Кіріспе
Mirabilis expansa (mauka немесе chago) – Анд тауларында тамыр көкөнісі ретінде өсірілетін гүлді өсімдік түрі. Суық, желді биіктіктерде өседі. Жер үстілік бөлігі қырауда қурап қалады, бірақ тамыры өте төзімді. Тамырлар адамның қолтығының мөлшеріне дейін жетеді, ал екі жыл пісіп-жетілгенде өнімге қол жеткізуге болады. Бұл аз пайдаланылатын дақыл саналады және басқа тамырлы дақылдарға қолайсыз жағдайларда өсетіндігіне байланысты қызығушылық тудырады. Анд аймағы дақылдарды дамыту және әртараптандыру үшін ең маңызды орындардың бірі болып есептеледі. Боливияда Мауканың кең таралған атауы – испан тіліндегі Маука. Перуде оның көптеген әртүрлі атаулары бар, мысалы, чаго, аррикон, юка, инка, кушип және чако. Эквадорда оны мисо, тасо немесе пега-пега деп атайды. Мауканың өсірілуі алғаш рет 1960 жылдары Боливиядағы ауылдық қауымдастықта сипатталған. Он бес жылдан кейін ол Эквадор мен Перуде табылған, және осы елдерде ең ірі өндіріс аймағы болып табылады. Мауканың тірі қалуы үшін ең төменгі pH деңгейі 5,5-ке тең, ал оңтайлы деңгейі 6 мен 7 аралығында. Маука әдетте жыл сайын жиналады, бірақ оны ұзақ мерзімге жерге қалдыруға болады. Екі жыл өскеннен кейін өнім айтарлықтай артады. Мауканың кедей шаруалар үшін потенциалды артықшылықтары – оны көбейту өте арзан, себебі вегетативтік көбейту арқылы жүзеге асыруға болады, және бір рет отырғызылғаннан кейін аз күш жұмсалады. Потенциалды кемшілігі – ұзақ өсу кезеңі. Кедей шаруалар оның ең жақсы өнімділігіне жетуі үшін екі жыл күте алмайды.
Mirabilis expansa (mauka or chago) is a species of flowering plant cultivated as a root vegetable in the Andes, at cold, windy altitudes between and The above ground portion dies back with frost, but the root is quite hardy. The roots can reach the size of a man's forearm, and yields can reach given two years maturation time. It is considered to be an underutilized crop, and has received interest for its ability to grow in conditions that do not favor other root crops. The Andean region is considered one of the most important places for crop development and diversification. In Bolivia, Mauka's common name is Spanish Mauka. In Peru it has many different common names, such as chago, arricon, yuca, inca, cuship, and chaco. In Ecuador it is known as miso, taso, or pega pega. The cultivation of mauka was first described in a rural community in Bolivia in the 1960s. Fifteen years later it was found in Ecuador and Peru and has seen the largest area of production in those countries. The absolute minimum pH level that mauka can survive with is 5.5, but the optimal level is between 6 and 7. Mauka is usually harvested annually but can be left in the ground for long periods of time. After two years of growth yields increase substantially. Potential advantages of Mauka for poor farmers are that it is very inexpensive to reproduce because it can be done by vegetative propagation and once it is planted it requires very little labour. A potential disadvantage is its long growing period. Poor farmers may not be able to wait two years for it to reach its optimal yields.
Стресске төзімділік
Маука – стресске төзімді өсімдік. Оны 2700 метрден жоғары, суық әрі желді биіктіктерде өсіруге болады. Маука үнемі жел соғатын және дауамында суық болатын жерлерде тірі қала алады, бұл екі фактор да өсімдікке ауыр физикалық жүктеме мен стресс түдіреді. Мауканың кедей шаруалар үшін артықшылығы – оның осындай қатал жағдайларға төтеп беру қабілеті, бұл оны жоғары биіктіктегі және ауа райы қиын аймақтарда өсіруге өте қолайлы етеді.
Аралас өсіру
Жүгерімен аралас егіс жасау - ұлулар мен өсімдіктің жер астындағы тамырына зиян келтіретін белгілі бір жәндіктердің шабуылдарын болдырмау үшін өте тиімді шешім. Аралас егіс топырақ құрылымын күшейтеді, бұл тамырдың өсуіне көмектеседі. Аралас егіс хищниктердің биологиялық әртүрлілігін арттырады, нәтижесінде зиянкестердің көбеюі шектеледі. Бұл зиянкестерге қарсы күрестің бір артықшылығы - көптеген шаруалар жүгері өсіреді, бірақ бұл шешімнің кемшілігі - кейбір жағдайы нашар шаруалар аралас егіс жасауға мүмкіндік таппайды.
Тұтыну және пайдалану
Mirabilis expansa көп мөлшерде жеуге жарамды сабақтар мен сақтау тамырларын береді. Кейбір түрлерінің тамырларын тікелей жесеңіз, шырыш қабықшаларын тітіркендіруі мүмкін, сондықтан тітіркендіретін затты жою үшін күнде кептіріп, содан кейін қайнату керек. Тамыр күнге ұшырағаннан кейін, ащы, құрғақ дәмі тәттілікке ауысады. Боливиялық түрлері эквадорлық түрлеріне қарағанда көбірек тітіркендіреді. Жапырақтары да жеуге жарамды, оларды салатқа және чили соустарына қолдануға болады. Тамырларды тәтті картоп немесе маниока сияқты екі ұқсас өнім сияқты дайындауға болады және оларды сорпалар мен қайнатпалардың құрамына қосуға болады. Дәстүрлі дайындаудың бірінде қайнатылған тамырлар бал мен қуырылған дәнмен араластырылады. Эквадорда мауканы екі тәсілмен дайындайды: тұзды және тәтті. Мауканы тәтті ету үшін өсімдікті бір апта бойы топыраққа көміп, арасына арпа сабандарын қабаттап, қантты жинақтайды. M. expansa-ны қайнатқан суы дәмді тәтті сусынға айналады. "Боливияда сабақтар мен тамырлар пісіп жетілгеннен кейін кесіліп, пісіріледі. Пісіру суын жұмсақ сусын ретінде ұсынады". M. expansa малға жем ретінде де қолданылуы мүмкін, бұл өсімдіктің барлық бөлігін пайдалануға мүмкіндік береді. Мауканың көптеген қолданылуы оған басқа ауыл шаруашылығы өнімдерімен салыстырғанда жоғары конверсия деңгейін береді.
Тамақ туралы ақпарат
Маука тамырында құрғақ салмақта шамамен 87% көмірсу бар. Боливия және Перудан алынған маукада 7% және 5% ақуыз қамтылған. Өсімдіктің жер астындағы бөліктері 2760 мг кальций және 590 мг фосфордан, ал жапырақтары 17% ақуызға ие. Маукада натрий мен темірдің деңгейі төмен, бірақ ақуыз, кальций және фосфор мөлшері сол агроэкологиялық аймақта өсірілетін басқа тамырлар мен түбірлерге қарағанда жоғары. Бұл жоғары деңгейлер осы өнімді тұтынушылардың, әсіресе жағдайы төмен адамдар үшін артықшылық болып табылады, себебі мауканың жоғары тағамдық құндылығын қамтамасыз етеді. Егер тамыр пісіп жетілмесе, тіл мен еріндерге әсер ететін қысықтатқыш заттар болуы мүмкін.
Экономикалық, әлеуметтік, гендерлік және мәдени мәселелер
Қазіргі уақытта маука көбінесе шағын бау-бақшаларда маргиналды түрде өсіріледі. Ол көп жылдар бойы ұмытылғандықтан, оның пайдалылығын арттыру үшін оның танымал болуын қажет етеді. Дайын сорпалар мен бұрыш қосып сату арқылы оның құндылығын арттыруға болады. Оны "кедейлердің өнімі" деп санауға болатынын анықтау үшін жеткілікті мәлімет жоқ. Маука қалалық ортаға қолайлы ма, жоқ па, білу үшін де жеткілікті танымал емес. Маука салыстырмалы түрде аз еңбек күші қажетті дақыл екені хабарланған, бірақ балалар мен әйелдер еңбегінің көлемі белгісіз.
Кеңейтiлген қолданудың шектеулерi
Мауканың басты шектеуі – ол көп жылдар бойы ұмытылып кеткендігі. Ол жақында ғана қайта табылды, демек оның туралы ақпарат аз. Бұл жағдайы кедей адамдар үшін қиындық тудырады, себебі көптеген елді мекендер оның мүмкіндіктерін білмейді, сондықтан оны өсірмейді. Бір жағынан, Мауканы жинап алатын елді мекендер оның жылдар бойы сақталуын қамтамасыз ете алды.