Кіріспе

Елефсина (Ελευσίνα) немесе Элеусина (/ɪ/'/l//j//uː//s//ɪ//s/ ihLEWsiss; Ἐλευσίς) – Афина қаласының маңындағы қала және муниципалитет. Ол Грекияның Батыс Аттика аймақтық бөлігіне жатады. Сарон шығанағының ең солтүстік бөлігіндегі Триасио жазығында орналасқан. Элефсинаның солтүстігінде Мандра және Магула жатыр, ал солтүстік-шығысында Аспропиргос орналасқан. Бұл Элевсин мистеріяларының және Эсхилдің туған жері. Бүгінде Элефсина – ірі өнеркәсіптік орталық, Грециядағы ең ірі мұнай өңдеу зауытының орналасқан жері, сонымен қатар Атика аймағындағы ең ұзақ сақталып келген мәдени шара – Эсхилия фестивалінің үйі. 2016 жылдың 11 қарашасында Элефсина 2021 жылғы Еуропаның Мәдениет астанасы деп жарияланды, бірақ COVID-19 пандемиясының салдарынан 2023 жылы күшіне енді.

Этимология

Элеузис сөзі алғаш рет Орфикалық гимнде кездеседі: «Δήμητρος Ελευσινίας, θυμίαμα στύρακα». Александриялық Хесихийдің мәліметінше, Елеусидің ежелгі аты Саесара (Σαισάρια) болған. Саесара – Селеус (Деметр алғаш рет келген кезде Елеуси патшасы) мен Елеусидің алғашқы қоныстанушысы Елеусиннің немере қызы.

Ежелгі

Элеузи – Гиппотонтис тайпасына жататын ежелгі Аттиканың бір бөлігі. Ол Деметр мен Персефонаға табынудың ең маңызды ортасы болғандықтан және осы қасиетті құдайлардың құрметіне өткізілген құпия ритуалдар – Элевсиния аталған, грек құпияларының ең қасиеттісі саналғандықтан даңққа ие болды. Элеузи теңізден шалқары орналасып, Саламис аралына қарама-қарсы жатқан. Оның орналасуы үш табиғи артықшылыққа ие болды: ол Афинадан Коринфқа қарайтын жол бойында, өте құнарлы жазықта және Аттика жағалауымен үш жағынан қоршалған, оңтүстігінен Саламис аралымен жабылған кең шығанақтың басында орналасқан. Қаланың тарихы ең ежелгі заманға дейін жетеді. Элеузи жағалауындағы үңгірлер грек мифологиясындағы қасиетті орын саналады. Персефонаның Аидтың өзі қолынан ұрлануы орын алған деген үңгір бар, ол Тартарға апаратын қақпа деп есептелген. Осы оқиға болған жерде Аид пен Персефонаға арналған ғибадатхана (Плутонион) орналасқан. Рхариан жазығы Артемидаға арналған Гомер гимнінде де айтылады; ол қаланың жанында болған сияқты, бірақ оның нақты орны анықталмаған.

Мифология және прото-тарихи

Ол өзінің атын Деметраның болжамды келуінен (ἔλευσις) алған сияқты, бірақ кейбіреулер оның атын сол есімді батыр Элеусистен шығарған. Бұл Атиканың бастапқыда 12 тәуелсіз мемлекетке бөлінгенінің бірі болды. "Афина әлдеқашан Афина болып қалыптасқан кезде, он үш шақырым қашықтықтағы тағы бір қаламен соғысқа шықты: Элеусина", - деп жазды Роберто Калассо ғибадатхана қаласы мен Аттика билігінің орны арасындағы қарым-қатынастың ежелгі тамыры туралы. "Бұл соғыс көбінесе миф ретінде сипатталады, себебі оның нақты күні белгісіз. Бұл теологиялық соғыс болды, өйткені Афина Афинаға, ал Элеусина Посейдонға тиесілі еді. Екі қаланың негізін қалаушы патшалары – Евмолп пен Эрехтей осы соғыста қаза тапты". Кейіннен Элеусина аттикалық демеге айналды, бірақ қасиетті мәртебесіне байланысты полис (πόλις) атағын сақтауға рұқсат етілді. Бұл құпиялар өмірден кейін де жалғасатын үміт бар екеніне сенуге негізделген. Мұндай сенімді алғашқы қадамдардан бастап қалыптастырды, онда болашақ жандарға өмірдің тұқымын дәнді сабақта көрсеткендей, түрлі нәрселер көрсетілді. Мистериялардың орталық мифы – Хадес ұрлап кеткен қызын (Көрді, немесе Персефонаны) іздеген Деметраның тарихы. Осы жерде Деметра, Критіде қарақшылар ұрлаған қарт әйел кейпінде, жергілікті патша Келеос пен оның патшайымы Метанейраның төрт қызының (Каллидика, Клейсидика, Демо және Каллифоя) тауып алып, Келеос пен Метанейраның ұлы Демофонды бағып-қағу үшін сарайға алып кеткені туралы айтылады. Деметра Демофонды өсірді, оны нектар мен амброзиямен майлады және оны түнде отқа қойып, оған өлместік сыйлағысы келді, бірақ Метанейра бұл туралы біліп алып, оны қорлады. Деметра намыстанып, киімін шешіп, өзінің барлық сұлулығымен Метанейраға өзіне ғибадатхана салуды бұйырды. Келеос, ертесіне таңда Метанейрадан хабар алып, қала тұрғындарына Деметраға арналған зәулім ғибадатхана салуды бұйырды. Онда Деметра ғибадатханасында отырып, әлемнің тағдыры үшін Зевске дұға етіп, жердің қайтадан азық-түлік беруін тіледі. Ежелгі дәуірде танымал болған және Рим дәуірінде көшірілген Ұлы Элеусин рельефі – табылған ең үлкен және маңызды дауыстық рельеф, ол б.з.д. 440-430 жылдарға дейін сақталып қалған. Ол құпия ритуалды бейнелейтін сахнадағы Элеусин құдайларын көрсетеді. Сол жақта Деметра пеплос киіп, сол қолында сабын ұстап, адамзатқа сыйлау үшін Элеусин патшасы Келеос ұлы Триптолемосқа бидайтың басын ұсынады. Оң жақта Персефона китон мен мантияға оранып, қолындағы шамды ұстап, Триптолемосты оң қолымен баталайды. Алғашқы мәрмәр рельеф Деметраның ғибадатханасынан, Элеусин құпияларының орнынан табылған. Римдіктердің бірнеше көшірмелері де сақталған.

Грек және рим тарихы

Греко-парсы соғыстары кезінде перстер б.з.б. 484 жылы Деметрдің ежелгі ғибадатханасын өртеп жіберді; ал оны қайта құруға Перикл әкімшілігіне дейін тырысылмады. Пелопоннес соғысынан кейін Отыз Тиранның билігі құлағанда, олар бұрын қамтамасыз еткен Элевзиске шегінді, бірақ онда қысқа ғана уақыт бойы тұрақтап қалды. Элевзис қаласы мен оның төңірегі Кефис өзенінің су тасқынына ұшырады, ол жылдың көп бөлігінде құрғақ болғанымен, кейде жазықтың үлкен бөлігін жаба алатын күшті ағысқа ие болатын. Демосфен (б.з.б. 384 – 322) Элевзидегі су тасқыны туралы айтады; Паузания (шамамен б.з. 110 – 180) Элевзис туралы бізге өте қысқаша сипаттама қалдырды;

Римдіктер кезінде Элевзис зор өркендеуге ие болды, себебі оның құпияларына қатысу римдік ақсүйектері арасында беделді болды. Адриан шамамен 125 жылы Мистерияға қабылданды және Афинада қыстаған кезде болған су тасқынынан кейін өзен жазығында бөгеттер салды. Осы императордың арқасында, мүмкін, Элевзи 160 жылы аяқталған акведук арқылы сапалы сумен қамтамасыз етілді. Ол тек ауыз су қажеттілігін қанағаттандырған ғана емес, сонымен қатар қоғамдық фонтандар мен моншаларды салуға мүмкіндік берді. Ол Парнита тауындағы бұлақтардан су алып, көбінесе жер асты туннельдері арқылы жеткізілді. Ол Триасия жазығынан өтіп, Элевзис шетінде оңтүстікке қарай бұрылды. Көрінетін ең жақсы қалдықтар Димитрос көшесінің шығыс жағында орналасқан. Оны 396 жылы Аларик I жойды, содан бері ол тарихтан жоғалып кетті.

Ескерткіштер

Телестерион немесе Деметр ғибадатханасы бүкіл Грекиядағы ең ірісі болды, ал Страбон оны театр сияқты көп адамды қабылдай алатындай сыйымды деп сипаттаған. Ғимаратты бастапқыда Афинадағы Парфенонның сәулетшісі Иктинус жобалаған, бірақ оның құрылысы көп жылдарға созылды және оны салуға қатысқан бірнеше сәулетшінің есімдері сақталған. Ұзақ тарихы бойы ғибадатхана кезең-кезеңімен қайта жаңартылып келді. Бүгінде көрініп тұрған бөлігінің көп бөлігі классикалық дәуірге (б.з.д. 5 ғасыр) жатады. Оның 12 бағаналы портигі шамамен 318 ж.б.д., Деметрий Фалерей тұсында сәулетші Филонмен салынды. Аяқталғаннан кейін, ол грек сәулетінің ең көрнекті мермәр үлгілерінің бірі деп есептелді. Рим дәуірінде де (б.з.д. 2 ғ.) өзгерістер енгізілді. Деметр ғибадатханасынан шамамен 1 км қашықтықта, Кефис өзенінің үстінен ежелгі қасиетті жолды жалғаған рим көпірі көрінеді. Көпір өте жақсы сақталған және ежелгі көпір салу өнерінің көрнекті үлгісі болып табылады. Ол 4 аркасы бар 30 метрлік орталық көпірден және екі жағынан 10 метрлік еңіспен түсетін жолдан тұрады. Қасиетті жол – Афинадан Деметр ғибадатханасына дейінгі басты жол болды, сонымен қатар, жыл сайын Ұлы құпияларды тойлау кезінде қасиетті заттарды Елеузиске қайтару үшін шеру жолы ретінде пайдаланылды. Оның жолы кейбір жерлерде көрініп тұр, құтқару қазбаларымен дәл анықталды және қазіргі қаламен салыстырғанда оңтүстікке қарай бірнеше метрге параллель өтеді. Оның жанында ежелгі заманның әртүрлі кезеңдеріне жататын жол бойындағы зираттар орналасқан, ал б.з.д. 1600 жылға дейін оның бар екенін көрсететін тарихи қабірлер табылды. Эллинистік және, негізінен, рим дәуірлерінде жол байлықты және әлеуметтік мәртебені көрсету үшін пайдаланылды, оның бойында қымбат қабір ескерткіштері орнатылды. Жол кем дегенде біздің заманымыздың 6 ғасырына дейін қолданыста болды.

Орта ғасырлар мен жаңа дәуірдің басында

Византия дәуірінің жазушылары оны "кішкентай ауыл" деп атағандығы және Осман империясының билігіне дейін жақында бұл аймақ соғыстар, шабуылдар мен тұтқындалғандардың салдарынан тасталып қалды. Осы кезеңде Арваниттер қоныстанды. Османдық билік тұсындағы еуропалық саяхатшылар Элеусисті азат тұрғындармен және көптеген ежелгі қираған орындармен сипаттады.

Қазіргі Элефсина

1829 жылы Грекия Тәуелсіздік соғысынан кейін Елефсина шамамен 250 тұрғыны бар шағын елді мекен болды. 19 ғасырдың соңына қарай Елефсина жаңа саудагерлердің қоныстануымен және жаңа ғимараттар салынуымен күрт өзгерді. Сол кезеңде Элеусина қазіргі грек мемлекетінің маңызды өнеркәсіптік орталықтарының біріне айналды. Аймақта TITAN цемент зауыты, Charilaou сабын зауыты, сондай-ақ Botrys және Kronos дистилляция зауыттары құрылды. Арванитика тілі әлі де ауылда қолданылады, жергілікті тұрғындар өздерінің диалектін ауылдық арваниттерге қарағанда "дәуірлі" және "тазартылған" деп сипаттайды. 1922 жылғы Кіші Азия апатынан кейін көптеген грек отбасылары Елефсинаға қоныстанды және Жоғарғы Елефсина елді мекенін құрды, бұл қаланың жалпы халқын екі есеге арттырып, аймақты мәдени және экономикалық жағынан байытты. Грекияны фашистік күштер басып алған кезеңде (1941–1945) қаланың ішінде, зауыттарда және әскери әуежайда күшті қарсылық қозғалысы дамыды. Бұл әуежайда бір кезде Роалд Даль RAF құрамында тағайындалған 80-ші эскадрилья орналасқан болатын. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Грекияның түкпір-түкпірінен жұмысшылар Елефсинаға аймақтағы өнеркәсіптік кәсіпорындарда жұмыс істеу үшін көшіп келді. Дегенмен, өнеркәсіптік өндіріс ежелгі ескерткіштердің маңында және тұрғын үйлерге жақын жерде хаостық түрде дамыды. Қоршаған ортаның ластануы кең ауқымға ие болды. 20 ғасырда, тұрақты даму кезеңінде археологиялық жаңалықтар мен өнеркәсіптік құрылыстар қазіргі Элеусидің бейнесін қалыптастырды. 1962 жылы рим дәуірінен қалған дін қызметкерлерінің ірі үйі табылды. Азаматтардың күресінің арқасында ластану деңгейі біртіндеп төмендеді. Бүгінде қала Афинаның қалашығына айналды, ол 6-шы тас жол және 8-ші ұлттық тас жол арқылы байланыстырылған. Элеуси қазіргі таңда ірі өнеркәсіптік аймақ болып табылады, және Грекияға импортталатын шикі мұнайдың көп бөлігі осы жерде өңделеді. Ең ірі мұнай өңдеу зауыты қаланың батыс жағында орналасқан, дәл сол жерде ұлы трагедиялық ақын Эсхилдің құрметіне жыл сайын Эсхилия фестивалі өткізіледі. Елефсинадан шығысқа қарай бірнеше шақырым жерде әскери әуежай орналасқан. 1941 жылғы Грекия шайқасында британдықтардың соңғы эвакуациясында Елефсина әуеайлағы маңызды рөл атқарды, бұл туралы Роалд Даль өзінің "Going Solo" автобиографиясында баяндаған. Елефсинада Panelefsiniakos футбол клубы және Panelefsiniakos баскетбол клубы орналасқан.

Аэшилия фестивалі

1975 жылы құрылған, Батыс Аттикадағы Элеузис қаласындағы "Эскилия" фестивалі қазіргі таңда Аттика муниципалитеті ұйымдастырған ең ұзақ мерзімді мәдени шара болып табылады. Фестиваль жыл сайын Палайо Элайоргейода – теңіз жағасында орналасқан, бұрынғы сабын фабрикасы және ашық театр ретінде пайдаланылатын ғимаратта өтеді. Шара әдетте тамыздың соңында басталып, қыркүйек айы бойы жалғасады. Фестиваль Элеусисте туған және оның атымен аталған Эсхилдің құрметіне арналған. Онда театрлық қойылымдар, көрмелер мен инсталляциялар, концерттер мен би шаралары ұйымдастырылады.

Климат

Грекияның ұлттық метеорологиялық қызметі басқаратын метеорологиялық станцияның мәліметтері бойынша, Элефсинада 1958-2010 жылдар аралығында ыстық жазғы Жерорта теңізі климаты (Csa) және ыстық жартылай шөлейт климаты (BSh) байқалады. Элефсина жаз айларында ерекше ыстық болады, шілде айының орташа ең жоғары температурасы 33,2 °C (92 °F) құрайды. Кассоменос пен Каццоулис (2006) 12 жылдық деректерге (1990–2001) сүйене отырып, елдің өнеркәсіптік өндірісінің кемінде 40% шоғырланған Батыс Аттика аймағының индустрияландырылуы, аймақтың жылы климатына себеп болуы мүмкін деп тұжырымдайды.

Еуропалық температуралық рекорд

2021 жылға дейін Элефсина Афина қалалық аймағындағы (екіншісі Татои) ең жоғары температураның ресми түрде тіркелген 44 жылдық рекордын сақтаған аймаздың бірі болды, ол 1977 жылдың 10 шілдесінде тіркелген.

Ауруханалар мен медициналық орталықтар

Елефсинада тек бір жалпы аурухана бар – қала орталығынан солтүстікке қарай 3,9 шақырым жерде орналасқан Триасио жалпы ауруханасы.

Спорт

Елефсина қаласында футбол және баскетбол секцияларында жетістіктерге жеткен көпсалалы спорт клубы Panelefsiniakos орналасқан. Елефсинаның тағы бір тарихи клубы – 1928 жылы құрылған Ираклис Елеуси. Елеусидегі белгілі спорт клубтары:

Клуб | Спорт түрі | Құрылған жылы | Жетістіктері
---|---|---|---
Ираклис Елеуси | Футбол | 1928 | Гамма Этникиде бұрынғы қатысуы
Панелефсинакос | Футбол | 1931 | А Этникиде бұрынғы қатысуы
| Баскетбол | 1969 | А1 Этникиде бұрынғы қатысуы
О. К. Е. | Баскетбол | 1996 |