Кіріспе

Mirabilis expansa (mauka немесе chago) – Анд тауларында тамыр көкөнісі ретінде өсірілетін гүлді өсімдік түрі. Суық, желді биіктіктерде өседі. Жер үстілік бөлігі қырауда қурап қалады, бірақ тамыры өте төзімді. Тамырлар адамның қолтығының мөлшеріне дейін жетеді, ал екі жыл пісіп-жетілгенде өнімге қол жеткізуге болады. Бұл аз пайдаланылатын дақыл саналады және басқа тамырлы дақылдарға қолайсыз жағдайларда өсетіндігіне байланысты қызығушылық тудырады. Анд аймағы дақылдарды дамыту және әртараптандыру үшін ең маңызды орындардың бірі болып есептеледі. Боливияда Мауканың кең таралған атауы – испан тіліндегі Маука. Перуде оның көптеген әртүрлі атаулары бар, мысалы, чаго, аррикон, юка, инка, кушип және чако. Эквадорда оны мисо, тасо немесе пега-пега деп атайды. Мауканың өсірілуі алғаш рет 1960 жылдары Боливиядағы ауылдық қауымдастықта сипатталған. Он бес жылдан кейін ол Эквадор мен Перуде табылған, және осы елдерде ең ірі өндіріс аймағы болып табылады. Мауканың тірі қалуы үшін ең төменгі pH деңгейі 5,5-ке тең, ал оңтайлы деңгейі 6 мен 7 аралығында. Маука әдетте жыл сайын жиналады, бірақ оны ұзақ мерзімге жерге қалдыруға болады. Екі жыл өскеннен кейін өнім айтарлықтай артады. Мауканың кедей шаруалар үшін потенциалды артықшылықтары – оны көбейту өте арзан, себебі вегетативтік көбейту арқылы жүзеге асыруға болады, және бір рет отырғызылғаннан кейін аз күш жұмсалады. Потенциалды кемшілігі – ұзақ өсу кезеңі. Кедей шаруалар оның ең жақсы өнімділігіне жетуі үшін екі жыл күте алмайды.

Стресске төзімділік

Маука – стресске төзімді өсімдік. Оны 2700 метрден жоғары, суық әрі желді биіктіктерде өсіруге болады. Маука үнемі жел соғатын және дауамында суық болатын жерлерде тірі қала алады, бұл екі фактор да өсімдікке ауыр физикалық жүктеме мен стресс түдіреді. Мауканың кедей шаруалар үшін артықшылығы – оның осындай қатал жағдайларға төтеп беру қабілеті, бұл оны жоғары биіктіктегі және ауа райы қиын аймақтарда өсіруге өте қолайлы етеді.

Аралас өсіру

Жүгерімен аралас егіс жасау - ұлулар мен өсімдіктің жер астындағы тамырына зиян келтіретін белгілі бір жәндіктердің шабуылдарын болдырмау үшін өте тиімді шешім. Аралас егіс топырақ құрылымын күшейтеді, бұл тамырдың өсуіне көмектеседі. Аралас егіс хищниктердің биологиялық әртүрлілігін арттырады, нәтижесінде зиянкестердің көбеюі шектеледі. Бұл зиянкестерге қарсы күрестің бір артықшылығы - көптеген шаруалар жүгері өсіреді, бірақ бұл шешімнің кемшілігі - кейбір жағдайы нашар шаруалар аралас егіс жасауға мүмкіндік таппайды.

Тұтыну және пайдалану

Mirabilis expansa көп мөлшерде жеуге жарамды сабақтар мен сақтау тамырларын береді. Кейбір түрлерінің тамырларын тікелей жесеңіз, шырыш қабықшаларын тітіркендіруі мүмкін, сондықтан тітіркендіретін затты жою үшін күнде кептіріп, содан кейін қайнату керек. Тамыр күнге ұшырағаннан кейін, ащы, құрғақ дәмі тәттілікке ауысады. Боливиялық түрлері эквадорлық түрлеріне қарағанда көбірек тітіркендіреді. Жапырақтары да жеуге жарамды, оларды салатқа және чили соустарына қолдануға болады. Тамырларды тәтті картоп немесе маниока сияқты екі ұқсас өнім сияқты дайындауға болады және оларды сорпалар мен қайнатпалардың құрамына қосуға болады. Дәстүрлі дайындаудың бірінде қайнатылған тамырлар бал мен қуырылған дәнмен араластырылады. Эквадорда мауканы екі тәсілмен дайындайды: тұзды және тәтті. Мауканы тәтті ету үшін өсімдікті бір апта бойы топыраққа көміп, арасына арпа сабандарын қабаттап, қантты жинақтайды. M. expansa-ны қайнатқан суы дәмді тәтті сусынға айналады. "Боливияда сабақтар мен тамырлар пісіп жетілгеннен кейін кесіліп, пісіріледі. Пісіру суын жұмсақ сусын ретінде ұсынады". M. expansa малға жем ретінде де қолданылуы мүмкін, бұл өсімдіктің барлық бөлігін пайдалануға мүмкіндік береді. Мауканың көптеген қолданылуы оған басқа ауыл шаруашылығы өнімдерімен салыстырғанда жоғары конверсия деңгейін береді.

Тамақ туралы ақпарат

Маука тамырында құрғақ салмақта шамамен 87% көмірсу бар. Боливия және Перудан алынған маукада 7% және 5% ақуыз қамтылған. Өсімдіктің жер астындағы бөліктері 2760 мг кальций және 590 мг фосфордан, ал жапырақтары 17% ақуызға ие. Маукада натрий мен темірдің деңгейі төмен, бірақ ақуыз, кальций және фосфор мөлшері сол агроэкологиялық аймақта өсірілетін басқа тамырлар мен түбірлерге қарағанда жоғары. Бұл жоғары деңгейлер осы өнімді тұтынушылардың, әсіресе жағдайы төмен адамдар үшін артықшылық болып табылады, себебі мауканың жоғары тағамдық құндылығын қамтамасыз етеді. Егер тамыр пісіп жетілмесе, тіл мен еріндерге әсер ететін қысықтатқыш заттар болуы мүмкін.

Экономикалық, әлеуметтік, гендерлік және мәдени мәселелер

Қазіргі уақытта маука көбінесе шағын бау-бақшаларда маргиналды түрде өсіріледі. Ол көп жылдар бойы ұмытылғандықтан, оның пайдалылығын арттыру үшін оның танымал болуын қажет етеді. Дайын сорпалар мен бұрыш қосып сату арқылы оның құндылығын арттыруға болады. Оны "кедейлердің өнімі" деп санауға болатынын анықтау үшін жеткілікті мәлімет жоқ. Маука қалалық ортаға қолайлы ма, жоқ па, білу үшін де жеткілікті танымал емес. Маука салыстырмалы түрде аз еңбек күші қажетті дақыл екені хабарланған, бірақ балалар мен әйелдер еңбегінің көлемі белгісіз.

Кеңейтiлген қолданудың шектеулерi

Мауканың басты шектеуі – ол көп жылдар бойы ұмытылып кеткендігі. Ол жақында ғана қайта табылды, демек оның туралы ақпарат аз. Бұл жағдайы кедей адамдар үшін қиындық тудырады, себебі көптеген елді мекендер оның мүмкіндіктерін білмейді, сондықтан оны өсірмейді. Бір жағынан, Мауканы жинап алатын елді мекендер оның жылдар бойы сақталуын қамтамасыз ете алды.