Кіріспе
Ежелгі Мысырдың он үшінші династиясы (XIII династия) шамамен б.з.д. 1803 жылдан шамамен б.з.д. 1649 жылға дейін, яғни 154 жыл бойы билік еткен билеушілер тізімі болды. Рихольттың сөзіне сәйкес, 13-ші династияның алдыңғы 12-ші династиямен байланысы болған. Бірінші фараон Собекотеп I белгілі бір Аменемхаттың ұлы болғандықтан, Рихольт Аменемхат IV-ті әкесі болуы мүмкін деп санайды. +XIII династия фараондарының аты-жөніКөрнекі суреттеріКүндеріҚарауылдағы жұбайы (лары)Түсініктемелер Секемре Хутауи Собекотеп I 1803–1800 ж.б.д. Басты гипотеза бойынша, Секемре Хутауи Собекотеп осы династияның негізін қалаушы, ал ескі зерттеулерде Вегаф Сонбеф 1800–1796 ж.б.д. Бәлкім, Аменемхат IV-тің ұлы және Секемре Хутауи Собекотептің інісі. 1792–1790 ж.б.д. Бәлкім, Турин канонындағы Сехотепбер патшасымен бірдей. Иуфни 1790–1788 ж.б.д. Тек Турин канонынан белгілі. Сеанхибр Амен Интеф Аменемхат VI 1788–1785 ж.б.д. Семенкаре Небнуни 1785–1783 ж.б.д. немесе 1739 ж.б.д. Сехетепибр Севесехтави 1783–1781 ж.б.д. Севаджкар I 1781 ж.б.д. Тек Турин канонынан белгілі. Неджемибр 7 ай, 1780 ж.б.д. немесе 1736 ж.б.д. Тек Турин канонынан белгілі. Хаанхре Собехотеп II 1780–1777 ж.б.д. Ренсенеб Аменемхат 1777 ж.б.д. Ави Хор 1777–1775 ж.б.д. Аменемхат III-тің пирамидасының жанындағы Дахшурде жерленген. Нубхетепти (?) Сехемрехутави Хабау 1775–1772 ж.б.д. Бәлкім, Хор Авибренің ұлы. Дедхеперев 1772–1770 ж.б.д. Бәлкім, Сехемрехутави Хабаудың інісі. Себкай Бәлкім, екі патша, Себ және оның ұлы Кей. Седжефакаре Кей Аменемхат VII 5–7 жыл немесе 3 жыл, 1769–1766 ж.б.д. Хутауире Вегаф Шамамен 1767 ж.б.д. Усеркаре Кенджер Шамамен 1765 ж.б.д., кемінде 4 жыл 3 ай. Кенджер пирамидасы, Оңтүстік Саккара. Сенеб[хенас?] Нимаатре деген атпен де белгілі болуы мүмкін. Сменхкаре Имирмемешау 1759 ж.б.д. немесе 1711 ж.б.д. бастап 10 жылдан кем билік етті. Ая (Ия)? Сехетепкаре Интеф 10 жылдан кем. Ая (Ия)? Сет Мерибр Билігі 1749 ж.б.д. аяқталды. 23 жыл билік етті, династиядағы ең ұзақ билік. Төменгі және Жоғарғы Мысырдың соңғы патшасы. Осы патшалардан кейін 13-ші династияның қалған билеушілері тек Жоғарғы Мысырдан табылған заттармен расталған. Бұл ежелгі астана Ичтавидің Тебаға ауысуын білдіруі мүмкін. Алайда, Рыхольт және Бейкер бұл талдаумен келіспейді, олар Сехекенре Санкхптахи стеласының, династияның соңына қарай билік еткендігін, Мемфис үстінен билік еткенін күшті дәлелдейді. Стелланың шығу тегі белгісіз. Додсон мен Хилтон да Сехемре Хутави Собекотеп Хаанхре Собекотептен бұрын өмір сүргенін санайды.
The Thirteenth Dynasty of ancient Egypt (notated Dynasty XIII) was a series of rulers from approximately 1803 BC until approximately 1649 BC, i. e. for 154 years. According to Ryholt, the 13th Dynasty had some continuity with the preceding 12th Dynasty. With the first pharaoh, Sobekhotep I, being the son of a certain Amenemhat, Ryholt proposes Amenemhat IV as a possible father. +Dynasty XIII pharaohs Name of pharaohImage Dates Burial Consort(s) Comments Sekhemre Khutawy Sobekhotep I 1803–1800 BC The dominant hypothesis is that Sekhemre Khutawy Sobekhotep was the founder of the dynasty, in older studies Wegaf Sonbef 1800–1796 BC Perhaps a son of Amenemhat IV and brother of Sekhemre Khutawy Sobekhotep. 1792–1790 BC Perhaps identical with King Sehotepibre in the Turin Canon Iufni 1790–1788 BC Known only from the Turin canon Seankhibre Ameny Intef Amenemhat VI 1788–1785 BC Semenkare Nebnuni 1785–1783 BC or 1739 BC Sehetepibre Sewesekhtawy 1783–1781 BC Sewadjkare I 1781 BCE Known only from the Turin canon Nedjemibre 7 months, 1780 BC or 1736 BC Known only from the Turin canon Khaankhre Sobekhotep II 1780–1777 BC Renseneb Amenemhat 1777 BC Awybre Hor 1777–1775 BC Buried in Dahshur near the pyramid of Amenemhet III Nubhetepti (?) Sekhemrekhutawy Khabaw 1775–1772 BC Possibly a son of Hor Awybre. Djedkheperew 1772–1770 BC Possibly a brother of Sekhemrekhutawy Khabaw. SebkayPossibly two kings, Seb and his son Kay Sedjefakare Kay Amenemhat VII 5 to 7 years or 3 years, 1769–1766 BC Khutawyre Wegaf Around 1767 BC Userkare Khendjer Minimum 4 years and 3 months c. 1765 BC Pyramid of Khendjer, South Saqqara Seneb[henas?] May also have borne the name Nimaatre. Smenkhkare Imyremeshaw Reigned less than 10 years, starting 1759 BC or 1711 BC. Aya (Iy)? Sehetepkare Intef Less than 10 years Aya (Iy)? Seth Meribre Reign ended 1749 BCE Sekhemresewadjtawy Sobekhotep III 1755–1751 BC Senebhenas Neni Inni ? Reigned 23 years, the longest reign of the dynasty. Last king to be attested in both Lower and Upper Egypt. Following these kings, the remaining rulers of the 13th Dynasty are only attested by finds from Upper Egypt. This may indicate the abandonment of the old capital Itjtawy in favor of Thebes. This analysis is rejected by Ryholt and Baker however, who note that the stele of Seheqenre Sankhptahi, reigning toward the end of the dynasty, strongly suggests that he reigned over Memphis. The stele is of unknown provenance. Dodson and Hilton similarly believe that Sekhemre Khutawy Sobekhotep predated Khaankhre Sobekhotep.
Орынбасарлар
Оңтүстік бекіністердегі тәртіптің нашарлауына жол бергеннен кейін, үкімет ақырында гарнизондарын кері тартты, көп ұзамай бекіністерді өркендеп келе жатқан Нубияның Куш мемлекеті қайтадан басып алды. Солтүстікте Төменгі Мысыр Синайдың арғы жағынан келген семит халқы – гиксостар тарапынан жаулап алынды. Батыс Дельтада XIII патшалар әулеті кезінде тәуелсіз патшалар желісі құрылып, XIV патшалар әулеті пайда болды. Манетонның айтуынша, осы тұрақсыз жағдайға шығыстан келген гиксостар деп аталатын басқыншылар келді, олар Мысырды «бір соққысыз басып алды; елдің билеушілерін жеңіп, қалаларымызды аяусыз өртеп, құдайлардың ғибадатханаларын жермен-жексен етті». Олардың XV династиясы деп аталатын режимі елдің көп бөлігінде XIII және XIV династияларды ығыстырды. Дегенмен, Эдфуда жасалған соңғы археологиялық қазбалар гиксостардың 15-ші әулетінің кем дегенде XIII патшалықтың ортасында, Собекотеп IV патшаның билігі тұсында болғанын көрсетеді. «Мысыр және Левант» журналында жақында жарияланған мақалада Надин Моллер, Грегори Маруард және Н. Айерс Жоғарғы Мысырдың шығыс Тель-Эдфу аймағындағы маңызды ерте XII династияның Орта патшалық әкімшілік ғимаратының табылуын талқылайды. Бұл ғимарат 2010 және 2011 жылдары египтологтар жүргізген зерттеулерде, XIII династияда да қолданылғаны анықталды. Зерттеулер нәтижесінде үлкен іргелес зал ашылды. Осы мөрлердің сақталған контексі Собекотеп IV және Хянның бір-бірімен замандас болғандығын көрсетеді. Бұл 13-ші династия Собекотеп IV билікке келген кезде Мысырдың барлығын бақыламағанын және 13-ші мен 15-ші династиялар арасында маңызды үлестірім болғанын білдіруі мүмкін, өйткені Собекотеп IV 13-ші династияның ортасында ғана билік еткен, бірақ ең күшті патшаларының бірі болған. Сондықтан Манетонның гиксостардың 15-ші династиясы XIII династияны күшпен ығыстырды деген мәлімдемесі кейінгі египеттік үгіт-насихаттың бөлігі болуы мүмкін. Керісінше, 13-ші династияның билігі соңғы онжылдықтарында Мысырдың барлығында құлдырап, Дельта аймағындағы гиксос мемлекеті Мемфисті басып алып, 13-ші династияның патшалығын аяқтаған болуы керек. Алайда, бұл талдау мен одан алынған қорытындыларды египтолог Роберт Портер қабылдамайды. Ол Хян Собекотеп IV-тен әлдеқайда кейінірек билік құрды деп санайды (дәстүрлі хронология бойынша екеуінің арасында шамамен 100 жылдық айырма бар) және фараонның мөрлері оның өлімінен кейін ұзақ уақыт бойы қолданылған. Осылайша, Собекотеп IV-тің мөрлері оның Хянмен замандас болғанын көрсете бермейді. Мэрнеферре Ай – 13-ші династияның соңғы египеттік билеушісі, ол Төменгі және Жоғарғы Мысырдағы заттармен расталған. Одан кейін оның Мерхотепре Иниден бастап мұрагерлері тек Жоғарғы Мысырда ғана расталған.