Кіріспе
Араб тіліндегі анықталған сөз (ٱلْـ, сондай-ақ кейбір араб тілінің диалектілерінде el, il және l деп латын әріптерімен жазылады) – араб тіліндегі анықталған сөз: зат есімді анықтап көрсететін бөлшек (ḥarf). Мысалы, "кітап" (kitāb) сөзін анықтап көрсету үшін алдынан "al" қойып, الكتاب (al kitāb) "кітапты" жасаймыз. Сондықтан, "al" сөзі ағылшын тілінде әдетте "the" деп аударылады. Басқа араб бөлшектерінен айырмашылығы, "al" әрқашан басқа сөзбен бірге қолданылады және жеке тұрмайды. Осы себепті көптеген сөздіктерде оны таппайсыз, ал сөздің өзіне жататын бөлік емес болғандықтан, сөздерді әліпби бойынша реттегенде көбінесе ескерілмейді. "Al" сөзі жыныс, сан және грамматикалық жағдай бойынша өзгермейді. Дегенмен, соңғы "l" дыбысы өзгеріп отыруы мүмкін: "t", "d", "r", "s", "n" сияқты "күн" әріптерінен кейін ол сол дыбысқа ұқсап, екі еселенеді. Мысалы, "Ніл" өзенін айтқанда "al Nīl" демей, "an Nīl" деп айтамыз. Ал "m" сияқты "ай" әріптерінен кейін дыбыстық өзгеріс болмайды: "al masjid" ("мешіт"). Бұл өзгеріс тек сөздің айтылуына ғана қатысты, жазылуына емес.
(ٱلْـ, also romanized as el , il , and l as pronounced in some varieties of Arabic), is the definite article in the Arabic language: a particle (ḥarf) whose function is to render the noun on which it is prefixed definite. For example, the word كتاب kitāb "book" can be made definite by prefixing it with al , resulting in الكتاب al kitāb "the book". Consequently, al is typically translated as "the" in English. Unlike most other Arabic particles, al is always prefixed to another word and never stands alone. Consequently, many dictionaries do not list it, and it is almost invariably ignored in collation, as it is not an intrinsic part of the word. Al does not inflect for gender, number or grammatical case. The sound of the final l consonant, however, can vary; when followed by a sun letter such as t, d, r, s, n and a few others, it assimilates to that sound, thus doubling it. For example: for "the Nile", one does not say al Nīl, but an Nīl. When followed by a moon letter, like m , there is no assimilation: al masjid ("the mosque"). This affects only the pronunciation and not the spelling of the article.
Шолу
Ал, араб тілінде сөздерді анықтап көрсетудің көптеген тәсілдері бар. Оларға "мен" сияқты жеке есімдерді қолдану, "Сауд Арабиясы" сияқты есімдерді қолдану, "осы адам" сияқты көрсету есімдерін қолдану, "кім" сияқты сәйкес есімдерді қолдану, "әй адам" сияқты шақыру, "менің адам" сияқты меншік білдіру және, әрине, "сол адам" сияқты анықталған сөздерді қолдану жатады. Меншік білдіруден басқа, есімнің алдына "ал" қою – анықтықтың ең әлсіз түрі. Бұл б.з.д. V ғасырында Геродоттың (Тарих I: 131, III: 8) классикалық емес араб тілінде "Алilat" (Ἀλιλάτ, яғни, 'ал 'илат) деп келтірген бір құдайдың эпитетінде кездеседі, ол "құдай" дегенді білдіреді.
Арабша ла гипотезасы
Мүмкін, "ал" сөзі ассертивтік және прекативтік бөлшек, لـَ la-мен бір түбірден шыққан; бұл – нақтылап айту үшін есімдік сөйлемдердің басында қолданылатын "la".
Фоналогия
Алдыңғы жазбаның фонологиясы – оның құрамына кіретін әріптер мен дауыстыларын, түрлі диалектілердегі және сөздік ортадағы айтылу ерекшеліктерін зерттейтін ғылым.
Ал Хамзаның ...
Алға қатысты классикалық (көбінесе бір жақты) пікірталас – хамзаның құбылмалы немесе құбылмалы емес екендігі туралы. Көпшілік пікір Sibawayh-қа (d. шамамен 797 ж.) жатады, ол хамзаны құбылмалы деп есептейді. Оның пікірінше, хамза «ал» сөзінің бөлігі емес және келесі сөздің анықтығына әсер етпейді. Халил, Ибн Кейсан және Ахфаш керісінше, хамзаны құбылмалы емес деп санайды. Мысалы, «ал-ана» (қазір) сөзіне «ал» қосылғанда «алан» сөзі пайда болады. Бұл жағдайда «ал» хамзасының жоғалуы анық көрінбейді, тіпті оның қажеттілігі де жоқ. Халилдің пікірінше, «ал» хамзасының жоғалуының себебі оның құбылмалылығында емес, оның тым көп қолданылуында. «Лам» әрпіне неге жай ғана дауысты әріп берілмеді, егер ол жиі қолданылса және айтуы жеңілдеу болса деген сұраққа Халилдің ізбасарлары, егер «лам» әрпіне фатха берілсе, ол ассертивтік-тілектес бөлшекпен шатастырылуы мүмкін деп жауап берді. Егер оған касра берілсе, ол иелік бөлшекпен шатастырылуы мүмкін еді. Аргументке көптеген дәлелдер келтірілсе де, классикалық грамматиканың көп бөлігінде және қазіргі араб тілінде Sibawayh-тың пікірі аксиомалық факт ретінде қабылданады. Көптеген дәлелдер мен қарсы дәлелдер бар, бірақ осы пікірді қолдайтын негізгі аргумент мынадай: «ал» сөзіндегі «лам» әрпі – тілдегі жалғыз сукунмен жазылатын «лам» бөлшегі (шатасуды болдырмау үшін, жоғарыда айтылғандай). Сондықтан, оған құбылмалы хамза қажет. Мысалы, «китаб» сөзі «ак китаб» арқылы анықталады. Бұл құрылымның қосымша артықшылығы – «белгілі бірлік» мағынасын білдіру. Араб тіліндегі «ал» ламы – диссимиляция процесінің нәтижесі. Араб тілінде бұл екі әріптілік «ал» сөзі он төрт әріптің бірімен басталатын сөздерге қосылғанда пайда болады. Осы әріптердің он екісі (оның ішінде «лам») бастапқыда екі әріпті жазу үшін арналған. Ḍād және shīn әріптері «лам» және ţā әріптерімен айтылуының ұқсастығына байланысты қосылған. Мысалы, «әр-ражұл» («адам») сөзі «ар-ражұл» деп айтылады. Бұл әріп жазылғанымен, айтылмайтынын байқаңыз. Қазіргі заманғы диалекттерде күн әріптеріне gīm және kāf велярлары да қосылған. Химиардың ежелгі халқы «ал» сөзіндегі «лам» әрпін «мим» әрпімен алмастырған. Ислам пайғамбары Мұхаммедтің сол диалектте айтқан сөздері тарихқа енген:
The lām in al is the only lām particle in the language with a sukūn (to avoid confusion, as mentioned). Thus, it requires a volatile hamza. For example, the word kitāb would be made definite by ak kitāb. An additional benefit of this construction was to connote "determination". The lām in the Arabic al was thus a result of a dissimilation process. In Arabic, this gemination occurs when the word to which al is prefixed begins with one of the fourteen sun letters. Twelve of these letters (including lām) are originally designed to geminate. Ḍād and shīn have been included due to their similarities in pronunciation with lām and ţā, respectively. For example, the word الرجل 'the man' is actually pronounced "". Notice that the lām is written but not pronounced. In more modern dialects, the sun letters have been extended to include the velars gīm and kāf. The ancient people of Himyar replace the lām in al with mīm. The Islamic prophet Muhammad is recorded to have uttered the following words in that dialect:
In some Semitic languages like Hebrew, words that include the letter lāmed have Arabic cognates that replace it with a Mīm as opposed to Lām, the equivalent letter. For example, skull in Hebrew is גֻּלְגֹּלֶת (gulgolet). Its Arabic cognate is جمجمة This gives plausibility to the case of Banū Ḥimiar and indicates that lām is frequently equated with Mīm.
Еврей сияқты кейбір семит тілдерінде «ламед» әрпі бар сөздер араб тіліндегі «лам» әрпінің орнына «мим» әрпімен алмастырылады. Мысалы, еврей тілінде «бас сүйек» сөзі גֻּלְגֹּלֶת (gulgolet) деп аталады. Оның араб тіліндегі баламасы جمجمة. Бұл Бану Химиардың жағдайына сенімділік береді және «лам» әрпінің жиі «мим» әрпімен теңестірілетінін көрсетеді.
The lām in al is the only lām particle in the language with a sukūn (to avoid confusion, as mentioned). Thus, it requires a volatile hamza. For example, the word kitāb would be made definite by ak kitāb. An additional benefit of this construction was to connote "determination". The lām in the Arabic al was thus a result of a dissimilation process. In Arabic, this gemination occurs when the word to which al is prefixed begins with one of the fourteen sun letters. Twelve of these letters (including lām) are originally designed to geminate. Ḍād and shīn have been included due to their similarities in pronunciation with lām and ţā, respectively. For example, the word الرجل 'the man' is actually pronounced "". Notice that the lām is written but not pronounced. In more modern dialects, the sun letters have been extended to include the velars gīm and kāf. The ancient people of Himyar replace the lām in al with mīm. The Islamic prophet Muhammad is recorded to have uttered the following words in that dialect:
In some Semitic languages like Hebrew, words that include the letter lāmed have Arabic cognates that replace it with a Mīm as opposed to Lām, the equivalent letter. For example, skull in Hebrew is גֻּלְגֹּלֶת (gulgolet). Its Arabic cognate is جمجمة This gives plausibility to the case of Banū Ḥimiar and indicates that lām is frequently equated with Mīm.
Ал-дағы дауыстылар
Хамазаның өзгермелі немесе өзгермейтіндігіне қарамастан, сөзді анықталған артикльмен бастағанда, оны фәтхамен оқылады. Мысалы, егер адам үзіліс жасағаннан кейін «ал-байт» (үй) сөзін дауыстаса, ол «әл-байт» деп айтылады. Шындығында, «әл» артикліндегі хамаза – фәтха дауыстысы бар жалғыз өзгермелі хамаза саналады. Алайда, егер «әл» сөздің ортасында айтылса, хамаза айтылмайды. Нәтижесінде, анықталған артикльдің алдындағы дауысты әріп «әл» артиклінің «лам» әрпімен байланысады. Мысалы, «бабу-л-байт» (үзіліссіз дауысталады) «bābu l bayt» деп, «баба-л-байт» «bāba l bayt» деп, ал «баби-л-байт» «bābi l bayt» деп айтылады. Егер «әл» артиклі алдында хамаза бар сөзбен басталатын болса, онда сол хамазаның дауыстысы «әл» артиклінің «лам» әрпіне көшеді, содан кейін хамаза айтылмайды. Мысалы, «араб тіліндегі анықталған артикль» деген мақаладағы «Алла» сөзіне қараңыз. Егер бұл хамаза өзгермелі болса, онда оның ауысуы міндетті. Мысалы, «бис-әл-исму» (Құран 49:11) фразасы «bi’sa lismu» деп оқылады. Бұл ереже хамазаға қатысты және тікелей «әл» артикліне байланысты емес. Сонымен қатар, бұл сирек кездесетін жағдай және қазіргі немесе классикалық араб тілінің ауызша түрлерінде көбінесе қолданылмайды.
Сынып есімдері
Al-дың бір функциясы – ол қосымша ретінде келген зат есімді жалпы есімге (اِسْم جِنس) айналдыру. Мысалы, "әл-әсәд" сөзі "арыстан" дегенді білдіріп, нақты бір арыстанды немесе "арыстан" деген түсінікпен, "арыстан – қауіпті жануар" ретінде қолданылуы мүмкін. Осы функцияның мағынасы белгісіздікпен сипатталатынын назарға алыңыз, бұл анықталған сөздің негізгі функциясымен қарама-қайшы келеді. Осы себепті, "al" артынан келген зат есім грамматикалық жағынан белгісіз болуы мүмкін, және мысалы, оны қатыстырғыш есімдіксіз өзгертуге болады. Мысалы, "әл-яум" сөзі "осы күн", яғни "бүгін" дегенді білдіреді. Қазіргі араб тілінде бұл функция көбінесе тілдік ережеге бағынышты және жаңа сөздерге көшпейді.
Атаулардың басында
Ал араб тілінен алынған есімдердің алдына "ал" қосылысы жұрнақталуы мүмкін. Бұл амал لمح الصفة деп аталады. Мұның мақсаты – есім иесінің мағынасын білдіру. Мысалы, "әділ" деген мағынаны білдіретін Адил есімі, Адилдің әділ адам екенін көрсете түсу үшін "әл-Адил" деп айтылуы мүмкін. Дегенмен, қазіргі араб тілінде мұндай "ал" қолданысы көбінесе тілдік ережеге бағынбайды. Яғни, дәстүрлі түрде "ал" префиксімен берілген есімдер өзгеріссіз сақталады, ал "ал" жоқ есімдер де өзгеріссіз қалады; осы "ал" қосылысының мағыналық түйсігі назарға алынбайды. Алфавит бойынша тізімдегенде, кейбір дереккөздер есімдерді "ал" есімімен бірге тізімдейді, ал кейбіреулері оны елемейді.
Қосымша
Al кейде сөздердің алдына грамматикалық мағынасыз қосылады. Мұндай жағдайлар поэзияда кездеседі, онда мақсат – өлеңнің өлшемін, ырғағын немесе ұйқасын сақтау болуы мүмкін. Бұл басқа жерлерде де сөздік әсерге қол жеткізу үшін қолданылуы мүмкін. Мысалы, қатыстық есімдігі الذي al-ladhī (сол/ана/т.б.) алдынан қосылған "al" (زائدة) артық саналады, себебі қатыстық есімдіктер өзінен белгілі және "al" қосымшасының қажеті жоқ. Алайда, көптеген араб диалектілерінде "al" осы сөзбен ажырамас байланыста болады. Осылайша, оның мақсаты лексикалық немесе грамматикалық емес, риторикалық. Жоғарыдағы мысалда артық "al" қажет. Бірақ кейде артық болғанымен, қажет емес жағдайлар да болады. Мысалы, келесі фразада: أول “awwal” (бірінші) сөзі жоғарыдағы фразада حال “ḥāl” (грамматикадағы бір түрлі толықтаушы) деп есептеледі. Мұндай толықтаушы көбінесе классикалық және заманауи грамматиктердің пікірінше, белгісіз болады. Мысалы, ال فعلت al-fa‘alta (сен жасадың ба?). Көріп отырғаныңыздай, мұнда "al" жеке тұр және сөздің алдынан қосылмайды.
The word أول “awwal” (first) is considered حال “ḥāl” (a type of object in grammar) in the above phrase. This type of object is typically indefinite according to most classical and modern grammarians. For example, ال فعلت al fa‘alta (did you do it?). Notice that the al stands alone and un prefixed here.
Қалдықтардың (ḥarf) және етістіктердің (fil) басында
Ал араб тілінде – ḥarf (бөлшек). Көптеген (бірақ барлық емес) бөлшектер сияқты, ол басқа бөлшектерге қосымша ретінде жазылмайды. Өйткені бөлшектерге лексикалық мағына немесе грамматикалық өзгерістердің қажеті болмайды. Дегенмен, ол поэзияда етістіктермен қолданылуы мүмкін, мысалы, Дуль Харк әл Тахавидің (ذو الخرق الطهوي) келесі шумақтарында: Бұл ерекшелікті түсіндіру үшін бірнеше пікір бар. Бір пікір бойынша, ал – салыстырмалы есімдік, яғни alladhī (الذي), allatī (التي) сияқты араб тіліндегі сөздерге ұқсас. Бұл пікірді Ибн Хишам мен Әл Ахфас әл Акбар қолдайды. Бұл көзқарас қазіргі араб диалектілеріндегі жалпы салыстырмалы есімдіктің (alli, illi, al) формасына сәйкес келеді. Егер бұл пікір дұрыс болса, онда бұл ерекше ал күн және ай әріптері ережесін сақтамайды. Ал кейбір жағдайларда, етістікті белгісіз, пассивті жайға айналдырып, сөйлемдегі анықталған сөзге қатысты қабілеттілік/мүмкіндік немесе басқа бөлшектің ("la") қолдануымен қабілетсіздік/мүмкінсіздік мағынасын білдіру үшін де қолданылуы мүмкін. Мысалы: Al yurā – көруге болатын; al yu'kal – жеуге болатын; al la yurā – көруге болмайтын; al la silkī – сымсыз [құрылғы]; және т.б. Егер ал күтпеген жерде пайда болса, грамматика және лексикология тұрғысынан ол қосымша болып есептеледі. Бұл пікірді әл-Кисаи айтады. Мысалдар: жеке есімдіктер, салыстырмалы есімдіктер, көрсету есімдіктер, алдыңғы қосымшасы ал болып келген есімдер және т.б. Алайда, салыстырмалы есімдік الذي (#Extra қараңыз) және есімдердің басында қолданылуы (#At the beginning of names қараңыз) ерекшеліктерге жатады. Мысалы, ал көрсету есімдігінің басында қолданылған поэтикалық шумақта:
Similarly, al is not prefixed to verbs. However, it has been seen on verbs in poetry, as in the following couplets by Dhu al Kharq al Tahawi (ذو الخرق الطهوي):
Several opinions exist to explain this aberrant al The following is a precis of different Arabic scholars' views as given in Khizanat al Adab. One view is that al is a relative pronoun here, similar to alladhī (الذي), allatī (التي), etc. in Arabic. This is the view of Ibn Hisham and Al Akhfash al Akbar. This opinion is in harmony with the form of the general relative pronoun (alli, illi, al) in most Arabic dialects nowadays. If this view is correct, this aberrant al does not follow the sun and moon letters rule. Al may also be used to turn verbs in the imperfect, passive state into adjectives in a limited set of circumstances. This is employed to show ability/possibility, or with the use of another particle (" la "), inability/impossibility as is related to the definite word the resulting adjective modifies. Examples: Al yurā : the see able; al yu'kal : the edible; al la yurā : the un see able; al la silkī : the wire less [device]; etc. When al occurs in places where we would not normally expect it, it is considered extra as far as grammar and lexicology are concerned. This is the view of al Kisā’ī. Examples include personal pronouns, relative pronouns, demonstrative pronouns, nouns already prefixed with al , etc. Exceptions to this include the prefixation of al to the relative pronoun الذي (see #Extra) and to proper nouns (see #At the beginning of names). As a concrete example, al has been recorded at the beginning of a demonstrative pronoun, as in the following poetic verse:
Жыныстық құрылым (iḍāfa)
Ал, гентитивтік құрылымда (Иḍāfa) соңғы есім емес есімдерге префикс қосылмайды. Мысалы, شوارع المدينة (shawāri‘ al madīna) – «қала көшелері» деген сөзде شوارع гентитивтік құрылымдағы соңғы есім емес. Сондықтан, ол «ал» префиксімен жазыла алмайды (өйткені құрылымның өзі оны анықтайды). Бірақ, егер гентитивтік құрылымның бірінші сөзі қатыстық есім, ал екінші сөзі оның толықтауышы болса, бұл ережеге ерекшеліктер бар. Мұндай жағдайда келесі шарттардың бірі орындалса, «ал» префиксі қолданылуы мүмкін. Мысалы, «үш қалам» деген мағынадағы ثلاثة اقلام (thalāthat aqlām) сөз тіркесі الثلاثة اقلام (al thalāthat aqlām) деп те оқылуы мүмкін.
Қажетті префиксация
Кейбір есімдер әрқашан "al" арқылы қолданылады. Мысалы, "ал-ладхи" (that/which/etc) – салыстырмалы есімдік. Мысалы, "ахада ашар" (он бір) "ал-ахада ашар" деп оқылуы мүмкін. Егер сан күрделі болса (21-29, 31-39, 91-99), "al" екі бөлігіне де қойылуы мүмкін. Мысалы, "уахид уа ишрун" (жиырма бір) "ал-уахид уа ал-ишрун" деп оқылуы мүмкін. Осы ереженің мақсатында, қатысушыларға "исм фаил" (активті қатысушы), "исм мафъул" (пассивті қатысушы), "сыфа мушаббаха" (араб тіліндегі тағы бір қатысушы) және т.б. кіреді. Мысалы, "меррет би-р-ракиб хайла" сөйлемі "Мен ат мініп келе жатқан адамнан өттім" деп аударылады, "Мен оның атының мінішісінен өттім" дегенге қарағанда. Осылайша, араб тіліндегі барлық салыстырмалы есімдіктер мен олардың құрамындағы сөйлемдер осы жерде қолданылады. Араб грамматикасында қатысушының уақытты білдіру қабілеті бар екендігі кеңінен қабылданады. Алайда, бұл уақыт көбінесе қазіргі және болашақ уақыттармен шектеледі. Бірақ, егер жоғарыда аталған конструкция қолданылса, салыстырмалы сөйлемдердің мәніне байланысты, қатысушы өткен шақты да білдіре алады. Мысалы, "меррет би-р-ракиб хайла амс" (Мен кеше ат мініп келе жатқан адамнан өттім) деп айтуға болады. Дегенмен, кейбір грамматиктер бұл конструкцияда тек өткен шақты ғана білдіруге болады дейді; қазіргі және болашақ шақты білдіру мүмкіндігі жоқ. Ал басқалары мүлде уақытты білдіруге болмайды дейді.
Грамматикалық кейске al- әсері
Ал есімнің грамматикалық жағдайына өте аз үлес қосады. Дегенмен, екінші жіктегі есімдерді (ғайыр мунсариф) касра дауыстысына мүмкіндік беру арқылы бірінші жіктегі есімдерге айналдыратынын айту керек. Сонымен қатар, "ал" атау немесе иелік жағдайындағы манқұс есімдегі "й" әрпін қалпына келтіреді. "Ал" болмағанда, мұндай есімдердегі "й" әрпі алынып, оның орнына нунация қойылады.
Басқа тілдерде
Бұл мақала көптеген араб сөздерімен бірге Иберия роман тілдеріне ауыстырылды. (Ал-Андалусқа қараңыз.) Мысалы, португал тілі 9-13 ғасырлар аралығында араб тілінен "ауыл" дегенді білдіретін альдея (الضيعة alḍaiʿa), "салат" дегенді білдіретін альфас (الخس alxas), "қойма" дегенді білдіретін армазем (المخزن almaxzan) және "зәйтүн майы" дегенді білдіретін азейт (الزيت azzait) сияқты 1200-ге жуық сөз алған. Бұл тіпті араб тіліне жатпайтын сөздерде де кездеседі, мысалы, энкофре "күкірт" (сондай-ақ ксофре, кеш классикалық латын тілінен алынған sulfur; префиксі x әрпінің алдында назализацияланады). Испан тілінде де осыған ұқсас сөздер бар, мысалы, альфонбра "кілем" және альгодон "мақта", соның ішінде араб-латын жұптары – асейтуна және олива "зәйтүн", алакран және эскорпион "сарышаян", алькансия және уха "шошқа банкасы", сондай-ақ азуфре ~ зуфре "күкірт". Иберия тілдері арқылы немесе басқа жолдармен, мысалы, араб математикасы мен ғылымын қабылдау кезінде еуропалық тілдердің көптеген техникалық сөздерін қарызға алу арқылы, ағылшын тіліндегі бірқатар сөздерде араб тілінің анықталған артиклі бар. Бұларға альков, спирт, альбатрос, люцерна, алгебра, алгоритм, алхимия, сілтілік, алембик, эликсир, артишок, асекия, адобе, анилин, абрикос, баклажан, азимут және Алгол сияқты жұлдыздардың аттары жатады. Лазуриттегі лазурь сөзіндегі алғашқы "л" әрпі араб артиклі деп жаңылысқандықтан жоғалып кеткен, ол лазурит және лапис лазули қосылыстарында сақталған. Лютняда (العُود), артикльдің "а" әрпі алынып тасталған, бірақ "л" әрпі сақталған; oud-ты салыстырыңыз. "Ал" артиклі урду тілінде де, көбінесе араб тілінен шыққан жеке есімдерге және діни, әкімшілік және ғылыми лексикаға байланысты араб тілінен алынған сөздерде де қолданылады. Урду тіліндегі ең көп қолданылатын "ал" сөздерінің бірі بالکل, яғни "дәл" және فی الحال, яғни "қазіргі уақытта".