Кіріспе
Темпе шатқалы (грекше Κοιλάδα των Τεμπών; Τέμπεα, Τέμπη) – Грекияның Солтүстік Тесалиясындағы Темпи муниципалитетінде, солтүстіктегі Олимп және оңтүстіктегі Осса арасында, Тесалия және Македония аймақтарының арасында орналасқан шатқал. Византиялықтар бұл шатқалды Λυκόστομο (Құрттың тамағы) деп атаған, ал түріктер оны қарапайым Боğaz (Шатқал) деп атаған. Грекияның Темпи муниципалитетіндегі шатқалдың ұзындығы он шақырымға жетеді, кейбір жерлерде 25 метрге дейін тарылады, ал жартастардың биіктігі шамамен 500 метрді құрайды. Одан Пинеос өзені Эгей теңізіне қарай ағып өтеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл шатқал таулар арқылы стратегиялық жол болған және оның әсерлі жартасты сұлулығы поэзияда жиі суреттелген.
The Vale of Tempe ('/t//ɛ//m//p//i/; Κοιλάδα των Τεμπών; Τέμπεα, Τέμπη) is a gorge in the Tempi municipality of northern Thessaly, Greece, located between Olympus to the north and Ossa to the south, and between the regions of Thessaly and Macedonia. The gorge was known to the Byzantines as Λυκόστομο (Wolf's Throat) and was called simply Boğaz (Gorge) by the Turks. In the Greek municipality of Tempi, the valley is ten kilometers long and as narrow as 25 metres in places, with cliffs nearly 500 metres high. Through it flows the Pineios River on its way to the Aegean Sea. Historically the gorge has provided a strategic route through the mountains and its impressive rugged beauty has been poetically renowned.
Жергілікті тарих және аңыз
Аңыз бойынша, Темпе аңғары Посейдонның үшбұрышымен тас аралап кесілген. Кейіннен осы аймақта екі қасиетті саяхат орыны пайда болды. Аңғардың оңтүстік кіреберісінде Осман дәуірінің Хасан Баба Теккесі орналасқан – 14-15 ғасырларда дервиш әулиенің қабіріне салынған мешіт. Дәстүр бойынша, оған бала көруді қалайтын әйелдер мен жүре алмайтын балалар келіп, дұға тілеген. Аңғардың ішінде христиан қасиеттісі Агиа Параскевидің ежелгі шарауы мен қасиетті бұлағы бар. Ол көзге ем береді және цыгандардың қамқоршысы саналады. Оған өзен үстінен тар жаяу көпір арқылы жетуге болады, ал 1910 жылы салынған шағын шіркеу оны қорғайды. Темпе асуы Грекияда стратегиялық маңызға ие, себебі ол Ларисадан таулар арқылы теңізге дейінгі басты жол. Сарантопоро асуы арқылы айналып өтуге болады, бірақ ол жол ұзаққа созылады. Осы себепті, тарих бойында осы жерде көптеген шайқастар болған. Б.з.д. 480 жылы 10 000 афинян мен спартандықтар Ксеркс басқыншылығын тоқтату үшін Темпеде жиналды. Бірақ, келген соң, Македонияның Александр I-і оларға аңғарды айналып өтуге болатынын және Ксеркс әскерінің өте көп екенін ескертті. Сондықтан гректер шегінді. Б.з.д. 169 жылы Үшінші Македония соғысы кезінде римдіктер осы жерде Македонияның Персейінің қорғанысын бұзып, кейін Пидна шайқасында оны жеңді. Б.з.д. 148 жылы Андрискос көтерілісі кезінде аңғарда тағы бір қақтығыс болды. Содан кейін, бірнеше ғасырлық рим бейбітшілігінен соң, өткел бірінші гот соғысы (376–382) кезінде қайтадан басылып алынды. Ақын Клавдианның сөзімен айтқанда, "Тесалия Темпе аңғарының көмегі тимегеніне қайғырды, ал готтар Ота тауының бағындырылған тік жарларына күлді". Византия және Осман империясы кезінде де осы жерде тағы да шайқастар болды.
Байланыс
Соңғы кездерге дейін алқаптағы жол өзеннің оң жағалауымен римдіктер салған ежелгі әскери жолдың бағытын ұстанған. 1941 жылғы Темпе шатқалы шайқасына дейін ол көтерілген жоқ, ал кейіннен Грекияның Ұлттық жолы 1 ретінде әлі де тар және қауіпті репутациясын сақтап, 2003 жылдың сәуірінде 21 мектеп оқушысының қаза болуына себеп болған бір жол апаты болды. Тек 2017 жылы А1 тас жолының ашылуымен және оның айналма туннельдерімен жағдай жақсара бастады. Афина-Салоники негізгі темір жолы да осы шатқал арқылы өтеді. 1910 жылдары бір рельстік болып салынған, ол 2003 жылдың 27 қарашасында жабылып, келесі күні пойыздар 160 км/сағ жылдамдыққа жететін екі ұзын туннельдері бар жаңа екі рельстік желіге бағытталды. Дегенмен, 2023 жылдың 28 ақпанында Грекиядағы ең ауыр теміржол апаты осы жерде болды.