Кіріспе

Ежелгі Мысырдың он үшінші династиясы (XIII династия) шамамен б.з.д. 1803 жылдан шамамен б.з.д. 1649 жылға дейін, яғни 154 жыл бойы билік еткен билеушілер тізімі болды. Рихольттың сөзіне сәйкес, 13-ші династияның алдыңғы 12-ші династиямен байланысы болған. Бірінші фараон Собекотеп I белгілі бір Аменемхаттың ұлы болғандықтан, Рихольт Аменемхат IV-ті әкесі болуы мүмкін деп санайды. +XIII династия фараондарының аты-жөніКөрнекі суреттеріКүндеріҚарауылдағы жұбайы (лары)Түсініктемелер Секемре Хутауи Собекотеп I 1803–1800 ж.б.д. Басты гипотеза бойынша, Секемре Хутауи Собекотеп осы династияның негізін қалаушы, ал ескі зерттеулерде Вегаф Сонбеф 1800–1796 ж.б.д. Бәлкім, Аменемхат IV-тің ұлы және Секемре Хутауи Собекотептің інісі. 1792–1790 ж.б.д. Бәлкім, Турин канонындағы Сехотепбер патшасымен бірдей. Иуфни 1790–1788 ж.б.д. Тек Турин канонынан белгілі. Сеанхибр Амен Интеф Аменемхат VI 1788–1785 ж.б.д. Семенкаре Небнуни 1785–1783 ж.б.д. немесе 1739 ж.б.д. Сехетепибр Севесехтави 1783–1781 ж.б.д. Севаджкар I 1781 ж.б.д. Тек Турин канонынан белгілі. Неджемибр 7 ай, 1780 ж.б.д. немесе 1736 ж.б.д. Тек Турин канонынан белгілі. Хаанхре Собехотеп II 1780–1777 ж.б.д. Ренсенеб Аменемхат 1777 ж.б.д. Ави Хор 1777–1775 ж.б.д. Аменемхат III-тің пирамидасының жанындағы Дахшурде жерленген. Нубхетепти (?) Сехемрехутави Хабау 1775–1772 ж.б.д. Бәлкім, Хор Авибренің ұлы. Дедхеперев 1772–1770 ж.б.д. Бәлкім, Сехемрехутави Хабаудың інісі. Себкай Бәлкім, екі патша, Себ және оның ұлы Кей. Седжефакаре Кей Аменемхат VII 5–7 жыл немесе 3 жыл, 1769–1766 ж.б.д. Хутауире Вегаф Шамамен 1767 ж.б.д. Усеркаре Кенджер Шамамен 1765 ж.б.д., кемінде 4 жыл 3 ай. Кенджер пирамидасы, Оңтүстік Саккара. Сенеб[хенас?] Нимаатре деген атпен де белгілі болуы мүмкін. Сменхкаре Имирмемешау 1759 ж.б.д. немесе 1711 ж.б.д. бастап 10 жылдан кем билік етті. Ая (Ия)? Сехетепкаре Интеф 10 жылдан кем. Ая (Ия)? Сет Мерибр Билігі 1749 ж.б.д. аяқталды. 23 жыл билік етті, династиядағы ең ұзақ билік. Төменгі және Жоғарғы Мысырдың соңғы патшасы. Осы патшалардан кейін 13-ші династияның қалған билеушілері тек Жоғарғы Мысырдан табылған заттармен расталған. Бұл ежелгі астана Ичтавидің Тебаға ауысуын білдіруі мүмкін. Алайда, Рыхольт және Бейкер бұл талдаумен келіспейді, олар Сехекенре Санкхптахи стеласының, династияның соңына қарай билік еткендігін, Мемфис үстінен билік еткенін күшті дәлелдейді. Стелланың шығу тегі белгісіз. Додсон мен Хилтон да Сехемре Хутави Собекотеп Хаанхре Собекотептен бұрын өмір сүргенін санайды.

Орынбасарлар

Оңтүстік бекіністердегі тәртіптің нашарлауына жол бергеннен кейін, үкімет ақырында гарнизондарын кері тартты, көп ұзамай бекіністерді өркендеп келе жатқан Нубияның Куш мемлекеті қайтадан басып алды. Солтүстікте Төменгі Мысыр Синайдың арғы жағынан келген семит халқы – гиксостар тарапынан жаулап алынды. Батыс Дельтада XIII патшалар әулеті кезінде тәуелсіз патшалар желісі құрылып, XIV патшалар әулеті пайда болды. Манетонның айтуынша, осы тұрақсыз жағдайға шығыстан келген гиксостар деп аталатын басқыншылар келді, олар Мысырды «бір соққысыз басып алды; елдің билеушілерін жеңіп, қалаларымызды аяусыз өртеп, құдайлардың ғибадатханаларын жермен-жексен етті». Олардың XV династиясы деп аталатын режимі елдің көп бөлігінде XIII және XIV династияларды ығыстырды. Дегенмен, Эдфуда жасалған соңғы археологиялық қазбалар гиксостардың 15-ші әулетінің кем дегенде XIII патшалықтың ортасында, Собекотеп IV патшаның билігі тұсында болғанын көрсетеді. «Мысыр және Левант» журналында жақында жарияланған мақалада Надин Моллер, Грегори Маруард және Н. Айерс Жоғарғы Мысырдың шығыс Тель-Эдфу аймағындағы маңызды ерте XII династияның Орта патшалық әкімшілік ғимаратының табылуын талқылайды. Бұл ғимарат 2010 және 2011 жылдары египтологтар жүргізген зерттеулерде, XIII династияда да қолданылғаны анықталды. Зерттеулер нәтижесінде үлкен іргелес зал ашылды. Осы мөрлердің сақталған контексі Собекотеп IV және Хянның бір-бірімен замандас болғандығын көрсетеді. Бұл 13-ші династия Собекотеп IV билікке келген кезде Мысырдың барлығын бақыламағанын және 13-ші мен 15-ші династиялар арасында маңызды үлестірім болғанын білдіруі мүмкін, өйткені Собекотеп IV 13-ші династияның ортасында ғана билік еткен, бірақ ең күшті патшаларының бірі болған. Сондықтан Манетонның гиксостардың 15-ші династиясы XIII династияны күшпен ығыстырды деген мәлімдемесі кейінгі египеттік үгіт-насихаттың бөлігі болуы мүмкін. Керісінше, 13-ші династияның билігі соңғы онжылдықтарында Мысырдың барлығында құлдырап, Дельта аймағындағы гиксос мемлекеті Мемфисті басып алып, 13-ші династияның патшалығын аяқтаған болуы керек. Алайда, бұл талдау мен одан алынған қорытындыларды египтолог Роберт Портер қабылдамайды. Ол Хян Собекотеп IV-тен әлдеқайда кейінірек билік құрды деп санайды (дәстүрлі хронология бойынша екеуінің арасында шамамен 100 жылдық айырма бар) және фараонның мөрлері оның өлімінен кейін ұзақ уақыт бойы қолданылған. Осылайша, Собекотеп IV-тің мөрлері оның Хянмен замандас болғанын көрсете бермейді. Мэрнеферре Ай – 13-ші династияның соңғы египеттік билеушісі, ол Төменгі және Жоғарғы Мысырдағы заттармен расталған. Одан кейін оның Мерхотепре Иниден бастап мұрагерлері тек Жоғарғы Мысырда ғана расталған.