Кіріспе
Гүл түрі. Mirabilis jalapa, Перудің таңғажайып гүлі немесе сағат төртте ашылатын гүл – Mirabilis өсімдігінің ең көп өсірілетін сәндік түрі, және түрлі-түрлі түстерде кездеседі. Mirabilis латын тілінде "таңғажайып" дегенді білдіреді, ал Жалапа (немесе Халапа) – Мексиканың Веракрус штатының астанасы. Mirabilis jalapa ацтектер дәрілік және әсемдік үшін өсірген. Гүлдер әдетте кешкісін, шамамен сағат 4-тен 8-ге дейін ашылады, осыдан оның танымал атауларының бірі пайда болған. Содан кейін гүлдер түн бойы күшті, тәтті хош иіс шығарып, таңертең жабылады. Жаңа гүлдер келесі күні ашылады. Еуропаға 1525 жылы әкелінген. Бүгінде ол көптеген тропикалық аймақтарда кең таралған, сондай-ақ Еуропада сәндік өсімдік ретінде бағалы. Коннектикут штатында бұл гүл балалардың сүйікті гүлі болып саналады және оны Michaela Petit's Four O'Clocks деп атайды.
Mirabilis jalapa, the marvel of Peru or four o'clock flower, is the most commonly grown ornamental species of Mirabilis plant, and is available in a range of colors. Mirabilis in Latin means wonderful and Jalapa (or Xalapa) is the state capital of Veracruz in México. Mirabilis jalapa was cultivated by the Aztecs for medicinal and ornamental purposes. The flowers usually open from late afternoon or at dusk (namely between 4 and 8 o'clock), giving rise to one of its common names. Flowers then produce a strong, sweet smelling fragrance throughout the night, then close in the morning. New flowers open the following day. It arrived in Europe in 1525. Today, it is common in many tropical regions and is also valued in Europe as a (not hardy) ornamental plant. It is the children's state flower of Connecticut under the name of Michaela Petit's Four O'Clocks.
Этимология
1753 жылы Карл фон Линне берген Mirabilis jalapa атауы ғылыми латын тіліндегі Mirabilis сөзінен, яғни "таңғажайып" деген мағынада, гүлдерінің керемет түстеріне сілтеме жасайды, ал jalapa деген есім Гватемаладағы Жалападан шыққан ерекше атауды білдіреді. Алайда, jalapa атауы Мексикадағы Халапа (Жалапа) қаласына да қатысты болуы мүмкін, онда бұрын тазартатын дәрі ретінде қолданылған, жалап деп аталған, түйнекті жалаптың түбірлерінен алынған дәрі-дәрмек болған. Линей Жозеф Питон де Турнефорт сипаттаған жалаптың барлық түрлерін атады, ол 1694 жылы былай деп жазған: "Жалап немесе Түннің сұлуы – гүлдері ыдыс пішіндес кеңейген түтікше және тік жалпақ жапырақшалары бар өсімдік. Әке Plumier маған Америкадан келген жалаптың, түбімен бірге, Түннің сұлуының нағыз түрі екенін мәлімдеді. Біз сондай-ақ тұқымын алдық, ол Париждің Корольдік бағында Түннің сұлуына өте ұқсас өсімдік өсірді; бірақ бұл тұқым көбірек бүршіктелген, ал өсімдіктің жапырақтары аздап тегіс".
Сипаттама
Бұл көпжылдық, шөптесін, бұталы өсімдік, оның биіктігі көбінесе 1 метрге, сирек 2 метрге дейін жетеді. Оны бір жылдық өсімдік ретінде де өсіруге болады, әсіресе, қоңыржай аймақта. Бір тұқымдық жемістері шар тәрізді, піскенде қыртысты және қара түсті, ал бастапқыда жасыл сары түсті болады. Сабақтары қалың, толық, төртбұрышты, көптеген тармақтары бар және түйіндерінде тамыр жасайды. Көбінесе жатқан қалпында өседі. *М. жалапаның* ерекшелігі – бір өсімдікте әртүрлі түсті гүлдер бір мезгілде гүлдейді. Сонымен қатар, бір гүлдің өзі әртүрлі түстермен боялған болуы мүмкін. Гүлдердің өрнектері секторлар (гүлдің толық бөліктері), жолақтар (әр түрлі ұзындықтағы сызықтар) және дақтар деп аталады. Бір гүл сары, қызыл, қызғылт, күлгіш немесе ақ түсті болуы мүмкін, немесе секторлардың, жолақтардың және дақтардың комбинациясынан тұруы мүмкін. Сонымен қатар, бір өсімдіктің әртүрлі гүлдерінде гүлдер мен өрнектердің әртүрлі комбинациялары кездеседі. Әдетте гүлдері сары, қызғылт және ақ түсті болады, бірақ бір *төрт сағаттық* өсімдікте өсетін гүлдердің әртүрлі комбинациясын табуға болады. Тағы бір қызықты жайт – түс өзгерту құбылысы. Мысалы, сары түсті сорттың гүлдері өскен сайын біртіндеп қою қызғылт түске ауысады. Сол сияқты, ақ гүлдер ашық қызғылт түске өзгеруі мүмкін. Сыртқы түріне қарамастан, гүлдер жапырақшалардан емес, керісінше, тостағанның пигменттелген өзгертілген түрінен қалыптасады. Сондай-ақ, тостаған – гүлқалқанның жапырақшаларынан құралған қабықша. Гүлдері түтік тәрізді және бес тілімді, оларда тостаған жоқ (оны гүлқалқан жапырақтары алмастырады), бірақ гүл шоғырынан (королладан) тұрады. Гүлшоғырында 3-тен 7-ге дейін жабылмаған гүлдер болады. "Төрт сағаттық гүл" деген атауға лайық, хош иісті гүлдер кешкісін немесе ерте кешкісін, сондай-ақ бұлтты ауа-райында ашылады, темекі гүлдерінің иісін еске түсіретін хош иіс шығарады және тозаңдау үшін көбелектерді тартады. Гүлдің толық ашылуы 16-20 сағатқа созылады, сондықтан ол күнінің көп бөлігінде көрінеді. Гүлдерді *Sphingidae* тұқымдасына жататын ұзын тілді көбелектер, мысалы, сфинкс көбелектері немесе сокольник көбелектері және иіске тозаңдаушы басқа да түнгі жәндіктер тозаңдатады.
Өсіру
Бұл өсімдік толық күн сәулесінде жақсы өседі. Көбінесе күнде жапырақтары сарғышқа айналып, кешке, температура төмендегенде және күн батқанда қайтадан жаңарып, күш алады. Ол суыққа төзе алмайды, себебі жер үстілік бөлігі алғашқы аязбен нашарлап, тіпті өлуі мүмкін, бірақ көктемде қайтадан вегетацияға көшетін жер астылық бөлігі тірі күйінде қалады. Өсімдік өздігінен тұқымдайды, бақта бақылаусыз қалған жағдайда тез тарап кетеді. Кей бағбандар тұқымдарды егу алдында суға малғанын ұсынады, бірақ бұл міндетті емес. Солтүстік Америкада бұл өсімдік жылы, жағалау аймақтарында, әсіресе USDA аймақтары 7–10-да көп жылдық болып өседі. Өсімдікті күн сәулесінде немесе жартылай көлеңкеде өсіру оңай. Мұндай жағдайда ол өте жылдам өседі. Ол жеңіл, гумусқа бай және жақсы су өткізетін топырақта жақсы өседі, топырақтың қышқылдығы бейтарап жаққа жуық болуы керек (pH). Төбешіктерді 80% топырақ және 20% бақша топырағы қоспасымен, сондай-ақ 10 см тереңдікте орналасқан терең контейнерде отырғызуға болады. Әдетте, оны ақпанның ортасынан мамыр айына дейін себуге болады. Тұқымдар 18 °C температурада тез өнеді.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Mirabilis jalapa Солтүстік, Орталық және Оңтүстік Американың құрғақ тропикалық аймақтарында өседі: Мексика, Гватемала, Чили және Перу. Бұл өсімдік әсемдік үшін таныстырылған және тропикалық, субтропикалық және қоңыржай аймақтарда табиғи түрге айналған. Қазіргі уақытта Азия, Африка, АҚШ, Таяу Шығыс және Еуропаның көптеген елдерінде кездеседі. Реюньон аралында Mirabilis jalapa бастапқыда әсемдік үшін өсірілген; бірақ ол батыс жағалауында, 400-700 метр биіктікте және оңтүстік жағалауында 0-700 метр аралығында табиғиланған. Ол қиыршық тас аймақтарында кездеседі және батыс және оңтүстік жағалауларындағы арамшөпті қант қамысы егістіктерінде кең таралған. Оның жоғары тұқым өндіру қабілеті және жылдам өсуі қант қамысы егістіктерінің 30-50% -ын жабуға мүмкіндік береді. Салқын субтропикалық және қоңыржай аймақтарда ол алғашқы аязбен немесе ауа райы суығанда (әсіресе толық пісіп, өздігінен тұқым себуді аяқтағаннан кейін) қурап, келесі көктемде түйіршікті тамырлардан қайта өседі.
Генетикалық зерттеулер
1900 жыл шамасында Карл Корренс цитоплазмалық тұқым қуалауды зерттеу үшін Мирабилисті үлгі организм ретінде пайдаланды. Ол өсімдіктің түрлі-түрлі жапырақтарын ядродан тыс белгілі бір факторлар Мендель теорияларымен түсіндірілмейтіндей фенотипке әсер ететінін дәлелдеу үшін қолданды. Корренс Мирабилистің жапырақ түсі бір ата-анадан балаға берілетін мұрагерлік жолмен таратылады деп ұсынды.
Химия
Сегіз бетаксантин (индикасантин, вульгасантин I, мираксантин I, II, III, IV, V және VI) M. jalapa гүлдерінен бөліп алуға болады. Тамырдан ротеноидтар (мирабиджалон А, В, С және D, 9 O метил-4 гидроксибоеравинон B, боеравинон C және боеравинон F, және 1,2,3,4 тетрагидро 1 метилизохинолин 7,8 диол) бөліп алуға болады. Май қышқылы (8 гидроксиоктадека цис 11,14 диеной қышқылы) тұқым майының шағын компоненті ретінде табылады. Жер үсті бөліктерінің метанол экстрактының талдауы β-ситостерол, стигмастерол, урсоль қышқылы, олеаноль қышқылы және брассикастерол береді. M. jalapa-ның өңделген өсімдік клеткасы мәдениетінен алынған жасуша массасының органикалық экстрактының биоанализдік бағыттағы фракциялануы изофлавон, ротеиноид және дегидроротеноидты бөліп алуға және одан әрі анықтауға әкелді. Осы қосылыстардың екеуі Candida albicans-қа қарсы микробқа қарсы активтілікке жауапты. M. jalapa метанолды экстрактының биоанализдік бағыттағы фракциялануы сондай-ақ белсенді полифенолды амидті: N trans feruloyl 4′ O метилдопаминді бөліп алуға әкелді. Бұл қосылыс көп дәріге төзімді Staphylococcus aureus-қа қарсы шығару насосының тежегіші ретінде орташа активтілік көрсетеді.
Қолданылуы
Гүлдері тағамдық бояу ретінде қолданылады. Жапырақтарын пісіріп жеуге болады, бірақ тек қана төтенше жағдайларда. Гүлдерден торттар мен желелерді бояу үшін жеуге жарамды қызыл бояу алынады. Өсімдік кадмий сияқты орташа мөлшерде ауыр металдармен ластанған топырақты биологиялық түрде тазалауға қабілетті. Бразилияда кайапо тайпасы құрғатылған гүлдердің ұнтағын иіскеп бас ауруын емдейді, ал тамырдың қайнатылған тұндырмасын жараларды жуу және мәйіс сияқты тері ауруларын емдеу үшін пайдаланады. Перуде гүлдерден алынған шырын герпес және құлақ ауруларын емдеу үшін қолданылады. Тамырдан алынған шырын құлақ ауруы, диарея, дизентерия, сифилис және бауыр инфекцияларын емдеуге пайдаланылады. Мексикада өсімдіктің толық қайнатылған тұндырмасы дизентерия, жұққан жаралар, ара шағу және сарышаян шағуға қолданылады. Гүлдің экстракты қышқыл-негіз титрлеуінде табиғи pH көрсеткіші ретінде қолданылуы мүмкін. Бұл әдіс Shishir және авторлар тобы тарапынан экономикалық тиімді және дәл деп танылды және дәлелденді, 2008 жыл. Кейбір зерттеулер M. jalapa-ның Гималай аймағына ежелгі заманнан бері енгізілгенін көрсетеді.