Мексикалық жүзді кесірткесі (Heloderma horridum) – Мексика мен Гватемалада кездесетін уытты кесіртке. Дәрі жасауда, әсіресе диабетке қарсы препараттарда пайдалы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Рептилиялар түрі
Species of reptile
Мексикалық бұршақшыл (Heloderma horridum) – Helodermatidae тұқымдасына жататын кекірттердің бір түрі. Бұл, негізінен Мексика мен Оңтүстік Гватемалада кездесетін, уы бар бұршақшылдардың екі түрінің бірі. Ол және сол туыстас кекірттердің басқа өкілдері, соның ішінде Гила монстры (Heloderma suspectum), уды анық жеткізу жүйесін дамытқан жалғыз кекірттер болып табылады. Мексикалық бұршақшыл Гила монстрынан ірілеу, түсі күңгірт, сары жолақты қара болып келеді. Ол негізінен жұмыртқалармен қоректенетін арнайы жыртқыш болғандықтан, оның уының не үшін пайдалы екені ғалымдар арасында әлі де талқыланып жүр. Бұл удың құрамында қант диабетін емдеу үшін дәрі жасауға қолданылатын бірнеше ферменттер бар екені анықталды, және оның уын фармакологиялық мақсатта қолдану жөніндегі зерттеулер жалғасуда. Өте көп аулау және мекендеу орындарының жойылуы салдарынан табиғи ареалында қорғауға алынған, CITES шарттылығымен қорғалатын түр. Гватемалалық бұршақшыл (H. charlesbogerti) – әлемдегі ең сирек кездесетін кекірттердің бірі, оның жабайы табиғаттағы саны 200-ден аспайды.
The Mexican beaded lizard (Heloderma horridum) is a species of lizard in the family Helodermatidae, one of the two species of venomous beaded lizards found principally in Mexico and southern Guatemala. It and the other members of the same genus, including the Gila monster (Heloderma suspectum), are the only lizards known to have evolved an overt venom delivery system. The Mexican beaded lizard is larger than the Gila monster, with duller coloration, black with yellowish bands. As it is a specialized predator that feeds primarily upon eggs, the primary use of its venom is still a source of debate among scientists. This venom has been found to contain several enzymes useful for manufacturing drugs in the treatment of diabetes, and research on the pharmacological use of its venom is ongoing. Threatened throughout its range by overcollection and habitat loss, it is a CITES protected species. The Guatemalan beaded lizard (H. charlesbogerti) is one of the rarest lizards in the world, with a wild population of fewer than 200.
Таксономия
Бұл балдырлардың бір жақын туысы – Гила монстры (H. suspectum), сондай-ақ Гелодерматидтер отбасында көптеген жойылып кеткен туыстары бар, олардың генетикалық тарихы Бор дәуіріне дейін жетеді. Гелодерма туысы Миоцен дәуірінен бері сақталып келген, сол кезде H. texana Солтүстік Американың көп бөлігінде таралған. Маңдайшалы балдырлар Африка, Азия және Австралияның варандарымен (варанидтер) жақын туысқан сияқты көрінсе де, кең географиялық алшақтық және варандарда кездеспейтін ерекше белгілер оларды жеке отбасыға жатқызуға негіз береді. Бұл түрді алғаш рет 1829 жылы Аренд Вигман Trachyderma horridum деп сипаттаған, бірақ ол алты айдан кейін Heloderma horridum деп атады. Оның туыс атауы Heloderma «дөңгелек тері» дегенді білдіреді, бұл ежелгі грек сөздерінен – hêlos (ἧλος) – шеге немесе дөңгелек басы, және dérma (δέρμα) – тері деген сөздерден құралған. Ал түр атауы, horrĭdum, латын тілінде «қатаң» немесе «дөңгелек» деген мағынаны білдіреді.
The beaded lizards have one close living relative, the Gila monster (H. suspectum), as well as many extinct relatives in the Helodermatidae, whose genetic history may be traced back to the Cretaceous period. The genus Heloderma has existed since the Miocene Epoch, when H. texana ranged over most of North America. Although the beaded lizards appear closely related to the monitor lizards (varanids) of Africa, Asia, and Australia, the wide geographical separation and unique features not found in the varanids indicate the beaded lizards are better placed in a separate family. The species was first described in 1829 by Arend Wiegmann as Trachyderma horridum, but he renamed it Heloderma horridum six months later. Its generic name Heloderma means "studded skin", from the Ancient Greek words hêlos (ἧλος)—the head of a nail or stud—and dérma (δέρμα), meaning skin. Its specific name, horrĭdum, is the Latin word meaning rough or rude.
Сипаттама
Ересек бұршақты кекірттердің ұзындығы – дан басталады. Олар Гила монстрынан әлдеқайда үлкен, оның ұзындығы тек қана жетеді. Бұршақты кекірттердің мұрыннан құйрыққа дейінгі орташа ұзындығы – құрайды. Ересек бұршақты кекірттердің орташа дене салмағы – , Гила монстрының орташа салмағынан шамамен 45% ауыр, ал ірі мысалдар одан да көп салмаққа жетеді. Ең жоғары салмақ – құрайды. Аталықтар аналықтардан сәл ірі болғанымен, бұршақты кекірттерде жыныстық диморфизм байқалмайды. Аталық және аналық екеуі де денелі, кең басқа ие, бірақ аталықтарының басы көбінесе кеңірек болады.
Adult beaded lizards range from in length. They are substantially larger than the Gila monster, which only reaches lengths of The snout to vent length of a beaded lizard averages The average body mass of an adult beaded lizard is , about 45% heavier than the average mass of a Gila monster, with large specimens exceeding Maximum weight known is Although males are slightly larger than females, the beaded lizards are not sexually dimorphic. Both males and females are stocky with broad heads, although the males' heads tend to be broader.
Тұрғылықты жері мен таралу аймағы
Мұнаралы кекірегендер Тынық мұхитының оңтүстік Сонорадан оңтүстік-батыс Гватемалаға дейінгі ағысында және Атлантиканың екі ағысында, орталық Чиапастан оңтүстік-шығыс Гватемалаға дейін таралған. Мексиканың бұрандалы кекірегі (H. horridum) Мексикада, Сонорадан Оахакаға дейін кездеседі. Рио-Фуэрте кекірегі (H. exasperatum) оңтүстік Сонорадан солтүстік Синалоаға дейін таралған. Чиапандық кекірек (H. alvarezi) Чиапас штатының солтүстігінде және Гуэуэтенангодағы Рио Лагартероның ойысында, Гватемаланың солтүстік-батысында кездеседі. Гватемалалық мұнаралы кекірек – бұл түрлердің арасында ең көп жойылып кету қаупі бар, тіпті барлық кекіректерден де қауіптірек; ол тек Гватемаланың солтүстік-шығысындағы Мотагуа өзенінің құрғақ аңғарында ғана кездеседі, жабайы табиғатта 200-ден аспайтын саны бар деп есептеледі. Ол кейде кішкентай құстар, сүтқоректілер, бақалар, кесірткелер және жәндіктермен қоректенеді. Белгілі тұтқында өсірушілер Стив Анжели мен Роберт Апплегейт тұтқындағы кекіректердің ең жақсы диетасы – мысықтар мен егеуқұйрықтар сияқты ұсақ омыртқалы жануарлар екенін айтады. Қарсы алынған жабайы кекіректерді жемге көндіру үшін, жемнің үстіне жұмыртқа қоюға болады.
Beaded lizards are found in the Pacific drainages from southern Sonora to southwestern Guatemala and two Atlantic drainages, from central Chiapas to southeastern Guatemala. The Mexican beaded lizard H. horridum is found in Mexico, from Sonora to Oaxaca. The Rio Fuerte beaded lizard (H. exasperatum) is found from southern Sonora to northern Sinaloa. The Chiapan beaded lizard (H. alvarezi) is found in northern Chiapas and the depression of the Río Lagartero in Huehuetenango to northwestern Guatemala. The Guatemalan beaded lizard is the most endangered of the species, if not of all lizards; it is found only in the dry valley of the Río Motagua in northeastern Guatemala; fewer than 200 are believed to exist in the wild. It occasionally preys upon small birds, mammals, frogs, lizards, and insects. Steve Angeli and Robert Applegate, noted captive breeders of the beaded lizard, have remarked that captive specimens do best on a diet of small vertebrates such as mice and rats. Confiscated wild caught specimens can be made to feed by using egg on the prey item.
Уыт
Жәндіктің улы бездері - бақаның төменгі жақ сүйегінде орналасқан, өзгертілген сілекей бездері. Әр бездің тістерінің түбіне жеке канал бар. Шаққанда, бақа құрбанына ілігіп, улы сілекейін жараға сіңіреді. Оның жақтары берік болғанымен, тістері оңай сынылады. Бақаның уы әлсіз гемотоксин болып табылады, адам өлімі сирек кездеседі, бірақ тыныс алу жеткіліксіздігін тудыруы мүмкін. Ол L аминқышқыл оксидазасы, гиалуронидаза, фосфолипаза А, серотонин және вазоактивті кининдерді бөліп шығаратын, өте белсенді калликрейндар сияқты бірнеше компоненттерден тұрады. Удың құрамында қан қатуға елеулі әсер ететін ферменттер жоқ. Соңғы ғасырда тіркелген барлық адам шағу жағдайларының (сегіз рет) көбі – тұтқынға алынған бақаны саусақпен немесе жалаңаяқ басып тістеген кезде болған. Жүгерілер бұл удың әсеріне дерлік иммунды, ал омыртқалы жануарларға тигізетін әсері ауыррақ және әртүрлі. Мысықтар сияқты сүтқоректілерде негізгі әсерлерге каротидтік артериядағы қан ағынының күрт төмендеуі, одан кейін қан қысымының айқын төмендеуі, тыныс алудың бұзылуы, тахикардия және басқа да жүрек аномалиялары, гипотермия, ісіну және асқазан-ішек жолында, өкпеде, көздерде, бауырда және бүйректе ішкі қан кету кіреді. Адамдарда шағудың салдары тістелген жерден әлдеқайда артыққа таралатын және 24 сағатқа дейін сақталатын қатты ауырсынумен байланысты. Адамдарды шағудың басқа да жиі кездесетін әсерлері – жергілікті ісіну (демалу), әлсіздік, тершеңдік және қан қысымының күрт төмендеуі. Бақалар өз уларына иммунитетті. Оның уындағы кейбір қосылыстардың диабет, Альцгеймер ауруы және тіпті ВИЧ-ті емдеуге қатысты фармакологиялық қасиеттері бар екені анықталды. Эксендин 3 деп аталатын бір қосылысты Amylin Pharmaceuticals экзенатид препараты ретінде сатады. 1996 жылы жүргізілген зерттеу оның сүт безі қатерлі ісігі жасушаларының рецепторларына байланысып, өкпе қатерлі ісігі жасушаларының өсуін тоқтатуға қабілетті екенін көрсетті.
The venom glands of the beaded lizard are modified salivary glands located in the reptile's lower jaw. Each gland has a separate duct leading to the base of its grooved teeth. When biting, the beaded lizard hangs on its victim and chews to get its venomous saliva into the wound. Although its jaw grip is strong, its unsocketed teeth are easily broken off at their bases. The beaded lizard's venom is a weak hemotoxin, and although human deaths are rare, it can cause respiratory failure. It consists of a number of components, including L amino acid oxidase, hyaluronidase, phospholipase A, serotonin, and highly active kallikreins that release vasoactive kinins. The venom contains no enzymes that significantly affect coagulation. Almost all documented human bites (eight in the past century) have resulted from prodding captive lizards with a finger or bare foot. While invertebrates are essentially immune to the effects of this venom, effects on vertebrates are more severe and varied. In mammals such as rats, major effects include a rapid reduction in carotid blood flow followed by a marked fall in blood pressure, respiratory irregularities, tachycardia, and other cardiac anomalies, as well as hypothermia, edema, and internal hemorrhage in the gastrointestinal tract, lungs, eyes, liver, and kidneys. In humans, the effects of bites are associated with excruciating pain that may extend well beyond the area bitten and persist up to 24 hours. Other common effects of bites on humans include local edema (swelling), weakness, sweating, and a rapid fall in blood pressure. Beaded lizards are immune to the effects of their own venom. Some compounds in its venom have been shown to have pharmacological properties relating to the possible treatment of diabetes, Alzheimer's disease, and even HIV. One compound, a hormone named exendin 3, is marketed by Amylin Pharmaceuticals as the drug exenatide. A study in 1996 revealed that it binds to cell receptors in breast cancer cells and may stop the growth of lung cancer cells.
Көбею
Жүгершік 3 жасында жыныстық жағынан жетіледі және көбінесе жаз айларында көбейеді. Егер тұтқында ұсталса, көбею үлгісі әдетте сол сияқты болады, бірақ сәтті көбею жылдың кез келген айында болуы мүмкін. Еркектер бірнеше сағатқа созылатын ритуалдық күреске қатысады, жеңімпаз ұрғашымен жұптасады. Жүгершік Мексика заңдарымен А санатында (Қауіп төніп тұрған) қорғалады және бірнеше қорғалатын аумақтардың ішінде өмір сүреді.
The beaded lizard becomes sexually mature as early as 3 years, and typically mates during summer months. In captivity, breeding generally follows the same pattern, but successful breeding can occur any month of the year. Males engage in ritual combat that can last several hours; the victor mates with the female. The beaded lizard is protected by Mexican law under the category A (Threatened), and it dwells within the range of several protected areas.