Кіріспе
Тіл білімінде сөздің формасы байланысты сөздерге қарай өзгеретін құбылыс кездеседі. Бұл – иілудің бір түрі, және көбінесе грамматикалық категорияның (мысалы, род немесе жақ) мәнін әртүрлі сөздерде немесе сөйлем бөліктерінде "үйлестіруді" қамтиды. Мысалы, қалыпты ағылшын тілінде "I am" немесе "he is" деуі мүмкін, бірақ "I is" немесе "he am" деуі дұрыс емес. Өйткені ағылшын тілінің грамматикасы етістік пен оның тәуелді сөзінің жақ бойынша үйлесуін талап етеді. "I" және "he" есімдіктері бірінші және үшінші жақтарды білдіреді, ал "am" және "is" етістік түрлері де солай. Етістік түрі мағыналық үйлесімге қарағанда, тәуелді сөзбен бірдей жақты болу үшін таңдалуы керек.
In linguistics, agreement or concord (abbreviated agr) occurs when a word changes form depending on the other words to which it relates. It is an instance of inflection, and usually involves making the value of some grammatical category (such as gender or person) "agree" between varied words or parts of the sentence. For example, in Standard English, one may say I am or he is, but not "I is" or "he am". This is because English grammar requires that the verb and its subject agree in person. The pronouns I and he are first and third person respectively, as are the verb forms am and is. The verb form must be selected so that it has the same person as the subject in contrast to notional agreement, which is based on meaning.
Санаты бойынша
Келісім әдетте сөйлемнің әр түрлі құрамдас бөліктері арасындағы бір грамматикалық категорияның мәнін сәйкестендіруді қамтиды (немесе кейде сөйлемдер арасында, мысалы, есімдік алдыңғы сөзімен немесе анықталатын нысанымен келісуі керек болған жағдайларда). Грамматикалық келісімді көбінесе тудыратын кейбір категориялар төменде тізілген.
Жеке тұлға
Грамматикалық тұлғаға негізделген келісім көбінесе етістік пен бағынышты сөз арасында кездеседі. Осы мақаланың кіріспесінде ағылшын тілінен алынған мысал келтірілген (I am – менмін, he is – ол). Есімдік (немесе тиісті иелік сөйлесім) мен оған сілтеме жасайтын сөз арасындағы келісім де дұрыс тұлғаны таңдауды қажет етеді. Мысалы, егер сілтеме жасайтын сөз бірінші тұлғалық есім сөз тіркесі болса, яғни «Мэри мен мен» болса, онда бірінші тұлғалық есімдік (біз/бізді/біздің) қолданылуы керек. Алайда, көптеген есім сөз тіркестері (ит, менің мысықтарым, Джек пен Джилл және т.б.) үшінші тұлға болып табылады және үшінші тұлғалық есімдіктермен (ол/олар/оның/олардың және т.б.) алмастырылады.
Жынысы
Грамматикалық жыныстың маңызды рөл атқаратын тілдерде есім мен оның модификаторлары арасында жиі жыныстық келісім болады. Мысалы, француз тілінде: le grand homme ("үлкен адам"; homme - еркек) және la grande chaise ("үлкен орындық"; chaise - әйел). Мұндай келісім предикаттық сын есімдермен де кездеседі: l'homme est grand ("адам үлкен") және la chaise est grande ("орындық үлкен"). Алайда, кейбір тілдерде, мысалы, неміс тілінде, бұл жағдай емес; тек атрибутивті модификаторлар келісімді көрсетеді: der große Mann ("үлкен адам", иілумен) және der Mann ist groß ("адам үлкен", иілусіз).
le grand homme ("the big man"; homme is masculine) vs. la grande chaise ("the big chair"; chaise is feminine)
Such agreement is also found with predicate adjectives: l'homme est grand ("the man is big") vs. la chaise est grande ("the chair is big"). However, in some languages, such as German, this is not the case; only attributive modifiers show agreement:
der große Mann ("the big man", with inflection) vs. der Mann ist groß ("the man is big", without)
Етістіктер жағдайында жыныстық келісім аз таралған, бірақ ол әлі де болуы мүмкін, мысалы, араб тіліндегі етістіктерде екінші және үшінші тұлғалар еркек және әйел субъектілері үшін әртүрлі иілулерді қабылдайды. Француз тіліндегі құрама өткен уақытта өткен шаққа қатысты жіктеу – формальды түрде сын есім – белгілі бір жағдайларда субъектімен немесе объектімен келіседі (толық мәлімет үшін passé composé қараңыз). Орыс және көптеген басқа славян тілдерінде өткен шақтың формасы заттың жынысына қарай келіседі, бұл ертеректегі сын есімдік құрылымнан туындағандықтан. Сондай-ақ, есімдіктер мен олардың сөздерінің арасында жыныстық келісім бар. Бұған мысалдар ағылшын тілінде де кездеседі (ағылшын тіліндегі есімдіктер негізінен грамматикалық жынысты емес, табиғи жынысты ұстанады): Адам өзінің мақсатына жетті, ал кеме өзінің мақсатына жетті. Толығырақ ақпарат алу үшін Gender in English бетіне қараңыз.
The man reached his destination vs. The ship reached her/its destination
For more detail see Gender in English.
Іс
Кейс жүйесі бар тілдерде есім мен оның анықтауыштары арасында кейс бойынша үйлесім жиі кездеседі. Мысалы, неміс тілінде: der gute Mann ("жақсы адам", атау септігі) және des guten Mann(e)s ("жақсы адамның", жалғау септігі). Шындығында, неміс және латын тілдері сияқты тілдердегі есімдердің анықтауыштары сан, род және кейс бойынша есімдерімен үйлеседі; барлық үш категория да көбінесе жіктеу үлгілерінде біріктіріледі. Кейс бойынша үйлесім ағылшын тілінің маңызды ерекшелігі емес (тек жеке есімдіктер мен "who" есімдігінің кейс белгілері бар). Мұндай есімдіктер арасында кейде үйлесім байқалады: кім бірінші келді – ол, әлде оның інісі? – және кімді көрдіңіз – оны, әлде оның інісін?
der gute Mann ("the good man", nominative case) vs. des guten Mann(e)s ("of the good man", genitive case)
In fact, the modifiers of nouns in languages such as German and Latin agree with their nouns in number, gender and case; all three categories are conflated together in paradigms of declension. Case agreement is not a significant feature of English (only personal pronouns and the pronoun who have any case marking). Agreement between such pronouns can sometimes be observed:
Who came first – he or his brother? vs. Whom did you see – him or his brother?
Аллитеративтік келісім
Сирек кездесетін келісім түрі, грамматикалық категорияға сәйкес келудің орнына, бас сөздің фонологиялық бөліктерін көшіреді. Мысалы, байнук тілінде:
Бұл мысалда көшірілгені – префикс емес, «өзен» сөзінің бастапқы буыны.
Тіл бойынша
Тілдерде ешқандай конвенциялық келісім болмауы мүмкін, мысалы, жапон немесе малай тілінде; ағылшын тіліндегідей өте аз; сөйлеу тіліндегі француз тіліндегідей шамалы; грек немесе латын тіліндегідей орташа; немесе суахили тіліндегідей көп.
Сифаттар
Скандинавия тілдерінде сын есімдер (атрибутивті де, предикативті де) өздері анықтайтын зат есімнің жынысына, санына және анықтығына қарай өзгериді. Исландия және Фарер тілдерінде, басқа скандинавия тілдерінен өзгеше, сын есімдер грамматикалық жаққа қарай да өзгериді. Швеция, Норвегия және Дания тілдерінде кейбір жағдайларда сын есімдер мен артық сөздер баяндама ретінде келгенде өзіне қатысты сөзбен келісімсіз болып көрінеді. Бұл құбылыс "панкейк сөйлемдері" деп аталады.
Қатысушы
Норвегияның ньнорск, швед, исланд және Фарер тілдерінде өткен шақтағы есімше, егер есімше анықтауыш немесе баяндауыш позициясында болса, жынысы, саны және анықтығы бойынша сәйкес болуы керек. Исландия және Фарер тілдерінде өткен шақтағы есімшелер грамматикалық жағдайы бойынша да сәйкес болуы тиіс. Норвегияның бокмол және Дания тілдерінде өткен шақтағы есімшелерді анықтауыш позициясында тек саны және анықтығы бойынша өзгерту қажет.
Суахили тілі
Суахили тілінде, барлық басқа банту тілдеріндей, көптеген зат есімдер кластары бар. Етістіктер өзінің түбірлерімен және толықтыруларымен кластық тұрғыдан сәйкес келуі керек, ал сын есімдер – сәйкес келетін зат есімдермен. Мысалы: Kitabu kimoja kitatosha (Бір кітап жеткілікті), Mchungwa mmoja utatosha (Бір апельсин ағашы жеткілікті), Chungwa moja litatosha (Бір апельсин жеткілікті). Сан жағынан да сәйкестік бар. Мысалы: Vitabu viwili vitatosha (Екі кітап жеткілікті), Michungwa miwili itatosha (Екі апельсин ағашы жеткілікті), Machungwa mawili yatatosha (Екі апельсин жеткілікті). Клас пен сан префикстермен (немесе кейде олардың жоқтығымен) көрсетіледі, бұл префикстер зат есімдерге, сын есімдерге және етістіктерге қатысты әрқашан бірдей болмайды, мысалдарда көрсетілгендей.
Ым тілдері
Көптеген ым тілдерінде тұлғаға қатысты етістік түзілуі дамыған. Американдық ым тіліндегі "көр" етістігі (V қол пішіні) бастауыштан толықтауышқа қарай жылжиды. Егер бастауыш үшінші тұлға болса, ол бастауышқа сәйкес келетін нүктеден толықтауышқа және керісінше жылжиды. Неміс ым тілінде барлық етістіктер бастауыш/толықтауышқа қатысты келісімге түспейді, сондықтан мағынасын сақтап, тұлғаға қарай өзгеритін көмекші етістік қолданылады. Сонымен қатар, кейбір етістіктер бастауыштың қолданатын жіктегішімен де келіседі. Американдық ым тіліндегі "астында болу" етістігінде етістікке сәйкес келетін жіктегіш, алақаны төмен қаратылған B қол пішінінің астына орналасады. Мысалы, егер адам немесе жануар бір нәрсеге тығылса, онда иілген саусақтары бар V қол пішіні алақанның астына жылжиды, ал егер ол қарындаш болса, көрсеткіш саусақпен жасалған 1 қол пішіні алақанның астына жылжиды.