Кіріспе

Құс түрлері

Ақ жақтаулы құмырсқашы (Myrmotherula axillaris) – Thamnophilidae тұқымдасының Thamnophilinae кіші тұқымдасына жататын құс түрі. Ол Орталық Америкадағы Гондурас пен Панама аралығында, Аргентина, Чили, Парагвай және Уругвай елдерін қоспағанда Оңтүстік Американың барлық құрлықтағы елдерінде және Тринидад аралында кездеседі.

Таксономия және жүйелеу

Ақ жақтаулы құсқұйрық 1817 жылы француз орнитологы Луи Пьер Вьейо сипаттап, оған Myrmothera axillaris деген екі атау берді. Ақ жақтаулы құсқұйрықтың таксономиясы әлі толық анықталған жоқ. Халықаралық орнитологиялық комитет (IOC) және BirdLife International's Handbook of the Birds of the World оған мына бес түршесін жатқызады:

M. a. albigula Lawrence, 1865
M. a. melaena (Sclater, PL, 1857)
M. a. heterozyga Zimmer, JT, 1932
M. a. axillaris (Vieillot, 1817)
M. a. fresnayana (d'Orbigny, 1835)

Клементс таксономиясы алтыншы түрше, M. a. luctuosa-ны қосады, ал қалған екі жүйе оны жеке түр – күміс жақтаулы құсқұйрық (M. luctuosa) деп қарастырады. Америкалық орнитологиялық қоғамның Солтүстік және Оңтүстік Америка жіктеу комитеттері күміс жақтаулы таксонды ақ жақтаулы құсқұйрық құрамына енгізеді. Клементс осы таксонды ақ жақтаулы түрлер ішіндегі жеке "топ" ретінде мойындайды. Осы мақалада бес түршелік үлгі қолданылады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Ақ қанатты құмырсқақұс Гондурастан Оңтүстік Американың орталық бөлігіне дейін таралған. Төрт түрі былай таралған:

M. a. albigula: Орталық Американың Кариб теңізі жағалауындағы Гондурастан оңтүстікке қарай Никарагуа, Коста-Рика және Панама арқылы Солтүстік Колумбияға дейін, сондай-ақ Панаманың Панама және Дариен провинцияларынан оңтүстікке қарай Оңтүстік Колумбия арқылы Эквадорға дейін, Азуай провинциясына дейін; сонымен қатар Мексиканың Чиапас штатынан бір жазба бар.
M. a. melaena: Колумбияның оқшауланған Санта-Марта Сьерра-Невадасы; Колумбиядан Анд тауларының шығысынан және Батыс Венесуэладан оңтүстікке қарай Шығыс Эквадор арқылы Солтүстік-Шығыс Перуге және Бразилияның Амазонкадан солтүстікке қарай Рио-Негроға дейінгі бөлігіне дейін.
M. a. heterozyga: Перудің шығыс-орталық Укаяли және Мадре-де-Диос департаменттерінен Бразилияға дейін, Амазонкадан оңтүстікке қарай Рио-Мадейраға дейін.
M. a. axillaris: Тринидад және Шығыс Венесуэладан оңтүстікке қарай Батыс Бразилия арқылы Солтүстік Боливияға және Гвиана арқылы Амазонияның көп бөлігіне дейін.
M. a. fresnayana: Перудің оңтүстік-шығысындағы Пуно департаменті және Боливияның солтүстік-батыс және орталық бөліктері.

Ақ қанатты құмырсқақұс мәңгі жасыл орманның төменгі және ортаңғы қабаттарында, terra firme, várzea, igapó және аралас түрлерінде мекендейді. Ол екіншілік орманды жерлерде де кездеседі. Бұл орман түрлерінің ішінде кейбір популяциялар микроортада маманданған. Мысалы, Бразилияда таралған M. a. axillaris бамбуктің Guadua түрін жақсы көреді, ал басқа жерлерде олардан қашып жүреді. Жалпы алғанда, бұл түр теңіз деңгейінен шамамен және жергілікті түрлері Гондураста тек , Коста-Рикада , Колумбияда , Эквадорда және Бразилияда көбінесе төменгі деңгейде кездеседі.

Қозғалыс

Ақ қанатты құмырсқашыл жыл бойы өмір сүретін тұрақты мекендеуші деп саналады.

Тамақтандыру

Ақ қанатты құрттар буынқайырлылармен, көбінесе жәндіктермен және өрмекшілермен қоректенеді. Олар жеке, жұптармен немесе отбасылық топтарда азықтанады, ал көп жағдайда аралас түрлердің біріккен тобының құрамында болады. Әдетте, олар жерден бірнеше метр биіктіктегі тығыз өсімдіктер арасында азықтанады. Олар жапырақтардан жемін іздеп, сондай-ақ жүзімдер мен бұтақтардан, жетіп алып, секіріп, және қысқа ұшып түсу арқылы белсенді түрде аңдайды. Сонымен қатар, бұл түрдің әскерлік құмырсқалардың тобын қысқа ғана уақытқа (бірнеше минутқа) ергендігі туралы мәліметтер бар.

Өсіру

Ақ жақтаулы құрттың көбейетін мезгілі ареалы бойынша қаншама өзгерсе де, барлығы ақпаннан желтоқсанға дейін жатады. Оның ұясы – өлі жапырақтар мен жапырақ қаңқасынан жасалған терең тостаған тәрізді, саңырауқұлақ тамырларымен тігіліп, бірге ұсталып, бұтаққа ілінеді. Әдетте, ол бұта немесе кішкентай ағашқа жерден жоғары орналасады және үстіне шығып тұрған жапырақтармен жасырылады. Жұмыртқа саны екі; олар ақ немесе қызғылт ақ түсті, әртүрлі қызғылт қоңыр, терең күлгін немесе лила түсті белгілерімен. Панамада зерттелген ұяларда инкубация кезеңі 16-19 күнге созылды; ата-анасы күндіз инкубацияласа, аналығы түнде ғана осы жұмысты атқарды. Ұядан ұшып кетуге 8-12 күн кетті, екі ата-ана да балапандарды тамақтандырды.

Дауыстау

Ақ қапталы құмырсқаның әні түршесіне қарай өзгешеленеді. М. а. axillaris, М. а. heterozyga және М. а. fresnayana түршелеріндегі ән – "бірқалыпты есептеуге келмейтін, кенеттен берілетін ноталардың жылдам тізбегі, төмен ырғақты, бастапқыда қарқынды күшейіп, бірақ биіктігі күрт төмендейтін, содан кейін көтеріліп-төмендеуге ұқсас". Оның қарқыны ареал бойынша шамалы өзгереді. М. а. albigula және М. а. melaena түршелерінің әні – "бір-бірінен есептеліп шығарылатын, тең темпті сыбызғылардың тізбегі, биіктігі төмендейді, бірақ қарқыны күшейіп, кейін азайады". Қоңыраулар түршелер арасында аз өзгешеленеді, бірақ барлық түршелер барлық қоңырауларды жасамайды. Қоңырауларға "алдымен қысқарақ және жоғарырақ дыбысты екі нота, кейде 3–4 нотаға дейін созылатын", "көбінесе екі немесе үш рет қайталанитын өткір көтеріңкі 'уип' дыбысы", "өте қысқа 'пип' дыбысы", "әлдеқайда ұзақ 'чирр' дыбысы" және "шарқырау" кіреді.

Мәртебе

IUCN ақ жақтаулы антраурынды Ең аз қызығушылық тудыратын түр деп бағалады. Оның өте кең таралған ареалы бар; популяциясының мөлшері белгісіз және азайып бара жатыр деп есептеледі. Қазіргі уақытта тікелей қауіп-қатерлер анықталған жоқ. Көптеген ареалдарда ол жиі кездеседі. Ол көптеген қорғаулы аумақтарда, сондай-ақ ресми түрде қорғалмаған, бірақ қолайлы жағдайдағы үлкен, біріккен жерлерде де кездеседі. Ол туысқан түрлеріне қарағанда бұзылуларға көбірек төзімді болып көрінеді, тіпті Амазония ормандарында өртке ұшыраған жерлерде де саны артып жатыр.