Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
1801–1891 жылдардағы Эфиопияның оңтүстігіндегі Оромо патшалығы
1801–1891 Oromo kingdom in southern Ethiopia
Лимму Эннария патшалығы – 19 ғасырда Эфиопияның Гибе аймағында құрылған патшалықтардың бірі. Оның шығыс шекарасы Джимма патшалығымен, оңтүстік шекарасы Гомма патшалығымен, ал батыс шекарасы Гумма патшалығымен шектесетін. Солтүстік шекарасынан Мача Оромо тайпалары орналасқан. Джимма Гибе патшалықтарының ең мәдениеттісі саналды, 1880 жылдары оның халқы 10 000 мен 12 000 аралығында болды. 19 ғасырдың бірінші жартысында Харар әмірлігінен келген миссионерлердің арқасында ислам дініне көшті; 1841 жылы К.Т. Беке оның «патшасы мен көптеген халқы Мұхаммед дінін ұстанады» деп хабарлады. Лимму Эннарияның астанасы Саққа қаласы болды. Бұл бұрынғы патшалықтың орналасқан жерінің теңіз деңгейінен биіктігі солтүстіктен оңтүстікке қарай 1500-ден 2000 метрден астам (5000-ден 6500 футқа дейін) және ормандармен жабылған. 1880 жылы осы патшалықтың халқы құлдарды қоса алғанда шамамен 40 мың адамға жететіні есептелді. Дегенмен, бұл 1840 жылдардың соңында болған оба эпидемиясынан кейінгі көрсеткіш, ал Мордехай Абир осы апатқа дейін халық саны шамамен 100 000-ға жуық болғанын айтады.
The Kingdom of Limmu Ennarea was one of the kingdoms in the Gibe region of Ethiopia that emerged in the 19th century. It shared its eastern border with the Kingdom of Jimma, its southern border with the Kingdom of Gomma and its western border with the Kingdom of Gumma. Beyond its northern border lay tribes of the Macha Oromo. Jimma was considered the most civilized of the Gibe kingdoms, which had a population in the 1880s between 10,000 and 12,000. It was converted to Islam by missionaries from Emirate of Harar in the first half of the 19th century; C. T. Beke, writing in 1841, reported that its "king and most of his subjects are Mohammedan." Limmu Ennarea's capital was at Saqqa. The location of this former kingdom has a north to south central elevation between 1,500 and over 2,000 metres (5,000 to over 6,500 feet), and is covered with forests. The population of this kingdom was estimated in 1880 to have been about 40,000, including slaves. However, this was after an epidemic of plague in the late 1840s, and Mordechai Abir estimates the population before that calamity to have been around 100,000.
Тарих
Лимму Эннария патшалығы – бұрынғы Эннария патшалығының жалғасы болды, ол көптеген онжылдықтар бойы эфиопиялық императорға бағынышты басқа патшалықтарды жаулап алған оромо тайпасына қарсы сәтті қарсылық көрсеткен. Бірақ, Мохаммед Хассеннің айтуынша, Эннария ұзаққа созылған азамат соғысына ұшырады және "XVII ғасырдың екінші жартысының ортасына қарай Эннарияда біртұтас басшылық болмады, тіпті оның таласқан басшылары ортақ жауымен емес, бір-бірімен көбірек соғысты". 1704 жылы Ұлы император Иясу Абай өзенінің оңтүстігіне жорық жасап, Гибе өзеніндегі Эннарияның бекінісі Гонгаға жеткенде, құлдырап бара жатқан патшалықтың екі бәсекелес көшбасшысы оны қарсы алды. Императордың Эннарияға жасаған жорығынан кейін соғысып жатқан билеушілер біртіндеп оңтүстікке, Каффа патшалығына қашып кетті. Қалған сидамо халқы оромо тайпасының құрамына енді, олар этникалық тегіне қарамастан, өздерінің қоғамына қабылдады. Соңында, күшті әскери қолбасшы Бофу, Бокудың ұлы, әскери шеберлігі мен харизматикасымен Лиму оромо тайпасына үстемдік етті. Мохаммед Хассен бұл оқиғаны 1800-1802 жылдар аралығында болды деп санайды. Ол Эннарияны бұрын басқарған әулеттен және Кристовао да Гама әскерінен келген португал сарбазынан тегін іздеген Абба Ребудың қызымен династиялық байланыс құрды. Әбір сондай-ақ, басқа бір деректе бұл некенің екі бәсекелес ру – Сапера мен Сигаро арасындағы саяси одақ болғанын айтады. Қай жағдайда болса да, португалдық әсерге байланысты, Лиму Эннария патшалары өздерін "супера" деп атады, ал басқа Гиб патшалары Гадаа циклы кезінде соғыс басшысының (сонымен қатар Аба Дула деп те аталды) лауазымын білдіретін оромо сөзі "Моти" қолданды. 1825 жылы Бофу өзінің ұлы Абба Багибоның пайдасына тақтан бас тарды, оның билігі кезінде Лиму Эннария өркендеудің шыңына жетті. Көршілес Джиммадағы соғыстарға байланысты саудагерлер Каффаға қол жеткізу үшін оның патшалығы арқылы сауда жолын пайдаланды. Абба Багибо осы сауданы дамытуға күш салды, тиімді саясатты (мысалы, саудагерлерге қарақшылардан қорғау және тарифтерді төмендету) және мәжбүрлеу шараларын (Гондар, Адва, Дерита және Даве саудагерлерін Каффадан және оңтүстікке қарай Саққадағы әріптестерімен кездесуге міндеттеу) қолданды. Абба Багибо билік еткен кезде Лиму Эннария патшалығы ислам дінін мемлекеттік дін ретінде қабылдады. Кейін, 1846 жылы католик миссионерлері патшалықта миссия ашқанда, патша оларға: "Егер сіздер отыз жыл бұрын келген болсаңыздар, мен ғана емес, барлық отандастарым да сіздердің дініңізді қабылдаған болар еді, бірақ қазір бұл мүмкін емес", – деді. Джимманың 1847 жылы Бади-Фолланы жаулап алудағы табысы Каффа мен Шева арасындағы сауда жолын қайта ашты, саудагерлер бұл жолды әлдеқайда ыңғайлы деп тапты. Бұл Лиму Эннарияның өркендеуіне де соңғы нүкте болды, Абба Багибоның кейінгі әрекеттеріне қарамастан. 1861 жылы Абба Багибо қайтыс болғаннан кейін оның орнына "талантсыз және фанатикалық мұсылман ұлы" отырды, ол патшалықтың құлдырауын жылдамдатты. Лиму Эннарияны Эмбабо шайқасынан кейін Рас Гобана Дакче Шева үшін бағындырды, тіпті бір соққы да жасалмады. Бірақ, Рас Гобана биліктен бірнеше жылдан кейін, 1880-ші жылдардың ортасында құлаған кезде, бүкіл Гиб аймағы көтеріліс көтерді. Дежазмах Вольде Георгис патшалықты күшпен қайта бағындырды, содан кейін патша сарайының жанында Санкт-Маркосқа арналған шіркеу салдырды. Соңғы патшаның ұлы Абба Багибо саяси үстемдік үшін христиан дінін қабылдады, атын Габра Селассиеге өзгертті және Эфиопия империясындағы Фитаврири болды.
The kingdom of Limmu Ennarea was a continuation of the older kingdom of Ennarea, which for many decades successfully resisted the Oromo, who had overrun other kingdoms tributary to the Ethiopian Emperor including Bizamo and Konch. Despite this, as Mohammed Hassen observes, Ennarea eventually drifted into an extended period of civil war and by "the middle of the second half of the seventeenth century, Ennarya not only lacked a single leadership, but also her feuding leaders probably fought more with each other than with their common enemy." In 1704, when Emperor Iyasu the Great campaigned south of the Abay River, and reached Gonga, the stronghold of Ennarea on the Gibe River, he was met by two rival leaders of the crumbling kingdom. In the years following the Emperor's expedition to Ennarea, the warring potentates gradually fled south to the Kingdom of Kaffa. The remaining Sidamo population was absorbed by the Oromo, who as a practice made no distinction in ethnic ancestry for inclusion into their society. Eventually a powerful war leader, Bofo the son of Boku, came to dominate the Limmu Oromo by his military prowess and charisma; Mohammed Hassen dates this development between 1800 and 1802. He formed a dynastic bond with the daughter of Abba Rebu, who traced his ancestry to both the earlier dynasty that ruled Ennarea, as well as a Portuguese soldier from Cristóvão da Gama's army who had come to live in Ennarea. Abir also notes that another tradition states that this marriage was a political union between two rival clans, the Sapera and the Sigaro. In either case, due to this Portuguese influence, the kings of Limmu Ennarea called themselves supera, unlike the other Gibe kings who used the Oromo word "Moti" which originally indicated the office of the war leader (also called Abba Dula) during the cycle of his Gadaa. In 1825, Bofu abdicated in favor of his son, Abba Bagibo, under whose rule Limmu Ennarea reached the peak of its existence. Due to wars in neighboring Jimmu, merchants used the trade route through his kingdom to gain access to Kaffa. Abba Bagibo made a concerted effort to promote this trade, both with beneficial policies (e. g., offering security from bandits to traders, and lower tariffs) and with coercive ones (requiring merchants from Gondar, Adwa, Derita and Dawe to meet their counterparts from Kaffa and further south at Saqqa). During Abba Bagibo's reign, the Kingdom of Limmu Ennarea adopted Islam as the state religion. When Catholic missionaries later opened a mission in the kingdom in 1846, the king told them that "had you come thirty years ago, not only I but all my countrymen might have embraced your religion, but now it is impossible." Jimma's eventual success at conquering the Badi Folla in 1847 reopened the trade route between Kaffa and Shewa, which merchants found to be a much better route. This also brought an end to Limmu Ennarea prosperity, despite Abba Bagido's later actions. On his death in 1861, Abba Bagido was succeeded by his "untalented and fanatic Muslim son", who hastened the kingdom's decline. Limmu Ennarea was secured for Shewa by Ras Gobana Dacche following the decisive Battle of Embabo, without a single blow being struck; however, when Ras Gobana fell from power a few years later in the mid 1880s, the entire Gibe region erupted in revolt. Dejazmach Wolde Giyorgis then re conquered the kingdom by force; the Dejazmach afterwards built a church dedicated to St Marqos near the royal palace. Abba Bagibo, the son of the last king, Abba Gomoli, converted to Christianity for political advantages, changed his name to Gabra Selassie, and became a Fitawrari in the Ethiopian Empire.