жол" Девон штатындағы Ситоннан Кенттегі Доверге дейін созылды. Кейіннен Харроу жолының шығыс бөлігі Томас Бекетті қасиетті деп жариялағаннан және Кентерберидегі ғибадатхана құрылғаннан кейін Паломниктер жолы деп аталды. Бұл қажырлы жол Хэмпшир штатының Винчестер қаласынан, Суррейдегі Фарнхэм арқылы Кенттегі Кентербериге дейін созылды. Харроу жолының батыс бөлігі Фарнхэмде, ал шығыс бөлігі Доверде аяқталады. Риджвей де жоғары жерде орналасқан және кем дегенде 5000 жыл бойы саяхатшылар оны пайдаланған. Риджвей Доссет жағалауынан Норфолк штатындағы Уошке дейін сазды төбелер бойымен өтетін сенімді сауда жолы болды. Биік, құрғақ жер саяхатты жеңілдетті және саудагерлерге қауіп-қатерді ескертетін, кең көрініспен қамтамасыз етті. Икнильд жолы Англияның оңтүстік және шығысындағы Беркшир Даунс және Чилтерн Хиллзді қамтитын, Норфолктан Уилтширге дейінгі сазды жарлықтан өтеді. Англиядағы тарихи жолдардың басқа мысалдарына Шеффилдтен Хатерсажға дейінгі ортағасырлық жүк аттары жолы және Девондағы Теңізшілер жолы жатады. Соңғысы XVIII ғасырда немесе одан бұрын Дидфорд пен Дартмут, Девон порттары арасында саяхаттайтын теңізшілермен құрылған, олар тікелей бағытты құру үшін қолданыстағы жолақтарды, жолдарды және жаяу жүргінші жолдарын біріктірді.

The Post Track and Sweet Track, causeways or timber trackways, in the Somerset levels, near Glastonbury, are believed to be the oldest known purpose built roads in the world and have been dated to the 3800s BC. The tracks were walkways consisting mainly of planks of oak laid end to end, supported by crossed pegs of ash, oak, and lime, driven into the underlying peat. and were used to link the fen islands across the marshes. The Lindholme Trackway is later and dates to around 2900–2500 BC. It fits within a trend of narrowing width and increased sophistication during the third millennium BC. Some argue that this shift could relate to the growing complexity of wheeled transport at the time. Tracks provided links between farmsteads and fields, other farmsteads, and neighbouring long barrow tombs. They also joined the separate localities to the camp meeting places and cross country flint roads. Others were more likely to have been processional ways, such as the one leading to the gigantic temple at Avebury in Wiltshire. On British hills, the line of tracks often run a little below the actual crest of a ridge, possibly to afford some shelter from the wind or to avoid travellers presenting themselves to marauders as a target on the skyline. Examples include the Harrow Way and the Pilgrims' Way, running along the North Downs in southern England. The Harrow Way (also spelled as "Harroway") is another name for the "Old Way", an ancient trackway in the south of England, dated by archaeological finds to 600–450 BC, but probably in existence since the Stone Age. The "Old Way" ran from Seaton in Devon to Dover, Kent. Later the eastern part of the Harrow Way become known as the Pilgrims Way, following the canonisation of Thomas Beckett and the establishment of a shrine in Canterbury, Kent. This pilgrimage route ran from Winchester, Hampshire, via Farnham, Surrey, to Canterbury Kent. The western section of the Harrow Way ends in Farnham, the eastern in Dover. The Ridgeway similarly keeps to high ground and for at least 5,000 years travellers have used it. The Ridgeway provided a reliable trading route running along chalk hills from the Dorset coast to the Wash in Norfolk. The high dry ground made travel easy and provided a measure of protection by giving traders a commanding view, warning against potential attacks. The Icknield Way follows the chalk escarpment that includes the Berkshire Downs and Chiltern Hills, in southern and eastern England, from Norfolk to Wiltshire. Other examples of historic roads in England include the Long Causeway, a Medieval packhorse route that ran from Sheffield to Hathersage and The Mariners' Way in Devon. The latter was created by sailors in the eighteenth century, or earlier, travelling between the ports of Bideford and Dartmouth, Devon, who linked existing lanes, tracks and footpaths to form a direct route.

Шотландия

Шотландияның Абердиншир аймағында ежелгі жолдардың қатарында Грампиан тауларының жағалық бөлігімен өтетін ежелгі малшылар жолы – Каузи Маунт, және тарихи алдындағы және орта ғасырларда Грампиан таулы аймағынан өтудің сирек мүмкіндіктерінің бірі болған Эльсик Маунт бар. Рим легиондары Эльсик Маунт арқылы жүріп өткен.

Римдік Британия

Римдік Британияда римдіктер көптеген жолдарды өздерінің жолдарының негізін салу үшін пайдаланды. Осыған дейін адамдар елді мекендер арасындағы қатынас үшін жолдарды қолданған, бірақ бұл әскерлер мен жабдықтарды жылдам тасымалдауға жарамсыз болды. Мастильдер жолы – римдік әскерлердің жолы, кейіннен монахтар үшін маңызды маршрут болды, олар Фонтанс аббаттығынан қойларды жазғы жайылымға, биік жерлерге айдап әкелген. Ескі монахтар жолы деп те аталатын бұл қазіргі Дейл аймағындағы жаяу серуендеуге арналған жол.

Лей сызықтары

Лей сызықтарының бар екендігі және олардың ежелгі жолдармен байланысы туралы алғаш рет 1921 жылы әуесқой археолог Альфред Уоткинс өзінің "Ерте британдық жолдар" және "Ескі түзу жол" атты кітаптарында айтқан. Уоткинс бұл сызықтар неолит дәуірінде ежелгі жолдармен құрлықта саяхаттауды жеңілдету үшін жасалғанын және мыңжылдықтар бойы ландшафтта сақталып келгенін болжады.

Грекия

Металлургияның жетілуі біздің заманымызға дейінгі 2000 жылға қарай тас кесу құралдары Таяу Шығыс пен Грекияда кеңінен қолжетімді болды, бұл жергілікті көшелерді төсеуге мүмкіндік берді. Айта кетерлігі, шамамен б.з.д. 2000 жылы минойлықтар Солтүстік Криттегі Кноссостан таулар арқылы Гортин мен Лебенаға дейін төселген жол салды. Бұл аралдың оңтүстік жағалауындағы порт, оның бойында су өткізгіш арналар, саз-гипс ерітіндісімен байланыстырған құмтас блоктарынан жасалған қалың төсем, үстінен базальт тақталар төселген және бөлек жол жиектері болды. Бұл жол римдік кез келген жолдан артық деп санауға болады. Пифия жолы (немесе Пифиялық жол) Дельфиге апаратын жол еді. Ол бүкіл Ежелгі грек әлемінде Омфалос тасының (жер мен ғаламның орталығы) орны ретінде құрметтелген. Қасиетті жол (Ἱερὰ Ὁδός, Hierá Hodós) – ежелгі Грекияда Афинадан Элеузиске дейінгі жол. Ол Елеусиан құпияларын тойлауға арналған шерудің бағыты болғандықтан осылай аталды. Элеузиске қарай шеру 19-шы Бодромион күні Керамейкостағы (Афина зираты) қасиетті қақпадан басталды. Қазіргі уақытта Афина орталығынан Аегалео мен Чайдариге (Элеузиске дейінгі ескі жол) дейінгі жол ежелгі жолдың атымен аталады.

Ирландия

Корлеа жолы – батпақ жерге салынған ежелгі жол, ол батпақ ағаштарынан – қамыс, қайын және қарағаш тақтайшаларынан тұрады, олар жол бойына тік бұрышпен төселген, ал кейде қосымша тіреу үшін көлденең ағаштар қолданылған. Б.з.д. 4000 жылға дейін салынған басқа да батпақ жолдары немесе "тогерлер" де табылды. Корлеа жолы шамамен б.з.д. 148 жылы салынған және 1994 жылы қазылған. Бұл – Еуропадағы осы сияқты жолдардың ең үлкені. Ирландияның тарихқа дейінгі жолдары көп дамымаған, бірақ емен тақтайшаларымен төселген жолдар көптеген батпақ аймақтарын жапқан, ал Тара төбесінде бес үлкен "жол" (slighe) қиылысқан. Ирландиядағы ежелгі даңғыл немесе жол Раткроган төбесінде және оны қоршаған жер жұмыстарында, 370 метрлік дөңгелек қоршау ішінде орналасқан. Эскер Риада – соңғы мұз дәуірінің соңында пайда болған мұздық эскерлер тізбегі, ол шығыстан батысқа қарай Галвейді Дублинмен байланыстыратын биік жолды құрады.

Ресей

Сібір жолы (Сибирский тракт, Sibirsky trakt), сондай-ақ "Мәскеу тас жолы" және "Ұлы тас жолы" деп белгілі, Еуропалық Ресейді Сібір және Қытаймен байланыстырған тарихи жол болды. Жолды салу туралы жарлықты патша 1689 жылғы 22 қарашада Нерчинск шарты жасалғаннан кейін екі айдан соң шығарды, бірақ құрылыс 1730 жылға дейін басталмады және 19 ғасырдың ортасына дейін аяқталмады. Бұрын Сібірге тасымалдау көбінесе Сібір өзендері арқылы жүзеге асырылатын. Алғашқы орыс қоныс салушылар Сібірге Чердын өзені арқылы келді, бірақ 1590-шы жылдардың соңында оны Бабинов жер жолы ығыстырды. Бабинов жолының ең шығыс нүктесі – Уралдағы Верхотурье қаласы. Сибірдің әлдеқайда ұзақ жолы Мәскеуден Владимир тас жолы (орта ғасырлық жол) ретінде басталып, Муром, Козмодемьянск, Казань, Пермь, Кунгур, Екатеринбург, Тюмень, Тобольск, Тара, Каинск, Томск, Енисейск және Иркутск қалаларынан өтті. Байкал көлін кезіп өткеннен кейін жол Верхнеудинск маңында екіге бөлінді. Бір тармағы шығысқа қарай Нерчинскіге дейін, ал екіншісі оңтүстікке қарай Кяхта шекаралық бекетіне дейін созылды, онда ол Моңғолия арқылы өтіп, Калган қаласындағы Ұлы қорғанның қақпасына дейін түйе керуендерімен қосылды. 19 ғасырдың басында жол оңтүстікке жылжытылды. Тюменнен жол Ялуторовск, Ишим, Омск, Томск, Ачинск және Красноярск қалалары арқылы өтіп, Иркутскте ескі жолмен қайта қосылды. Бұл жол 19 ғасырдың соңына дейін Сібірді Мәскеу және Еуропамен байланыстыратын маңызды артерия болып қала берді, содан кейін Транс-Сибір темір жолы (1891–1916 жылдары салынған) және Амур арба жолы (1898–1909 жылдары салынған) оны ығыстырды. Қазіргі кездегі баламасы – Транс-Сибір тас жолы.

Таяу Шығыс

Тас төселген көшелер б.з.д. 4000 жылға дейін Жерорта теңізінің орталық бөлігіндегі Ур қаласында пайда болды. Патшалық жол – ежелгі бағдарламалық жол, б.з.б. V ғасырда Персияның бірінші (Ахемендік) патшасы Ұлы Дарий (Дарий I) оны қайта ұйымдастырып, жаңартқан. Дарий өзінің өте кең империясында Сузадан Сирия арқылы Сардисқа (Түркия) дейін жылдам байланыс орнату үшін жол салды.

Оңтүстік Америка

Инка жол жүйесі Колумбқа дейінгі Оңтүстік Америкадағы ең ауқымды және дамыған көлік жүйесі болды. Оның ұзындығы шамамен 39912 километрді құрады. Жолдарды салуға көп уақыт және күш-жігер жұмсалды. Бұл желі көптеген тармақтары бар екі солтүстік-оңтүстік бағытты жолға негізделген. Жол жүйесінің ең белгілі бөлігі – Мачу-Пикчуға дейінгі Инка жолы. Жол желісінің бір бөлігі Инка империясына дейінгі мәдениеттер, әсіресе Вари мәдениеті тарапынан салынған. Испан отарлау дәуірінде жол жүйесінің кейбір бөліктеріне Камино Реал мәртебесі берілді. 2014 жылы жол жүйесі ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енді. Перуде Инка империясының аймақтарын байланыстыру үшін Инка жолдарының бір бөлігі Анд тауларын кесіп өтті.

Америка Құрама Штаттары

Тарихқа дейінгі жолдардың күрделі жүйесі Тумамок төбесінде, Аризона штатының Тусон қаласының жанында орналасқан, онда археологиялық іздер табылды, оның ішінде петроглифтер, қыш ыдыс сынықтары және аралық тесіктер. Жаңа Мексиканың солтүстігіндегі Чако каньоны он бес ірі кешеннен және жолдар жүйесінен тұрады. Шатырлы үйлерді салу үшін қолданылған ағаш қадаларын жол арқылы алыс қашықтыққа тасыды. Огайо штатының Адена, Хопвелл және Форт Эйншент мәдениеттерінің 60 мильдік ежелгі Ұлы Хопвелл жолы Ньюарк жер жұмыстарын Чиликоттедегі үйінділер тобымен байланыстырды. Натчез жолы – АҚШ-тағы тарихи орман жолы, ол Миссисипи штатының Натчез қаласынан Теннесси штатының Нэшвилл қаласына дейін шамамен 440 мильге (708 км) созылып, Камберленд, Теннесси және Миссисипи өзендерін байланыстырады. Бұл жолды жергілікті американдықтар ғасырлар бойы жасап, пайдаланған, ал кейіннен 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басында еуропалық және американдық саяхатшылар, саудагерлер мен көшпенділер қолданды. Бүгінде жол 715 км-лік Natchez Trace Parkway және оған байланысты Natchez Trace Trail арқылы еске алынады, бұл жол Натчез жолының шамамен бағытын ұстанады. Жолының бастапқы бөліктеріне әлі де қол жеткізуге болады, ал кейбір бөлімдері Ұлттық тарихи орындар тізіліміне енгізілген. Американың Ескі Батысында Орегон жолы 19-шы ғасырдағы Иллинойс штатынан Орегонға дейінгі пионерлердің жолы болды, оның көп бөлігі Мормон жолы мен Калифорния жолымен де пайдаланылды. Санта-Фе жолы Миссуриден Санта-Феге, Нью-Мексикоға дейінгі маңызды сауда және әскери артерия болды. Қазіргі уақытта Линкольн тас жолы (1913 жылы ашылған) – Америка Құрама Штаттарында автомобильдер үшін салынған алғашқы жол, ол жағалаудан жағалауға дейін 3389 мильге созылып, Нью-Йорк қаласынан Сан-Францискоға дейін жетеді. Мохаве жолы (Мохаве жолы деп те аталады) – шөлде өмір сүрген жергілікті халықтар бұрын пайдаланған тарихи жаяу және түйе жолы, кейіннен испан миссионерлері, саяхатшылар, отарлаушылар және қоныс аударушылар осы жолмен жүрді. Оның бағыты Мохаве шөлінің суар жерлері арқылы, шамамен арақашықтықта өтеді.

A complex system of prehistoric trails are located at Tumamoc Hill near Tucson, Arizona where archaeological traces have been found including petroglyphs, pottery shards and mortar holes. Chaco Canyon in northern New Mexico consists of fifteen major complexes and a system of trails. Timber beams used to construct the cliff dwellings were hauled long distances to the site along the trails. The sixty mile long ancient Great Hopewell Road of the Adena, Hopewell and Fort Ancient cultures of Ohio connected the Newark Earthworks to the mound group at Chillicothe. The Natchez Trace is a historic forest trail within the United States which extends roughly 440 mile (708 km) from Natchez, Mississippi, to Nashville, Tennessee, linking the Cumberland, Tennessee, and Mississippi Rivers. The trail was created and used by Native Americans for centuries, and was later used by early European and American explorers, traders, and emigrants in the late 18th and early 19th centuries. Today, the path is commemorated by the 444 mile (715 km) Natchez Trace Parkway, which follows the approximate path of the Trace, as well as the related Natchez Trace Trail. Parts of the original trail are still accessible and some segments are listed on the National Register of Historic Places. In the American Old West, the Oregon Trail was a 19th century pioneer route from Illinois to Oregon, much of which was also used by the Mormon Trail and California Trail. The Santa Fe Trail was a major commercial and military artery from Missouri to Santa Fe, New Mexico. In modern times, the Lincoln Highway (dedicated 1913) was the first road for the automobile across the United States of America, spanning 3389 miles coast to coast from New York City to San Francisco. The Mojave Road (also known as Mohave Trail) was a historical footpath and pack trail used by pre contact desert dwelling indigenous people that was later followed by Spanish missionaries, explorers, colonizers and settlers. Its course ran across the Mojave Desert between watering holes approximately apart.

Тақта жол

Планкалы жол – ағаш тақтайшалардан немесе дөңгелек ағаштардан (панчондардан) жасалған жол, олар Канаданың Онтарио провинциясында, сондай-ақ АҚШ-тың Солтүстік-Шығысы мен Орта Батысында 19 ғасырдың бірінші жартысында жиі кездесетін. Мұндай жолдарды көбінесе жол салу компаниялары салған. "Планкалы жол бумасы" – АҚШ-та болған экономикалық өркендеу. Көбінесе АҚШ-тың шығысында және Нью-Йоркте, бұл өркендеу 1844 жылдан 1850-ші жылдардың ортасына дейін жалғасты. Шамамен 10 жыл ішінде Нью-Йоркте ғана Манхэттеннен Калифорнияға дейінгі қашықтықты басып өтуге жеткілікті жол салынды, ал бүкіл ел бойынша 200 мыңнан астам шақырымнан астам планкалы жол салынды.

Канада

Канадада Карлтон жолы – Манитобаның оңтүстік-батысынан Альбертадағы Эдмонтон бекінісіне дейінгі тері саудасы жолы болған. Қызыл өзен жолдары – Қызыл өзен колониясын (Селкирк қонысын) және Британдық Солтүстік Америкадағы Форт-Гарриді АҚШ-тағы Миссисипи өзеніндегі кеме жүзе алатын ең жоғарғы нүктесімен байланыстыратын өгіз арбаларының желісі. Бұл сауда жолдары қазіргі Виннипег қаласының орнынан, Канаданың Манитоба провинциясы арқылы Канада-АҚШ шекарасын кесіп өтіп, содан кейін қазіргі Солтүстік Дакотаның шығыс бөлігі мен Миннесотаның батыс және орталық бөлігі арқылы Миссисипидегі Мендота және Сент-Пол, Миннесота қалаларына дейін әртүрлі бағыттармен созылған. Саяхатшылар бұл жолдарды 1820 жылдары пайдалана бастады, ең көп қолданысы 1840 жылдардан 1870 жылдардың басына дейін болды, содан кейін оларды теміржолдар ығыстырды. Оған дейін бұл арба жолдары оқшауланған Қызыл өзен колониясы мен сыртқы әлем арасындағы ең тиімді көлік құралын қамтамасыз еткен. Олар Селкирк отаршыларына және олардың көршілері, метистерге, терілерін сатуға мүмкіндік берді, сондай-ақ Хадсон шығанағы компаниясынан басқа да жабдықтау көзін ұсынды, себебі бұл компания жолдарды пайдаланған бәсекелестікке қарсы монополиясын сақтай алмады.