Кіріспе
Асқазан-ішек жүйесінің қатерлі ісігі асқазан-ішек жолында (АІЖ) орналасқан
Асқазан-ішек қатерлі ісігі – асқазан-ішек жолының (АІЖ) және ас қорытудың қосымша мүшелерінің, соның ішінде қыртқыш, асқазан, өт жүйесі, ұйқы безі, жіңішке ішек, жуан ішек, тік ішек және жоғай тобының қатерлі жағдайларын білдіреді. Симптомдар зардап шеккен мүшеге байланысты болады және кедергі (жұту немесе дефекация қиындықтарына әкелетін), аурулы қан кету немесе басқа да байланысты проблемаларды қамтуы мүмкін. Диагноз көбінесе эндоскопия арқылы қойылады, одан кейін күдікті тіндердің биопсиясы жасалады. Емдеу ісіктің орналасқан жеріне, сондай-ақ қатерлі клетканың түріне және оның басқа тіндерге тарағандығына немесе басқа жерге сіңгендігіне байланысты. Осы факторлар да болжамды анықтайды. Жалпы алғанда, АІЖ және ас қорытудың қосымша мүшелері (ұйқы безі, бауыр, өт қабы) денедегі басқа кез келген жүйеге қарағанда көбірек қатерлі ісіктерге және қатерлі ісіктен болатын өлімге жауап береді. Әртүрлі асқазан-ішек қатерлі ісіктерінің таралуында маңызды географиялық айырмашылықтар бар. Қыртқыш қатерлі ісігі әлемдегі ең көп таралған қатерлі ісіктердің алтыншы орында тұр, және оның жиілігі артып келеді. Әрбір әйелге 3-5 еркек шалдығады. Асқазан қатерлі ісігінің ең көп кездесетін түрі – аденокарцинома, ол жыл сайын шамамен 750 000 өлімге себеп болады. Асқазан қатерлі ісігінің дамуына ықпал ететін маңызды факторлар: диета, темекі шегу және алкогольді ішу, генетикалық факторлар (оның ішінде бірнеше тұқым қуалайтын синдромдар) және инфекциялар (мысалы, Helicobacter pylori немесе Epstein Barr вирусы) және қаназдық анемия.
Өкпе безінің қатерлі ісігі
АҚШ-та қатерлі ісіктерге байланысты өлімнің бесінші ең көп кездесетін себебі болып табылады. 2008 жылы әлем бойынша 280 000 жаңа асқазан безі қатерлі ісігінің жағдайы тіркелді және 265 000 адам қайтыс болды. Бұл ісіктер эндокриндік немесе эндокриндік емес ісіктер ретінде жіктеледі. Ең көп таралғаны – түтікшелік аденокарцинома. Созылмалы панкреатит, диабет немесе басқа да жағдайлар олардың дамуына қатысуы мүмкін. Асқазан безінің қатерлі ісігі агрессивті болып келеді және сәулелік және химиотерапияға қарсы тұрады. Жалпы тәжірибелі дәрігер биопсия, МРТ немесе КТ скандауын тағайындауы мүмкін, ал пациентті қан арқылы (альфа-фетопротеин, бауыр функциясының тесттері немесе ультрадыбыс) бақылауға алуға болады. Бұл ісіктер әдетте TNM сатысына және цирроздың болуына байланысты емделеді. Емдеу опцияларына хирургиялық резекция, эмболизация, абляция немесе бауыр трансплантациясы кіруі мүмкін.
Сары без қатерлі ісігі
Арық қабығының қатерлі ісіктері көбінесе аденокарцинома болып табылады және егде жастағы әйелдерде жиі кездеседі. Арық қабығының қатерлі ісігі арық тастармен, ультрадыбыстағы арық қабығының «фарфорлы» көрінісімен және арық қабығындағы полиптердің болуымен тығыз байланысты. Арық қабығының қатерлі ісігі салмақ жоғалту, сарғаю және жоғарғы оң жақтағы ауырсыну сияқты белгілермен көрініс беруі мүмкін. Әдетте ультрадыбыспен диагностикаланады және КТ арқылы сатылануы жүзеге асырылады. Арық қабығының қатерлі ісігінің болжамы нашар. Анальды каналдың жоғары орналасқан (басқа қарай) қатерлі ісіктері карцинома болуы мүмкін, ал төменгі орналасқандары (аяққа қарай) жараланатын қабаттық клеткалық карциномалар болуы ықтимал. Анальды каналдың қатерлі ісігі сирек кездесетін ішек қатерлі ісігімен, сондай-ақ жыныстық жолмен берілетін инфекциялар – HPV және ВИЧ-пен байланысты. Анальды каналдың қатерлі ісігі іш қату немесе тенезмге себеп болуы мүмкін, сонымен қатар қолмен анықталатын ісік ретінде сезілуі мүмкін, бірақ кейде жаралы түрінде де көрініс беруі мүмкін. Анальды каналдың қатерлі ісігі биопсия арқылы зерттеледі және экзизия мен сәулелік терапия, немесе сыртқы сәулелік терапия және қосымша химиотерапия арқылы емделеді. Соңғы емдеу әдісінде бес жылдық өмір сүру көрсеткіші 70% жоғары.
Өріс ақаулары
"Далалық ақау" немесе "Далалық қатерлі өзгеріс" – қатерлі ісік дамуына алдын ала жағдай жасайтын және оған бейімдейтін тіндік аймақ. Далалық ақаулар асқазан-ішек жолының қатерлі ісігіне қарай прогрессиялайды. Бұл далалық ақаулар көзбен көрінетін белгілі өзгерістерді, эпигенетикалық өзгерістерді және/немесе мутацияларды қамтуы мүмкін.
Тамақ ішек
Аденокарциномалар көбінесе Барретт асқазынында пайда болады, ол әдетте қызғылт түсті, асқазынның төменгі бөлігіндегі қызыл түсті тіндік аймақ. Барретт асқазынының диагнозы асқазынның қабыршақты эпителиінің ішек метаплазиясымен бірге колонналық эпителиге метапластикалық өзгерісі арқылы расталады. Барретт асқазыны асқазын аденокарциномасының басты алдын-қатерлі зақымдануы болып табылады және кең таралған эпигенетикалық өзгерістерге ие. Асқазынның қабыршақты ұяшықты карциномасы, аймақтық канцерогенез (яғни ұзақ мерзімді канцерогендік әсерге аймақтық реакция) салдарынан, бас және мойын қатерлі ісігімен байланысты екінші біріншілік ісік ретінде пайда болуы мүмкін. Қабыршақты ұяшықты карциномаға қарай прогрессиямен байланысты аймақтық зақымдарды эпигенетикалық маркерлермен анықтауға болады.
Асқазан
Асқазан қатерлі ісігі атрофиялық гастрит және ішек метаплазиясы бар асқазанның аймақтарында (аймақтық ақаулар) дамиды: осы зақымданулар асқазан қатерлі ісігінің (ішек түріндегі) дамуына жағдай жасайтын қатерлі ісік өрісін көрсетеді. Бір зерттеуде, қалыпты асқазан шырышты қабығынан (бұрын асқазан қатерлі ісігі болмаған науқастардан алынған), ісікке жақын тіндерден және асқазан қатерлі ісігі тіндерінен алынған miRNA жоғары өнімді деректерін пайдалана отырып, асқазан қатерлі ісігінің пайда болуында аймақтық ақау анық көрсетілді. Ісікке жақын тіндер мен асқазан қатерлі ісігіндегі төрт miRNA деңгейі, қалыпты асқазан тіндерімен салыстырғанда 5 еседен астам төмендегені анықталды.
Үлкен ішек
Ішектың қатерлі ісігі бар бөлігі алынғанда, қатерлі ісікке жақын (және осымен бірге алынған) аймақта полиптер түрінде қосымша неоплазиялар табылуы мүмкін (суретті қараңыз). Бұл – өріс кемістігінің көрінетін дәлелі. Осы полиптердің кейбіреулері қатерлі ісікке дейінгі неопластикалық ісіктер болуы мүмкін. Hofstad және авторлар көрсеткендей, полиптерді ішекте қалдырып, үш жыл бойы бақылағанда, полиптердің шамамен 40%-ы үлкейіп, қатерлі ісікке айналуы мүмкін. Luo және авторлар кең ішекте өріс қатерлілігінің пайда болатынына қатысты мол деректерді жинақтады, бұл көбінесе ДНК-ның бұрыс метилирленуіне байланысты.
Этиологиясы
Өт қышқылдары бауырда тамақтандыру арқылы алынатын майларды қорытуды жеңілдету үшін синтезделеді. Асқазан-ішек жолының өт қышқылдарына жоғары деңгейде ұшырауы әртүрлі жағдайларда болуы мүмкін, бірақ ең маңыздысы – көп майлы тамақтанатын адамдар арасында кең таралған. Өт қышқылдарына жоғары ұшырау ас қорыту жолының жоғарғы және төменгі бөліктеріндегі бірнеше қатерлі ісіктерге байланысты. Өт қышқылдарының жоғары деңгейіне ұшыраудың жасушаларға зиянды әсерлеріне реактивті оттегі түрлерінің индукциясы, мутацияға әкелетін ДНК зақымдануы, қысқа мерзімде апоптоздың индукциясы және ұзақ мерзімде апоптозға төзімділіктің іріктелуі жатады.