Кіріспе

Галеаспидалар (лат. Galeaspida – "көбелек қалқандары") – жақсыз теңіз және тұщы су балықтарының жойылған таксоны. Атауы галеадан, яғни латын тіліндегі "көбелек" сөзінен шыққан, және олардың басындағы массивті сүйек қалқанына сілтеме жасайды. Галеаспидалар силур және девон кезеңдерінде (430-370 миллион жыл бұрын) қазіргі Оңтүстік Қытай, Тибет және Вьетнам аумағындағы жасыл, тұщы су және теңіз ортасында өмір сүрген. Сырттай, олардың морфологиясы Остеострацилерге қарағанда Гетерострацилерге көбірек ұқсас көрінеді, және қазірге дейін галеаспидалардың жұп қанаттары болғанына ешқандай дәлел жоқ. 2022 жылы Қытайдың силур кезеңінен табылған Tujiaaspis vividus галеаспидасы, Остеострацилер мен гнатостомаларда кездесетін жұп қанаттардың пішініне дейінгі алғышартты күйінде сипатталды. Бұрын, ми сауыты морфологиясының жақындығына байланысты Галеаспидалар Остеострацилерге жақын туыс деп есептелген.

Морфология

Барлық галеаспидтердің ерекшелігі – басының қалқанының жоғарғы бетіндегі үлкен тесік, ол жұтқыншақ пен жаңқа қуысымен байланысқан, сондай-ақ сезімтал сызықтардың тістің шеті сияқты пішіні. Бұл тесік иіс сезу және дем алу суын қабылдау үшін қызмет еткен болуы мүмкін, бұл шағалалардың мұрын-жұтқыншақ түтігіне ұқсас. Галеаспидтер – ең көп жаңқаға ие омыртқалы жануарлар, себебі Polybranchiaspidida (сөзбе-сөз "көп жаңқалы қалқандар") тобына жататын кейбір түрлерде 45-ке дейін жаңқа тесігі болған. Денесі көлбеу қатарлармен орналасқан ұсақ қабықшалармен жабылған және құйрық жүзбесінен басқа жүзбесі жоқ. Ауыз және жаңқа тесіктері бас жағының төменгі бөлігінде орналасқан, ол жазық немесе қысыңқы және олардың су түбінде өмір сүргенін көрсетеді.

Таксономия

Шамамен 76-дан астам сипатталған галеаспид түрлері кемінде 53 туысқа жатады. Егер Hanyangaspidae және Xiushuiaspidae тұқымдастарын базальды галеаспидтер ретінде қарастырмасақ, қалған Галеаспидтерді екі негізгі топқа бөлуге болады: біріншісі – Eugaleaspidiformes қатары, оған Sinogaleaspis, Meishanaspis және Anjianspis туыстары, сондай-ақ Eugaleaspididae отбасы кіреді, ал екіншісі – Polybranchiaspidida жоғары қатары, оған Polybranchiaspidiformes қатары, Zhaotongaspididae отбасының туыс таксоны және Huananaspidiformes қатары, сонымен қатар Polybranchiaspidiformes + Zhaotongaspididae + Huananaspidiformes тобының туыс таксоны болып табылатын Geraspididae отбасы кіреді. Кейбір мамандар Galeaspida-ны кіші класс деңгейіне төмендетіп, оны Pituriaspida және Osteostraci-мен біріктіріп, Monorhina класын құрайды.

Қалдық деректері

Ең көне белгілі галеаспидтер, мысалы, *Hanyangaspis* және *Dayongaspis* туыстары, алғаш рет телихиан дәуірінің басында, шамамен 436 миллион жыл бұрын, силурдың Лландовер эпохасының соңғы жартысында пайда болды. Лландоверден Венлокқа өту кезінде эвгалеаспидтер әртараптандыру оқиғасына ұшырады. Венлок эпохасы Ладлоу эпохасына ауысқан кезде, *Eugaleaspidae* тұқымдасынан басқа барлық эвгалеаспидтер жойылып кетті. *Eugaleaspidae* Венлоктан бастап өмір сүрді және өте ұзақ өмір сүрді, әсіресе *Eugaleaspis* туысы. Эвгалеаспидилердің соңғысы төменгі девонның прагиан дәуірінің соңында жойылып кетті. Гераспидидтердің алғашқы туысы, атаулы *Geraspis*, телихианның ортасында пайда болады. Полибранхиаспидиданың басқа туыстары фоссильдік жазбада лохковиан эпохасының басынан кейін, девонның басында пайда болады. Жоғары реттің туыстарының басым көпшілігі прагиан эпохасынан басталады немесе олардың таралу аймағы сонда аяқталады. Эмсиялық эпоха басталған кезде, *Duyunolepis* және *Wumengshanaspis* сияқты бірнеше туыс ғана тірі қалды, ал қалғандарының көпшілігі жойылып кеткен. Соңғы галеаспид – девонның соңғы кезеңіне жататын фаммен дәуірінен әлі сипатталмаған түрлер мен туыс, Солтүстік Қытайдың Нинся провинциясындағы қабаттарда тетрапод *Sinostega* және антиарх плакодерм *Remigolepis*пен бірге табылған.