Кіріспе

Американдық ақын Роуз Терри Кук (17 ақпан 1827 - 18 шілде 1892) – американдық жазушы және ақын. Оның алғашқы туындылары "Путнам" журналында, содан кейін "Атлантик" журналының бірінші санында жарияланды; одан соң Филадельфиядағы "Galaxy" журналында және "Harper's" журналында жарық көрді. Куктың ең танымал әңгімелерінің бірі – "Диаконның аптасы". Жаңа Англия өмірінен жазған оның қысқа әңгімелері бірнеше томды құрайды. Кук поэзия өнерін жетілдіруді армандаған. Оның алғашқы өлеңдері New York Tribune газетінде анасының әріптерін псевдоним ретінде пайдаланып жарияланды.

Ерте өмір және білім

Роуз Терри 1827 жылдың 17 ақпанында Коннектикут штатының Батыс Хартфорд қаласындағы ферма үйінде дүниеге келді. Оның анасы – Энн Райт Хёрлбут, Коннектикут штатының Уэтерсфилд қаласынан шыққан Джон Хёрлбуттың қызы, әлемді айналып келген алғашқы Жаңа Англия кеме капитаны. Ол тоғыз жасар қызын жетім қалдырып, оның ар-ұжданы ауыр күйде өскен. Ол Хартфорд банкінің президенті Натаниел Терридің ұлы Генри Уодсворт Терриге үйленді, ол бір кезде Коннектикут штатынан АҚШ өкілі болған. Генри Уодсворт Терри – көпшілікке танымал, сезімтал, жомарт және ашық жүректі адам еді. Анасының жағынан ол ескі Уадсворт әулетінен шыққан, оның ұрпағы – ақын Генри Уодсворт Лонгфеллоу, ал оның ата-бабасы осы елде құрметті Уильям Уодсворт болған; ал оның туысы, бірнеше буын бұрынғысы, Жарғы Дубты ұрлаған Джозеф Уодсворт еді, және оның ұрпағы – Форт Фишер және Пуласкидағы әйгілі генерал Альфред Терри, Роуздың туысы. Оның кішкентай әпкесі де болған. Әкесі оны табиғатты зерттеуге баулыды, құстармен, аралармен және гүлдермен таныстырды. Анасы Кукке үш жасқа толғанға дейін оқуға үйретті, ал алты жасында ол Уокердің рифмалы сөздігін оқыды, оның бағандарын анықтамаларымен бірге жаттап, үйренген сөздерді қолданып жазба жұмыстарын жасады. Осындай талапкер анасының тәрбиесімен Кук алтыдан он жасқа дейін күнделік жүргізіп, оны ересекте де сақтап қалды. Сөздікте: «Бүгін мен саусақтарымды вишняның қанына мақтап алдым!» сияқты сөйлемдер кездеседі. Кук ерте аурудың салдарынан нәзік бала болды, ол соншалықты ауыр болғандықтан, бір кезде оның өледі деп ойлады. Мүмкін, осы себепті оған көбірек уақытын сыртта өткізуге кеңес берілген шығар. Ол өте сезімтал бала еді, және оның қиялын қызметшілердің айтқан әңгімелері, әсіресе түрік қырғынынан қашқан грек жігіті Афанасийдың әңгімелері шектемеді. Әкесі Morus Multicaulis Speculation-де мүлкін жоғалтқаннан кейін, отбасы Хартфордқа көшіп, 1799 жылы полковник Джеремиа Уодсворттың Натаниел Терриге үйленген қызы үшін салған үлкен кірпіштен жасалған үйге қоныстанды. Кук он жасқа толғанда, оны Хартфорд әйелдер семинариясына жіберді, онда ол өзінің сынып деңгейінен әлдеқайда жоғары саналатын арнайы сыныпқа түсуді сұрады, ол директор Джон П. Брейс берген әдебиет және жазу сабағынан тұрды. Брейс Куктің анасы білім алған мектепте оқытушы болған. Хартфорд әйелдер семинариясында оқыған кезінде Кук «өз ойын-сауығы үшін достарына өлеңдер мен пьесалар жазды». Ол 1843 жылы 16 жасында бітірді. Сол жылы ол конгрегациялық шіркеуге қосылды. Ата-анасы Кукке қатаң пуритандық қағидалармен тәрбиеледі және оны жас жігіттермен араласудан мүлдем тыйым салды. Бірақ бұл жастық сезімдерін, өмірде басылғандарын, басылған өлеңдерге құюына кедергі болмады.

Мансап

Бітіргеннен кейін бірден Кук Хартфордта сабақ беруді бастады, бірақ ол ұзақ уақыт сол жерде тұрмады. Содан кейін ол Нью-Джерси штатының Берлингтон қаласындағы пресвитериан шіркеу мектебінде жұмыс істеді. Төртінші жылы ол дін қызметкері Уильям Ван Ренсселердің отбасында тәрбиеші болды. Біраз уақыттан соң, ол үйде өзіне қажеттілік сезініп, Хартфордқа оралды және әдеби өмірін бастады. Терридің алғашқы жарияланған өлеңі 1851 жылы «Нью-Йорк Daily Tribune» газетінде жарық көрді және редактор Чарльз А. Данадан жоғары баға алды. 1855 жылы ол Элизабет Стюарт Фелпс Уордтың «Мормонизмнің шұбар жарасын күшті түрде көрсетіп, тек ыстық ыстықпен кепкен жасты жүрекке мұңды сыйға берді» деп жазған «Грэхам журналында» «Мормонның әйелі» атты туындысын жариялады және бұл әңгімені Куктың «табиғи сезімдерінің ерте белгісі» деп түсіндірді – «пулқының генийі, ол ұрпақтар бойы қажырлы пуритандық әулеттің соңғы көрінісі болды». Бұдан кейін «Atlantic Monthly» журналындағы мақаласы жарық көрді, ол бірінші нөмірдің басты мақаласы болды. 1858 жылы Роза жиырма тоғыз жасқа толғанда, өзінен бес жас кіші әпкесі Алиса үйленді; ал әпкесінің денсаулығы нашар болғандықтан, оның екі баласы Кук үшін қамқорлық пен қуанышқа айналды. 1860 жылы ол өлеңдер жинағын, ал 1888 жылы – «Толық өлеңдер» жинағын жариялады. Роза Терридің әңгімелерін ұнататын адамдардың арасында Коннектикут штатының Винстед қаласында тұратын Ролин С. Кук есімді жас банкир де болды. Оның демалысы оларды оқудан тұрды, және ол Терридің жаңа әңгімесін зор қуанышпен күтті. Ол Терри тұратын жердегі жергілікті банк кассирі болды, сондықтан ол оның әңгімелерін ғана емес, жеке өзі де бағалай алды. Ол Ролиннен едәуір үлкен, жесір, одан 16 жас кіші болса да, бұл Ролинге одан да қызықты болды. Винстедте тұратын адамдар оның әдептілігін, ерлігін, құрметтеуін және оның мінез-құлқы мен галанттығын көрді. Оның әйелінің әдеби беделі оған ақша табудан да көбірек қанағат әкелді, және ол оның мақтауын естігенде өзінен де қуаныш алды. Ол 1872 жылы Винстедте Ролинмен танысып, 1873 жылдың 16 сәуірінде оған үйленді. Бір кезде ол Коннектикут штатының Личфилд округіндегі темір өндіруші болды. Олар Винстед және Массачусетс штатының Питтсфилд қалаларында тұрды. Ол үйленгеннен кейін өзінің жаңа және күлкілі әңгімелерімен танымал болды. Оның негізінен Жаңа Англияның ауыл өмірімен айналысатын көркем әдебиеттері: «Бақытты Додд: немесе, ол қолынан келгенін жасады» (1878), «Біреудің көршілері» (1881), «Тамырмен байланысты және басқа эскиздер» (1885), «Сфинкс балалары және басқа адамдар» (1886), «Жоқ: ұлдарға арналған әңгіме» (1886), «Тұрақты» (1889) және «Нью-Англия төбелерінен жиналған көкжиектер» (1891). Кук «Putnam's Magazine», «Atlantic Monthly», «Galaxy» және «Harper's» журналдарына материалдар жариялады. Ол «Диаконның аптасы» әңгімесін өзінің ең жақсы туындыларының бірі деп санайды. Оның ең танымал өлеңі «Екі ауыл» оның қайын інісі Говард Коллинстің үйінен ашылған көрініспен шабыттанды. Колинсвиллдің өнеркәсіптік қалашығындағы Торрингтон даңғылында орналасқан үйінен Колинс компаниясының балта зауыты көрінетін (өлеңдегі «өрттер» «үрмешінің есігінен жарқырайтын» еді) және зауыттың артындағы төбедегі зиратқа көз жүгіртетін. Торрингтон даңғылында осы жерді белгілейтін тақташа орнатылған.

Жалғандық жасаушылар

Кем дегенде бес рет Кук кейіпкері болуға тырысты. Біріншісі Пенсильваниядағы бір қалада пайда болды. Сол жерде бір әйел Роза Терри есімімен жарық көрген барлық туындыларды өзі жазғанын, бұл есімнің оның псевдонимі екенін, жас кезінде қайтыс болған кішкентай туысының есімі екенін, оның баласының әкесі, оның ағасы, оған оны пайдалануға рұқсат бергенін мәлімдеді. Бұл адам жергілікті жастардың арасында діни қызығушылықты оятты, қасиетті музыканы естігенде гистериялық транска түсіп, өзін жалпыға танытты және ұнады. Ол өзінің жазғандарынан 80 мың доллар алғанын және оның бәрін кедей қыздарды оқытуға жұмсағанын айтты. Бірнеше уақыттан кейін Харриет Бичер Стоу осы жалғандықпен айналысқан әйелден хат алды. Онда былай деп жазылған: "Қымбатты ханым, мен сізден осы жерде менің үйімде тұрып жатқан сүйкімді христиан әйел туралы таралған жалған хабарларды жоюды сұраймын. Сізден бір жол, ол Роза Терри қолтаңбасымен жазылған туындылардың авторы екенін атап көрсетсе, бірден қауесет тоқтатылады, және шын жүректен алғыс айтамын". Стоу Роза Терриді туғаннан бері білетінін, сол кезде және көптеген жылдар бойы Хартфордта тұрып жатқанын, ал екінші адам – жалғаншы екенін айтты. Бірнеше жылдан кейін бұл алдамшы Роза Терридің туған қаласына келді, ол жерде өзін діни және қайырымдылық мәселелеріндегі жетекшілердің бірі ретінде таныстырды, бір адамға Розаның атымен көп жазғанын айтты, екінші біреуге "Atlantic Monthly" журналынан жылына 1800 доллар алғанын айтты және діни жинақтағы бірнеше жақсы өлеңдерді өзінің деп белгіледі, баспагер бұл туралы сұрағанда оның мәлімдемесін жоққа шығарды. Бұл ерекше адам қалалық қайырымдылық қорының сенімді қызметкері болды және бай отбасында кеңесші ретінде өмір сүрді, бірақ оның клиенттеріне шындықты айтты, олар оны қуғынға ұшыраған әулие деп санады. Келесі кейіпкерді теміржол вагонында бір әйел таныстырды, ол Розаның досының әпкесімен танысты, ал әпке Розаны ешқашан көрмеген. Ол өзінің Роза Терри екенін, шетелге кітап жазуға баратынын және әдеби істерінің басқа да түрлі жайларын айтты, Розаның өзі кездейсоқ таныстарға мұндай нәрселерді айтпауға дағдыланған, қарапайымдылыққа деген ескі әдеті болған. Бұл репликалардың үшіншісі Нью-Йорктегі жексенбілік мектепте қызмет етуді ұсынды, және өзінің қиялындағы есімін тіркегеннен кейін, ешқашан пайда болмады. Төртіншісі көп ұзамай оның орнын басып, Нью-Йорктегі қонақ үйде оның кейпін жасап, кейбір сезімтал, романтикалық және әзіл-қалжың әңгімелер мен өлеңдердің авторлығын оңтүстік әйелге сеніп, кейін оған сатқындық жасады. Бесіншісі – Розаның танысы Хартфордтан келе жатқан кезде кездестірген. Ол ол жерде тұра ма, содан кейін Розаны біле ма деп сұрады, және содан кейін өзінің ескеруінің нысанымен жеке жақындығы туралы едәуір мән-жайлық есеп беруге көшті. Нью-Йоркке жеткенде ол жоғары станциядан пойызды түсіріп, Розаның Хартфордтағы танысының әмиянын ұрлады.

Өлім

1892 жылы 18 шілдеде Питтсфилд қаласында қайтыс болды.

Стиль және тақырыптар

Кук «Менің арендаторларым» және «Солай ма?» сияқты терең метафизикалық ойлар мен поэзиялық романстар, сондай-ақ Жаңа Англия өмірінен әңгімелер жазды. Ол әсіресе Жаңа Англияның ауылдық өмірін бейнелегенде қуанышқа бөленді. «Флинт ханымның некелік тәжірибесі» атты әңгімесінде орташа фермердің мінез-құлқының «жақындығы» туралы айтылды, бұл туынды тым әрі кеткен деп қатты сынға ұшырады, бірақ Коннектикут штатының Торрингфорд қаласындағы адамдардың өмірбаянында осындай жағдайлар кездесетіні қалалық және шіркеу кітаптарынан алынған деректермен дәлелденді. «Самсон Агонист», «Фремонттің сапары» және «Каманштерден кейін» өлеңдері автордың патриотизмін, саясатын және күнделікті мәселелерге деген ынтасын көрсетеді. Оның діни сезімі «Қоңырау әндері» мен «Дұға» шығармаларында көрінеді, ал адамдарға деген құрметі «Соңында» және «Екі ауыл» шығармаларында байқалады. «Семеле» және «Сатти» өлеңдерінде керемет күш пен жарқын суреттемелер бар, олар құштарлықтың ерекше жақтарын қамтиды. «Ауруханада», «Бітірілді» және «Далада жоғалған» шығармалары шекаралық балладаның алғашқы үлгілері болды. Кук өңдеген көптеген туындылары 19 ғасырдағы әйелдер үшін неке жүйесінің қысымын, әсіресе нашар некелер арқылы әйелдердің тәуелсіздігін, ақшасын және бақытын жоғалту жолдарын көрсетті. Оның «Шексіз тұрақ» атты әңгімесі жалған ақша шығарушы және маскүнемге үйленген әйелдің қиын жағдайын суреттейді, ол оның зорлық-зомбылығынан қашып құтыла алмайды. «Сесилияның пікірі қалай өзгерді» атты туынды да «қарға» үйленген диакон туралы айтады, бірақ оның басқарушылық және талапкерлік мінезіне наразы болады. Кук берген егжей-тегжейлі мәліметтер некеге қатысты құжаттарға назар аударады, олар әйелдердің байлығын қалай жоғалтып, қайырымсыз күйеулерінің кесірінен мүсірленуіне немесе көмексіз қалуына әкеп соқтыратынын көрсетеді.