Тайландтың оңтүстік аймағындағы қақтығыс және сепаратизм (2004-2021)

Кіріспе

Малай/Ислам сепаратистік қақтығысы 2004 жылдан бері. Паттани, Яла, Наратхиват үшін 2005 жылдың шілдесінен бастап төтенше жағдай режимі енгізілді.

| қақтығысушы1 = RTARF
RTP
VDC

| қақтығысушы2 = BRNRKKGMIPBIPP PULO Jemaah Islamiyah

Шығыс Азия провинциясы (аз көлемде қатысу)
| қақтығысушы3 = Есірткі картельдері
Маяки картелі
Xaysana картелі
Усман картелі

Карақшылар
| командир1 =
| командир2 = Сапаинг Басое Абдуллах Сунгкар Тенгку Джалал Насир Насори Саесанг Усман Сламанг (іздеуде) Рафед Лумбок (іздеуде)

Сахачай Джансермсин (ашық теңізде) және т.б. | бірліктер1 =
5-ші жаяу әскер дивизиясы
9-шы жаяу әскер дивизиясы
15-ші жаяу әскер дивизиясы
Тахан Пран

Парамедициналық теңіз жаяу әскер полкі (Тахан Пран теңіз жаяу әскерлері)

Шекаралық полиция
Шекаралық полиция# Шекаралық полиция әуе күшейту бөлімі
| бірліктер2 = Арнайы бірліктер жоқ
| бірліктер3 = Арнайы бірліктер жоқ
| күші1 = 60,000+ 13,000 жараланған (2004–2021) – Таиландтың үш оңтүстік провинциясы мен төртінші провинцияның бір бөлігін құрайтын тарихи Малай Патани аймағындағы этникалық және діни сепаратистік бүлік, бірақ 2000 жылдардың басынан бастап есірткі картельдері, мұнай контрабандасы және кейде қарақшылардың шабуылдары салдарынан күрделі және күшейіп келеді. Бұрынғы Паттани сұлтандығы, оның құрамына Паттани (Патани), Яла (Джала), Наратхиват (Менара) провинциялары, сондай-ақ үш оңтүстік шекаралық провинция (SBP) ретінде белгілі, сонымен қатар Сонгкла провинциясының (Синггора) көршілес бөліктері және Малайзияның солтүстік-шығыс бөлігі (Келантан) 1785 жылы Сиам корольдығы тарапынан басып алынды және Келантаннан басқа, содан бері Таиландтың басқаруында болып келеді. Аймақта ондаған жылдар бойы сепаратистік зорлық-зомбылық болғанымен, 2001 жылдан кейін жағдай ушықты, 2004 жылы қайта жанданды және кейде басқа провинцияларға да тарады. Оңтүстік бүлікшілеріне байланысты оқиғалар Бангкок пен Пхукетте болды. 2005 жылдың шілдесінде премьер-министр Таксин Шинаватра оңтүстіктегі зорлық-зомбылықпен күресу үшін кең ауқымды төтенше жағдай өкілеттіктерін алды, бірақ бүлік одан әрі күшейді. 2006 жылдың 19 қыркүйегінде әскери хунта Таксин Шинаватты төңкеріс арқылы құлатты. Хунта Таксиннің бұрынғы тәсілін бүлікшілердің «жүректерін және саналарын» жеңу науқанымен алмастыра отырып, маңызды саяси өзгерістер жасады. Зорлық-зомбылықты тоқтатуда аз жетістікке қол жеткізілгеніне қарамастан, хунта қауіпсіздіктің жақсарғанын және аймақта 2008 жылға дейін бейбітшілік орнатылатынын мәлімдеді. Алайда 2008 жылдың наурыз айына қарай қаза тапқандардың саны 3000-нан асты. Демократтар жетекшілігіндегі Абхисит Веджаджива үкіметі кезінде сыртқы істер министрі Касит Пиромья «оптимизм сезімін» білдірді және 2010 жылы аймаққа бейбітшілік әкелетініне сенімді екенін айтты. Бірақ 2010 жылдың соңына қарай бүлікшілдікке байланысты зорлық-зомбылық күшейіп, үкіметтің оптимизмін жоққа шығарды. Соңында 2011 жылдың наурыз айында үкімет зорлық-зомбылықтың күшейіп бара жатқанын және оны бірнеше айдың ішінде шеше алмайтынын мойындады. Жергілікті көшбасшылар Патани аймағына Таиландтан кем дегенде бір деңгейде автономия беруді талап етіп келеді, ал кейбір сепаратистік бүлікші қозғалыстар бейбітшілік келіссөздері мен келіссөздер жүргізуді талап етті. Алайда, бұл топтар қазіргі уақытта бүлікке жетекшілік ететін Barisan Revolusi Nasional Koordinasi (BRN C) тобымен ығыстырылды. Олар келіссөздердің қажеті жоқ деп санайды және басқа бүлікші топтармен келіссөздерге қарсы. BRN C-нің негізгі мақсаты – Таиландтың оңтүстігін басқаруға келмейтіндей ету және олар мұнда сәттілікке жетті. Бүлікшілердің күшін бағалау әртүрлі. 2004 жылы генерал Паллоп Пинмане бар болғаны 500 қатал джихадист бар екенін мәлімдеді. Басқа есептер бойынша, қарулы бүлікшілердің саны 15000-ға жетеді. 2004 жылға таяу уақытта кейбір тай сарапшылары шетелдік ислами террористік топтар аймаққа еніп жатыр деп сенді, сондай-ақ шетелдік қаржы мен қару-жарақ әкелінеді, бірақ мұндай мәлімдемелер осы аймақтағы қақтығыстың жергілікті сипатта екенін көрсететін дәлелдермен теңестірілді. 2004 жыл мен 2015 жыл аралығында бұрынғы этникалық сепаратистік бүлік кезінде 6500-нан астам адам қаза тауып, 12000-ға жуық адам жарақат алды. Қазіргі уақытта бұл бүлік қатал джихадистердің қолына өтіп, тай тілінде сөйлейтін буддалық азшылық пен орташа көзқарасы бар немесе Таиланд үкіметін қолдайтын жергілікті мұсылмандарға қарсы бағытталды.

Border Patrol Police
Border Patrol Police#Border Patrol Police Aerial Reinforcement Unit
| units2 = No specific units
| units3 = No specific units
| strength1 = 60,000+13,000 injured (2004–2021) as an ethnic and religious separatist insurgency in the historical Malay Patani Region, made up of the three southernmost provinces of Thailand and parts of a fourth, but has become more complex and increasingly violent since the early 2000s from drug cartels, oil smuggling networks, and sometimes pirate raids. The former Sultanate of Pattani, which included the southern Thai provinces of Pattani (Patani), Yala (Jala), Narathiwat (Menara)—also known as the three Southern Border Provinces (SBP)—as well as neighbouring parts of Songkhla Province (Singgora), and the northeastern part of Malaysia (Kelantan), was conquered by the Kingdom of Siam in 1785 and, except for Kelantan, has been governed by Thailand ever since. Although low level separatist violence had occurred in the region for decades, the campaign escalated after 2001, with a recrudescence in 2004, and has occasionally spilled over into other provinces. Incidents blamed on southern insurgents have occurred in Bangkok and Phuket. In July 2005, Prime Minister Thaksin Shinawatra assumed wide ranging emergency powers to deal with the southern violence, but the insurgency escalated further. On 19 September 2006, a military junta ousted Thaksin Shinawatra in a coup. The junta implemented a major policy shift by replacing Thaksin's earlier approach with a campaign to win over the "hearts and minds" of the insurgents. Despite little progress in curbing the violence, the junta declared that security was improving and that peace would come to the region by 2008. By March 2008, however, the death toll surpassed 3,000. During the Democrat led government of Abhisit Vejjajiva, Foreign Minister Kasit Piromya noted a "sense of optimism" and said that he was confident of bringing peace to the region in 2010. But by the end of 2010 insurgency related violence had increased, confounding the government's optimism. Finally in March 2011, the government conceded that violence was increasing and could not be solved in a few months. Local leaders have persistently demanded at least a level of autonomy from Thailand for the Patani region and some of the separatist insurgent movements have made a series of demands for peace talks and negotiations. However, these groups have been largely sidelined by the Barisan Revolusi Nasional Koordinasi (BRN C), the group currently spearheading the insurgency. It sees no reason for negotiations and is against talks with other insurgent groups. The BRN C has as its immediate aim to make southern Thailand ungovernable and it has largely been successful. Estimates of the strength of the insurgency vary greatly. In 2004, General Pallop Pinmanee claimed that there were only 500 hardcore jihadists. Other estimates say there as many as 15,000 armed insurgents. Around 2004, some Thai analysts believed that foreign Islamic terrorist groups were infiltrating the area, and that foreign funds and arms are being brought in, though again, such claims were balanced by an equally large body of opinion suggesting this remains a distinctly local conflict. Over 6,500 people died and almost 12,000 were injured between 2004 and 2015 in a formerly ethnic separatist insurgency, which has currently been taken over by hard line jihadis and pitted them against both the Thai speaking Buddhist minority and local Muslims who have a moderate approach or who support the Thai government.

Мәжбүрлеп ассимиляциялау және жергілікті ұлтшылдық

Таиландтың тарихи Патани аймағына билік етуі 1909 жылғы ағылшын-сиамдық шарттысымен бекітілді. 20 ғасырдың басына дейін Бангкок үкіметі жергілікті істерге аз араласып, Патани аймағындағы саясатты іске асыруды жергілікті шенеуніктерге тапсырды. Бұл, мұрагерлік және отбасылық мәселелер бойынша жергілікті ислам заңдарын сақтауға мүмкіндік берген тайлық азаматтық заңын қолданудағы жеңілдіктерді қамтыды. Алайда, 1934 жылы маршал Плек Фибунсонгхрам тайландыру процесін бастады, мақсаты – Патани халқының және Таиландтағы басқа этностардың мәдени ассимиляциясы. Ұлттық мәдениет заңы тайлық ұғымын және оның орталықтандыру мақсатын насихаттап, тайландыру процесінің нәтижесінде күшіне енді. Оның «3-мандаты» тікелей Патани халқына бағытталған еді. 1944 жылға қарай тайлық азаматтық заңы елдің барлық аймақтарында, соның ішінде Патаниде қолданыла бастады, бұл бұрынғы жергілікті исламдық әкімшілік тәжірибелеріне жасалған жеңілдіктерді жойды. Мектептік оқу бағдарламасы тай тіліне бағытталды, барлық сабақтар тай тілінде жүргізілді, бұл жергілікті жави тіліне зиян келтірді. Бұрын азаматтық істерді қараған дәстүрлі мұсылман соттары таратылып, олардың орнына Бангкоктағы орталық үкімет басқаратын және бекітетін азаматтық соттар құрылды. Бұл мәжбүрлі ассимиляция процесі және тай буддалық мәдениеттің олардың қоғамына таңу әрекеті этникалық малай патани халқының наразылығын тудырды. 1947 жылы Патани халық қозғалысының негізін қалаушы Хажи Сулонг автономия, тіл және мәдени құқықтарды талап ететін, сондай-ақ ислам заңдарын енгізуді талап ететін петиция науқанын бастады. 1948 жылдың қаңтар айында Сулонг және басқа жергілікті көшбасшылар «сепаратист» деп айыпталып, мемлекеттік қасақаналық қылмысы бойынша тұтқындалды. Сулонг 1952 жылы түрмеден босатылып, 1954 жылы жағдайы түсініксіз күйде жоғалып кетті. Олардың басты мақсаты – Патани халқының мәдени ерекшеліктерін сақтай отырып, қадір-қасиетпен өмір сүретін тәуелсіз мемлекет құру үшін қарулы күрес жүргізу болды. Бұрынғы шабуылдар көшпенді полиция машиналарын атқылап, өткен мотоциклдердегі қарулы адамдардың шабуылдарымен сипатталған болса, 2001 жылдан кейін олар полиция мекемелеріне үйлесімді шабуылдарға дейін күшейді, полиция бөлімшелері мен бекеттері қарулы топтардың шабуылына ұшырап, кейіннен ұрланған қару-жарақпен қашып кетті. Назар аудару үшін қолданылатын басқа да тактикалар – буддалық монахтарды өлтіру, ғибадатханаларды бомбалау, бас кесу, шошқа етін сатушылар мен олардың клиенттерін қорқыту, мектептерге өрт қою, мұғалімдерді – көбінесе әйелдерді – өлтіру және олардың денелерін өртеу. Сирек жағдайларда Паттани партизандары тай христиандарына да қауіп төндірді. Қазіргі бүлікші топтар жауынгерлік джихадизмді жариялап, енді сепаратистік мақсаттары жоқ. Көбінесе салафит радикалдары жетекшілік етеді, олардың экстремистік және трансұлттық діни мақсаттары бар, мысалы, ислам халифаты, бұл конструктивті мәдени немесе ұлттық Патани сәйкестендігіне зиян келтіреді. Салафи джихадистік топтары дәстүрлі малай мұсылмандарының мәдени мұрасына және дәстүрлеріне қарсы шығып, оларды исламға қарсы деп айыптайды. Мектеп мұғалімдері басты нысана болып табылады. BRN C ұйымының әскери қанаты Pejuang Kemerdekaan Patani 2004 және 2013 жылдар аралығында Оңтүстік шекаралық провинцияларда 157 мұғалімді өлтірді. Аймақтағы қауіпсіздік күштерінің күшті болуына қарамастан, күнделікті зорлық-зомбылық тоқтатылмады, көбінесе атыс немесе шағын бомбалау оқиғалары болып өтеді. Көтерілісшілер күш көрсетуге тырысқанда – әдетте, бірнеше айда бір рет – олар кең ауқымды шабуылдардан аулақ болып, көптеген жерлерде үйлесімді шабуылдар жасап, қауіпсіздік күштерімен тікелей қақтығыстан қашады. 2017 жылдың 9 мамырында Мюанг Паттани ауданындағы Big C сауда орталығында екі бомба сағаттың ең жұмсақ сәтінде жарылды. 56 адам, соның ішінде балалар да жарақат алды.

Thai rule over the historical Patani region was confirmed by the Anglo Siamese Treaty of 1909. Until well into the 20th century, the government in Bangkok had interfered little locally, relying on local officials for the implementation of policies within the Patani region. This included an exemption in implementing Thai Civil Law, which had allowed Muslims to continue their observance of local Islamic laws regarding issues on inheritance and family. However, by 1934 Marshal Plaek Phibunsongkhram set in motion of a process of Thaification which had as its objective the cultural assimilation of the Patani people, among other ethnic groups in Thailand. The National Culture Act was enforced as a result of the Thaification process, promoting the concept of "Thai ness" and its centralist aims. Its "Mandate 3" was directly aimed at the Patani people. By 1944, Thai civil law was enforced throughout the land including the Patani region, over riding earlier concessions to local Islamic administrative practices. The school curriculum was revised to be Thai centric, with all lessons in the Thai language, to the detriment of the local Jawi. Traditional Muslim courts that formerly handled civil cases were removed and replaced with civil courts run and approved by the central government in Bangkok. This forced assimilation process and the perceived imposition of Thai Buddhist cultural practices upon their society were irritants to the ethnic Malay Patani. In 1947, Haji Sulong, founder of the Patani People's Movement, launched a petition campaign, demanding autonomy, language, and cultural rights, and implementation of Islamic law. In January 1948, Sulong was arrested on treason charges along with other local leaders branded as "separatist". Sulong was released from jail in 1952, then disappeared under mysterious circumstances in 1954. was secession. The emphasis was laid in pursuing an armed struggle towards an independent state where Patani people could live with dignity without having alien cultural values imposed on them. While earlier attacks were typified by drive by shootings in which patrolling policemen were shot by gunmen on passing motorcycles, after 2001 they have escalated to well coordinated attacks on police establishments, with police stations and outposts ambushed by well armed groups subsequently fleeing with stolen arms and ammunition. Other tactics used to gain publicity from shock and horror are slashing to death Buddhist monks, bombing temples, beheadings, intimidating pork vendors and their customers, as well as arson attacks on schools, killing the teachers —mostly female— and burning their bodies. In rare cases, Pattani guerrilla groups had also threaten Thai Christians. Current insurgent groups proclaim militant jihadism and are not separatist anymore. Mostly led by Salafist hardliners, they have extreme and transnational religious goals, such as an Islamic Caliphate, to the detriment of a constructive cultural or nationalistic Patani identity. Salafi jihadist groups are hostile to the cultural heritage and practices of traditional Malay Muslims, accusing them of being unIslamic. School teachers have been a prime target. The BRN C, through its Pejuang Kemerdekaan Patani paramilitary wing, has been the main group behind the murder of 157 teachers in the Southern Border Provinces between 2004 and 2013. A massive security presence in the region has failed to stem almost daily violence, usually involving drive by shootings or small bombings. When the insurgents make a show of strength—generally at least every few months—they have eschewed large scale attacks, preferring well coordinated pinprick assaults at many locations while avoiding direct clashes with security forces. Two bombs were detonated consecutively at the Big C shopping mall in Mueang Pattani District on 9 May 2017 at peak hour. 56 people were wounded, including young children.

Ресми реакциялар

Үкімет бастапқыда шабуылдарды "бандиттерге" талады, ал көптеген сыртқы бақылаушылар жергілікті кландық, коммерциялық немесе қылмыстық бәсекелестік зорлық-зомбылықта рөл атқарды деп санайды. 2002 жылы Таксин: "Сепаратизм жоқ, идеологиялық террористер жоқ, тек қарапайым қарақшылар ғана бар" деді. Бірақ 2004 жылға қарай ол өз ұстанымын өзгертіп, бүлікшілікті терроризмге қарсы жаһандық соғыстың жергілікті фронты деп қарастырды. 2004 жылдың қаңтар айында Паттани, Яла және Наратхиват облыстарында әскери жағдай енгізілді. 2006 жылғы әскери төңкерістен кейін Тайланд үкіметі бүлікшілікке қатысты келісімшілдік көзқарас ұстанды, Таксин билікте болған кездегі күштің артық қолданылуынан аулақ болды және белгілі сепаратистік топтармен келіссөздер жүргізді. Дегенмен, зорлық-зомбылық күшейді. Бұл, зорлық-зомбылыққа бірнеше топтың қатысы бар деген жорамалды қолдайды, және үкіметтің стратегиялық өзгерісі олардың азауын қамтамасыз етпеді. 2011 жылдың 3 маусымында Армия басшысы Прают Чан-о-ча бүлікшіліктің шетелден ұйымдастырылып, есірткі және мұнай контрабандасы арқылы қаржыландырылатынын мәлімдеді.

Ислам діні

Таиландтың оңтүстігіндегі зорлық-зомбылық негізінен этникалық сипатта болғанымен, жасырын ұлтшыл топтар таратып жүрген парақшаларда жиі джихадистік тіл қолданылады. Көптеген жас содырлар исламдық ұстаздардан оқып, діни наным-сенімдерге қанықты, олардың кейбіреуі исламдық білім беру орталықтарында болды. Көптеген адамдар оңтүстік Таиландтағы зорлық-зомбылықты исламистік радикализм мен ислами сепаратизмнің бір түрі деп санайды, бұл малай мұсылмандарының берік сенімдерін және жергілікті халықтың діни негізде (буддистік) тай мемлекетіне қарсы тұруға деген қажырлы ниеттерін көрсетеді. Жақында ислами қозғалыстың, әсіресе мұсылман халқы басым малай аймақтарын Таиландтан босатуды мақсат еткен салафилік қозғалыстың күшеюіне байланысты діни фактор талқылауға түсті.

Саяси факторлар

Таиланд билігі бұл көтерілістің мұсылман халқының саяси өкілдігінің жетіспеуінен туындамағанын мәлімдейді. 1990 жылдардың соңына қарай мұсылмандар тай саясатында бұрынғыдан бетер жоғары лауазымдарға ие болды. Мысалы, Яладан шыққан малай мұсылманы Ван Мухамад Нур Мата 1996 жылдан 2001 жылға дейін Демократтар партиясы кезінде парламент төрағасы, ал кейін Таксиннің бірінші үкіметінде ішкі істер министрі болды. Таксиннің бірінші үкіметінде (2001–2005) 14 мұсылман парламент депутаты және бірнеше мұсылман сенаторы болды. Шекаралық провинциялардағы провинциялық заң шығару жиналыстарында мұсылмандар басымдық құрды, ал оңтүстік аймақтағы бірнеше муниципалитеттерде мұсылман әкімдер қызмет етті. Мұсылмандар өздерінің саяси наразылықтарын ашық білдіре алды және діни бостандыққа кең мүмкіндіктерге ие болды. Алайда, Таксин режимі оңтүстік әкімшілік ұйымын таратып, оның орнына бірден кең ауқымды шабуылдарды бастаған, сыбайлас жемқорлықпен белгілі полиция күштерін орнатты. Жергілікті қоғамдық лидерлермен консультациялар да тоқтатылды. 2004 және 2005 жылдары зорлық-зомбылық күшейді, себебі құқық бұзушылықтарға наразылық өсті. Мұсылман саясаткерлері мен лидерлері қуғын-сүргіннен қорқып үнсіз қалды, осылайша олардың саяси легитимдігі мен қолдауы әлсіреп кетті. Бұл оларға қымбатқа түсті. 2005 жылғы жалпы сайлауда сайлауға түскен он бір мұсылман депутатының арасында тек біреуі ғана қайта сайланды.

Экономикалық факторлар

Кедейлік және экономикалық мәселелер көтерілістің басты себептерінің бірі болып табылады. Тайланд экономикасы соңғы ондаған жылдарда күрт өскенмен, солтүстік және оңтүстік провинциялардағы жақсартулар салыстырмалы түрде шектеулі болды. Шекаралық аймақта буддист және мұсылман үй шаруашылықтарының табысы арасындағы айырмашылықтар айқын байқалады. Паттани, Наратхиват және Яла провинцияларында 2000 жылы 40%, 36% және 33% болған кедейлік шегінен төмен өмір сүретін адамдардың үлесі 2004 жылы тиісінше 18%, 10% және 23% -қа төмендеді. 2004 жылы үш провинцияда кедейлік шегінен төмен өмір сүретін адамдардың саны 310 000-ға жетті, бұл 2000 жылғы 610 000-нан азырақ. Дегенмен, барлық кедей оңтүстік тұрғындарының 45% үш шекаралық провинцияда тұрды. Шекаралық провинциялардағы мұсылмандардың білім деңгейі буддист көршілеріне қарағанда төмен. Шекаралық провинциялардағы мұсылман халқының 69,80% бастауыш мектеп білімін ғана алған, ал сол провинциялардағы буддистердің 49,6% -ы осы деңгейде білім алған. Мұсылмандардың тек 9,20% орта білімді аяқтаған (жеке ислам мектептерін бітіргендерді қоса алғанда), бұл көрсеткіш буддистерде 13,20% құрайды. Мұсылман халқының тек 1,70% бакалавр дәрежесіне ие, ал буддистердің 9,70% жоғары білім алған. Мемлекеттік мектептер көбінесе тай тіліндегі оқу бағдарламасын жүзеге асырады, бұл аймақтың патани малай тілдерін ығыстырады, нәтижесінде сауаттылық деңгейі төмендейді және мемлекеттік мектептер малай мәдениетіне қарсы деп қарауға себеп болады. Көтерілісшіл топтардың мектептерді қиратуы және мұғалімдерді өлтіруі әлемдік білім беру жүйесін әлсіретіп жатыр. Білімі аз мұсылмандардың жұмыс мүмкіндіктері де буддист көршілеріне қарағанда шектеулі. Провинцияларда жұмыс істейтін мұсылмандардың тек 2,4% мемлекеттік қызметтерде жұмыс істейді, ал буддистердің 19,2% осындай қызметтерде еңбек етеді. Тай тілін және тай білім беру жүйесін толық қабылдамаған мұсылмандар үшін тай мемлекеттік секторда жұмыс табу қиын. Көтерілісшілердің экономикалық нысандарға жасаған шабуылдары провинциялардағы мұсылмандар мен буддистердің еңбекпен қамтылу мүмкіндіктерін одан әрі төмендетуде.

Poverty and economic problems are a key factor behind the insurgency. Although Thailand's economy has grown dramatically in the past several decades, gains in both northern and southern provinces have been relatively limited. Income differences between Buddhist and Muslim households are especially pronounced in the border region. The percentage of people living below the poverty line also fell, from 40%, 36%, and 33% in 2000 to 18%, 10%, and 23% in 2004 for Pattani, Narathiwat, and Yala, respectively. By 2004, the three provinces had 310,000 people living below the poverty line, compared to 610,000 in 2000. However, 45% of all poor southerners lived in the three border provinces. Muslims in the border provinces generally have lower levels of educational attainment compared to their Buddhist neighbours. 69.80% of the Muslim population in the border provinces have only a primary school education, compared to 49.6% of Buddhists in the same provinces. Only 9.20% of Muslims have completed secondary education (including those who graduated from private Islamic schools), compared to 13.20% of Buddhists. Just 1.70% of the Muslim population have a bachelor's degree, while 9.70% of Buddhists hold undergraduate degrees. Government schools generally enforce a Thai language curriculum to the exclusion of the region's Patani Malay languages, a policy which produces low literacy rates and contributes to the view of government schools as antagonistic to Malay culture. The secular educational system is being undermined by the destruction of schools and the murders of teachers by the insurgent groups. The lesser educated Muslims also have reduced employment opportunities compared to their Buddhist neighbours. Only 2.4% of all working Muslims in the provinces held government posts, compared with 19.2% of all working Buddhists. Jobs in the Thai public sector are difficult to obtain for those Muslims who never fully accepted the Thai language or the Thai education system. Insurgent attacks on economic targets further reduce employment opportunities for both Muslims and Buddhists in the provinces.

Бас көтерілісші топтар

Қазіргі уақытта ең белсенді көтерілісші қозғалыстар – BRN Coordinate, оның қарулы қанаты деп есептелетін Runda Kumpulan Kecil (RKK) және GMIP. Патани көтерілісшіл топтарының ең көнесі және бұрын аймақтағы ең беделді сепаратистік қозғалыс болған ПУЛО соңғы жылдары көбінесе белсенділік танытпайды.

BRN-C

Қазіргі уақытта Барисан Революси Насионал Координаси (BRN C) Таиландтың оңтүстігіндегі көтерілістің бағыт-бағдарын беруші және ең маңызды тобы болып табылады. Ол 2001 жылдан кейін қайта жанданды, ал оның жетекшілері негізінен БНР-дің ерте кезеңіндегі пан-арабтық социалистік идеологиясын қабылдамаған салафи діни мұғалімдері. Олар мешіттерде жақтастар жинап, исламдық мектептерде идеологиялық тәрбие беру арқылы саяси белсенділікпен айналысады. Бұл топтың мақсаты – өз әрекет ететін аймағында 400 мың мүшелі бұқаралық қозғалысқа айналу. BRN C-нің құрылысшыл мәдени немесе ұлттық мақсаттары жоқ; оның негізгі мақсаты – Таиландтың оңтүстігін басқару мүмкін емес ете білу. Жақсы даярланған, құпия әскери бөлімдер арқылы террор және белгісіздік атмосферасын тарату және сақтауда үлкен жетістікке қол жеткізді, олар түрлі саботаждар мен өлтірулерді жүзеге асырады.

GMIP

BRN C сияқты, Геракан Муджахидин Ислам Патани (GMIP) 2001 жылдан кейін қайта жанданған және қазір бұрынғы ұлтшылдық идеологиясына зиян келтіретін, радикалды ислами саяси мақсаттарды көздейтін топ. Оның мүшелерінің қазір "Аль-Каида" мен трансұлттық ислам халифатын қолдайтыны айтылуда.

BBMP

Барисан Берсату Муджахидин Патани (ББМП) 1985 жылы Паттаниді азат ету ұлттық майданының (БНПП) радикалды жақтарынан бөлініп құрылды, оны БНПП-ден ашық түрде исламист идеологиясымен ерекшеленді. Соңғы жылдары PULO жетекшілері өзінің көтерілісшілеріне бақылауын жоғалтты және Оңтүстік Таиландтағы көтеріліске жалпы әсер ету мүмкіндігі өте шектеулі. 2009 жылдың 18 сәуірінде PULO Джиддадағы Ислам ынтымақтастық ұйымының (ОИК) Үкіметаралық сарапшылар тобының мұсылман қауымдастықтары мен азшылықтардың жағдайларын қарастыру жөніндегі он екінші мәжілісінде қақтығысты шешу жолын ұсынды.

Таңбалар

Тайландтың оңтүстігіндегі тәртіпсіздіктердің соңғы онжылдығында, Тай үкіметіне қарсы көтеріліске қатысқан түрлі топтар бұрын қолданған әртүрлі түсті сепаратистік жалаулардың орнына көбінесе қара ту қолданыла бастады.

Крю-Се мешітіндегі оқиға

2004 жылғы 28 сәуірде 100-ден астам қарулы жасақ Таиландтың оңтүстігіндегі Паттани, Яла және Сонгхла провинцияларында 10 полиция бекетіне қарсы террористік шабуылдар жасады. 32 қарулы адам 16 ғасырда салынған Кру Се мешітіне шегінді, мұсылмандар бұл мешітті Паттанидегі ең қасиетті мешіт деп есептейді. "Оңтүстік аймақтағы бейбітшілікті нығайту орталығының" командирі және Ішкі қауіпсіздік операциялары басқармасы директорының орынбасары генерал Паллоп Пинманее оқиға орнындағы жоғары дәрежелі әскери шенеунік болды. Жеті сағатқа созылған тартыстан кейін Паллоп мешітке толыққанды шабуыл жасауға бұйрық берді. Барлық қарулы адамдар қаза тапты. Кейін ол: "Менде басқа жол болмады. Уақыт өте келе, халықтың көтерілісшілерге деген ықыласы артып, оларды құтқаруға тырысуы мүмкін деп қорқамын" деді. Кейіннен Паллоптың мешітке шабуыл жасау туралы бұйрығы, қорғаныс министрі Чавалит Йонгчайюдтың, қанша уақыт кетсе де, бейбіт шешім табуға бағытталған тікелей бұйрығына қайшы келгені анықталды. Паллоп дереу аймақтан кетуге бұйрық берілді, ал кейін Оңтүстік аймақтағы бейбітшілікті нығайту орталығының командирі лауазымынан кетті. Паллоп басқарған Ішкі қауіпсіздік операциялары басқармасының (ISOC) алдыңғы бөлімшесі де таратылды. Үкіметтік тергеу комиссиясы қауіпсіздік күштерінің шамадан тыс әрекет еткенін анықтады. Азиялық Адам Құқықтары Орталығы тергеу комиссиясының тәуелсіздігі мен бейтараптығына күмән келтірді. 2004 жылғы 3 мамырда Сенат отырысында сенатор Крайсак Чоонхаван Кру Се мешітінде қаза тапқан көптеген адамдардың басына оқ аталғанын және олардың қолына арқан байланған іздер бар екенін атап өтті, бұл олардың қолға түскеннен кейін өлім жазасына кесілгенін көрсетеді. Оқиға Паллоп пен қорғаныс министрі Чавалит арасында жеке дауға әкелді, ол сонымен қатар ISOC директоры болды. Паллоп кейіннен қорғаныс министрінің оңтүстіктегі бүлікшілікпен басқаруға қатысуын тоқтатуын талап етті.

Так Бай оқиғасы

2004 жылдың қазан айында Наратхиват провинциясындағы Так Бай қаласында көтерілістің ең көп таралған оқиғасы болды. Алты жергілікті адам көтерісшілерге қару-жарақ жеткізгені үшін тұтқындалды. Оларды босатуды талап ете отырып, наразылық акциясы ұйымдастырылды, сосын полиция әскер күштерін шақырды. Әскерлер наразылыққа қатысушыларға көз жасыңдыратын газ бен су шашыратты, одан кейін атыс басталды, нәтижесінде жеті адам қаза тапты. Жүздеген жергілікті тұрғын, олардың көп бөлігі жас жігіттер, тұтқындалды. Олардан көйлектерін шешіп, жерге жатуды талап етті. Олардың қолы артына байланды. Кейін сол күні оларды жақын орналасқан Паттани провинциясындағы Инкаюттхаборихарн әскери лагеріне апару үшін солдаттар жүк көліктеріне тиеді. Тұтқындарды жүк машиналарына бес-алты адамнан тығып салды. Жүк машиналары баратын жеріне жеткенде, күндізгі ыстықта, бес сағат өткен соң, 78 адам дем таңып қайтыс болды. Бұл оқиға оңтүстік аймақта және Таиландтың барлық жерінде кең ауқымды наразылықтарға алып келді, тіпті мұсылман емес тайлықтар да әскердің әрекеттеріне қатты наразылық білдірді. Бірақ Таксин әскерге толық қолдау көрсетті. Тұтқындарды қатаң жазалауға және олардың өліміне кінәлілер ең жұмсақ, қамаудан тыс жаза алды. Таксин бастапқыда әскердің әрекеттерін қорғап, 78 адамның "Рамазан айында ораза ұстағаннан әлсіз болғандықтан" қайтыс болғанын айтты. Наразылық акциясына қатысқан деген айыппен 58 күдіктіге қылмыстық іс қозғалды. Алайда, 2006 жылдың қараша айында бұл іс тоқтатылды, себебі ол қоғам үшін жақсы болмайды және "ұлттық қауіпсіздікке әсер етуі мүмкін" еді. 2006 жылдың 2 қарашасында сол кездегі премьер-министр Сураюд Чуланонт осы оқиға үшін ресми түрде кешірім сұрады. Бұл келесі күні зорлық-зомбылық оқиғаларының күрт өсуіне себеп болды.

2009 жылғы Тайландқа қарсылық

Бұл тай полициясы мен әскерилері мен көтерілісшілердің арасындағы қақтығыс 2009 жылдың 27 маусымында, жергілікті уақыт бойынша сағат 7:55-те Таиландтың Яла қаласында болды. 200 аудандық полиция қызметкері мен 15-ші жедел тобының әскерилері Яла провинциясының Баннанг-Сата ауданындағы бір үйді қоршап алды, себебі жергілікті тұрғындар сепаратист-әрекеткерлердің сол жерде екенін хабарлаған. Полиция мен әскер ғимаратқа шабуыл жасағанда, ішінде жасырынып отырған әрекеткерлер атыс ашты, нәтижесінде Баннанг-Сата полиция бөлімшесінің аға сержанты Понгсаторн Нирапхай және 39 жастағы сержант Сангсун Калонг қаза тапты. Күдікті әрекеткер, 26 жастағы Сопепун Буэна қашып кетуге тырысқанда өлтірілді. Алдыңғы апталарда сепаратистердің шабуылдары күшейді; тек маусым айында 41 адам қаза тауып, 60 адам жарақат алды. Осы шабуыл туралы ақпарат берушілерге 5900 АҚШ доллары сыйақы белгіленді.

Келіссөздер жүргізу

Көтерілісшілермен келіссөздер жүргізуге жасалған әрекеттер көтеріліс басшыларының аты-жөнін анықтау қиындығынан нәтижесіз болды. 2004 жылдың мамыр айында, Берсату ұйымының қуғынға ұшыраған басшысы және партизандық қозғалыстың маңызды символдық тұлғаларының бірі Ван Кадир Че Ман, оңтүстіктегі зорлық-зомбылықты тоқтату мақсатында үкіметпен келіссөздер жүргізуге дайын екенін мәлімдеді. Сондай-ақ, ол Берсатутың бұрынғы тәуелсіз мемлекет құру туралы талаптарын жұмсартуға дайын екенін жеткізді. Үкімет бастапқыда келіссөздерге қатысу туралы ұсынысты қолдады. Бірақ, үкіметтің жауабы «әрекетсіздік» және «саяси ұпай жинауға бағытталған әрекет» деп қатты сынға ұшырады. 2005 жылы әскер бас қолбасшысы болып тағайындалғаннан кейін генерал Сонти Буниратглин, көтеріліс мәселесін шеше алатынына сенім білдірді. Ол дағдарысқа «жаңа және тиімді» тәсіл қолданатынын және «Әскер көтерілісшілердің кім екенін біледі және өз міндеттерін орындайды» деді. 2006 жылдың 1 қыркүйегінде, Яла провинциясындағы 22 коммерциялық банк бірдей бомбаланды, содан кейін бір күн өткен соң Сонти үкіметтің келіссөздерден бас тарту саясатын бұзуға бел буды. Алайда, ол «Біз әлі де біз күресіп жатқан көтерілісшілердің нақты басшысы кім екенін білмейміз» деп атап өтті. Келесі күні өткен баспасөз мәслихатында ол, анонимді көтерілісшілермен келіссөздер жүргізуге тырысқаны үшін оны сынаған үкіметке шабуыл жасап, үкіметтен «әскерге толық еркіндік беріп, өз жұмысын істеуге рұқсат берсін» деп талап етті. Оның үкіметпен болған қақтығысы, келіссөздерге шақыруын бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен танымал етті. 2006 жылдың 19 қыркүйегінде (Сонти тай үкіметін құлатып тастағаннан кейін) әскер әлі де кіммен келіссөздер жүргізу керектігін анық білмейтінін мойындады.

20212022 сөйлеу

2021 жылдың ортасында BRN үкіметке үш талапты қамтитын құжат жіберді: оңтүстіктегі тайлық малайларға лайықты саяси шешім, әскери бақылауды азайту және барлық кісіні қамту. Бұл үш талап Куала-Лумпурда үкіметтен бас келіссөзші Ванлоп Ругсанао мен BRN өкілі Анас Абдулрахман арасындағы келіссөздердің бастапқы негізін құрады.

Адам құқықтары мәселелері

Human Rights Watch (HRW) екі тараптан да құқық бұзушылықтарды тіркеді. Көтерілісшілер көптеген рет садақа жинаған буддалық монахтарды өлтірді, ал буддалық ауыл тұрғындары резеңке жинау сияқты күнделікті жұмыстарында қаза тапты, тіпті буддалар осы аймақта ғасырлар бойы өмір сүрсе де. Мектеп мұғалімдері, директорлары және оқушылар өлтірілді, мектептер өртке тоғыстырылды, себебі мектептер Тай үкіметінің символы саналды. Дініне қарамастан, мемлекеттік қызметкерлер жазалау мақсатында өлтірілді. Тай журналистер қауымдастығының мәліметінше, 2008 жылы ғана 500-ден астам шабуыл жасалып, көтерілісшілер әрекет ететін төрт провинцияда 300-ден астам адам қаза тапты. Әскерлер мен полиция күдікті көтерілісшілерді ұстау кезінде кейде салғырттық танытып, бейбіт тұрғындардың зардап шегуіне себеп болды. 2004-2007 жылдар аралығында шабуылдар салдарынан қаза тапқан 2463 адамның шамамен 90% азаматтық тұрғындарды құрады. Будда тайлықтары мен этникалық малай мұсылмандары бомбалау, оқ жаудыру, кісі өлтіру, тықсыру және пышақпен шабуылға ұшырады. Кем дегенде 29 адамның басы кесіліп, денелері қиратылды. "Мұғалімдерге, мектептерге, денсаулық сақтау қызметкерлеріне, аурухана персоналына және ауылдық денсаулық орталықтарына жүздеген қарулы шабуылдар жасалды. Аймақтағы сепаратистік қозғалыстар тарихында алғаш рет буддалық монахтар мен жаңа кіріп жатқан шәкірттер сепаратистік жауынгерлердің қолынан қаза тапқандар мен жарақат алғандардың қатарында", - делінген HRW-ның 2007 жылғы есебінде. "BRN Coordinate (Ұлттық революциялық фронт координациясы) желісіндегі "Pejuang Kemerdekaan Patani" (Патани бостандығы үшін күрескерлер) деп аталатын ауылдық жауынгерлер сепаратистік қозғалыстың жаңа буынының негізгі күшіне айналды. Олар оңтүстік шекаралық провинциялардың будда тайлықтарына емес, діни "жанжал аймағы" екенін және оны этникалық малай мұсылмандары мен "кәпірлер" арасында бөлу қажет екенін жиі айтады. Сепаратистер Патани Дарулсаламын (Патанидің ислам мемлекеті) "будда тайлықтарының оккупациясынан" күшпен азат етуді көздейді", - деп жалғастырды HRW. Human Rights Watch-тың 2010 жылғы әлемдік есебі Таиландтағы адам құқықтарының бұзылуының күшеюін көрсетті, оның оңтүстігінде жеке адам құқықтарына қарсы жалпы саясаттың көрінісі болды. Полиция мен әскерилердің өкілеттіктерінің күшеюі есеп берудің жетіспеушілігімен бірге жүрді.

Human Rights Watch (HRW) cites abuses on both sides. Numerous times the insurgents have murdered Buddhist monks collecting alms, and Buddhist villagers have been killed going about routine work such as rubber tapping, even though Buddhists have lived in the region for centuries. School teachers, headmasters, and students have been killed and schools torched presumably because schools represent a symbol of the Thai government. Civil servants, regardless of religion, have been targeted for assassination. According to the Thai Journalists Association, during the year 2008 alone there were over 500 attacks, resulting in more than 300 deaths in the four provinces where the insurgents operate. Soldiers and police have sometimes been indiscriminate when pursuing suspected insurgents, resulting in civilian collateral damage. Of the 2,463 people killed in attacks from 2004 to 2007, almost 90% were civilians. Buddhist Thais and ethnic Malay Muslims were killed in bomb attacks, shootings, assassinations, ambushes, and machete attacks. At least 29 victims have been beheaded and mutilated. "There have been hundreds of militant attacks on teachers, schools, public health workers, hospital staff, and community health centers. For the first time in the region's history of separatist insurgencies, Buddhist monks and novices are now among those killed and injured by separatist militants," HRW said in a 2007 report. "Village based militants called Pejuang Kemerdekaan Patani (Patani Freedom Fighters) in the loose network of BRN Coordinate (National Revolution Front Coordinate) have now emerged as the backbone of the new generation of separatist militants. "Increasingly, they claim that the southern border provinces are not the land of Buddhist Thais, but a religious 'conflict zone' which must be divided between ethnic Malay Muslims and 'infidels'. The separatists seek to forcibly liberate Patani Darulsalam (Islamic Land of Patani), from what they call a Buddhist Thai occupation", HRW continued. The 2010 World Report from Human Rights Watch highlighted escalating human rights abuses throughout Thailand, with the south reflecting overall policies against individual human rights. Sharply increased powers for police and the military were accompanied by a perceived lack of accountability.

Үкімет күдікті көтерілісшілерді қудалайды

Азиялық адам құқықтары жөніндегі комиссия әскерилерді күдіктілерді ұрып-соғу және азаптауда айыптады: жыныстық мүшелерін темекімен күйдіру, тізелеріне сыра бөтелкелерін ұру, және оларды иттерге байлап қою. Мұндай құқық бұзушылықтар 2006 жылдың қазан айында, әскерилер билікті басып алғаннан кейін болған. 2006 жылдың желтоқсан айында 20 мұсылман – тоғыз ер адам және 11 әйел, жасы 2-ден 55-ке дейін – Малайзияда саяси пана сұрады. Олар төңкерілгеннен кейінгі режимнің азаматтарға қарсы одан да агрессивті болғанын және әскердің оларды үнемі мазалағанын мәлімдеді. 2007 жылдың наурыз айында Наратхиваттан Малайзияға қашқан мұсылмандар тобы әскерилердің қорқытуы мен қатыгездігінен қашуға тырысқанын айтты. Топ өздерін ұрып-соққанын, ал ұлдарының 2005 жылдан бері жоғалып кеткенін немесе тұтқындалғанын хабарлады. Сондай-ақ, кейбір жастар тұтқындалғанда уланып қайтыс болған. 2012 жылдың қаңтар айының соңында белгісіз санындағы көтерілісшілер Тахан Пран базасына шабуыл жасап, содан кейін шегінді. Рейнджерлер көтерілісшілерді қуды, ал олар жүк көлігінен оқ ашты. Рейнджерлер өзін қорғап, көліктегі төрт азаматты өлтіріп, басқаларын жарақаттады. Рейнджерлер АК-47 автоматтары тапты, бірақ төрт өлген азаматтың көтерілісшілермен ешқандай байланысы болмағанын мәлімдеді. 4-ші армия полкінің сарбаздары тергеу жүргізіп жатыр. Бұл оқиға көптеген тай мұсылмандарын ашуландырды, өйткені қаза болған төрт адам мешіт басшылары (имам, моланя, хатиб және билай) еді. Ақпан айының басында Ішкі істер министрлігі бүлік-толқудың барлық құрбандарына, соның ішінде Так Бай қырғыны мен Кру Се мешітіндегі оқиғадан зардап шеккендерге 7,5 миллион бат өтемақы төлеуді ұсынды.

Әділет

Ханнакорн Пянчананың өзін-өзі өлтіруі Таиландтың оңтүстігіндегі сот жүйесіне қатысты кеңінен сынға ұшырады. Таиланд судьясы 2019 жылдың қазан айында өзін-өзі өлтіруге талпынып, 2020 жылы екінші рет талпынысынан көз жұмды, бұл жоғары тұрған судьяның араласуына қарсы наразылық болды. Алғашқы талпыныс жасаған кезде ол Таиландтың оңтүстігіндегі Яла провинциялық сотының аға судьясы қызметін атқарды. Бұл оқиға мұсылман қауымдастығындағы сот әділеттілігін жақсарту қажеттігін көрсетті. Судья Ханнакорн айыпталушы бес мұсылман мен олардың туыстарына дәлелдердің жетіспеуіне байланысты оларды ақтағысы келгенін, бірақ жоғарыдан оларды кінәлі деп табуға қысым көрсетілгенін айтты.

Төтенше жағдай туралы жарлық

Төтенше жағдай туралы жарлық 2005 жылдың шілдесінде алғаш рет жарияланғалы бері 2022 жылы 68-ші рет ұзартылды. Ғалымдар, заң сарапшылары және құқық қорғаушылар адам құқықтарын бұзу мен үкімет шенеуніктерінің заңсыз әрекеттеріне байланысты заңды күштен шығаруға үкіметке шақырды.