Кіріспе

Atwater v. Lago Vista, 532 U. S. 318 (2001) – АҚШ Жоғарғы Сотының шешімі, онда адамның Төртінші толықтамадағы құқықтары қауіпсіздік белбеуін тақпай көлік жүргізгені үшін ұсталған жағдайда бұзылмайды деп шешілді. Сот, тек айыппұл төлеумен қордаланған құқық бұзушылық үшін ұстау Төртінші толықтама бойынша негізсіз ұстау болып табылмайтынын мәлімдеді.

Фактілер

Техас заңдары полиция қызметкеріне, қауіпсіздік белбеулерін бекіту туралы заңдарды бұзу сияқты қылмыс жасағанын көрген кез келген адамды тұтқындауға дискрециялық құқық береді. 1999 жылы қауіпсіздік белбеуін бекіту ережесін бұзу үшін ең жоғары айыппұл 50 доллар көлемінде белгіленген. 1997 жылдың наурыз айында Лаго-Виста қаласында (Техас штаты) Гейл Атвотер үш жасар ұлы мен бес жасар қызымен бірге пикап жүргізіп бара жатқанда, Лаго-Виста полициясының офицері Барт Тюрек оны танып, тоқтатты. Оны полиция бөліміне алып барып, тіркеуден өтті және саусақ іздерін алды. Сот құжатында көрсетілгендей, "тіркеушілер одан аяқ киімдерін, әшекейлерін, көзілдірігін алып тастап, қалталарын босатуды талап етті. Полиция қызметкерлері Атвотердің «суретін» салып, оны шамамен бір сағатқа жалғыз түрме жасушасына қамады". Сот Атвотерді 310 доллар көлемінде кепілдікпен босатты. Кейін ол Техас штатының қауіпсіздік белбеулерін бекіту ережесін бұзғаны үшін үш рет 50 доллар айыппұл төледі – өзі үшін және әр баласы үшін бір реттен. Жүргізуші куәлігі мен сақтандыру полисі болмағаны үшін қойылған айыптар алынып тасталды. Бесінші апелляциялық округінің толық құрамы алдыңғы шешімді жойып, аудандық соттың негіздемесімен келісті. Үш судья толық құрамның шешіміне қарсы дауыс берді, полицияның Атвотерді қауіпсіздік белбеуін бекіту ережесін бұзғаны үшін тұтқындауға нақты себеп болуы керек деп мәлімдеді. АҚШ Жоғарғы Соты осы істі қарауға келісті.

Көпшілік пікір

Сот Атуотердің жалпы құқық полиция қызметкерлеріне зорлық-зомбылықсыз жасалған қылмыстар үшін бұйрықсыз тұтқындауға құқық бермейтіні туралы аргументін талдаудан бастап, оны қабылдамады. Сот жалпы құқық ережелерінің бірауыздылығының болмауын мойындап, тарихи жалпы құқықта "полицияға зорлық-зомбылық немесе оның қаупі болмаған жағдайда, қылмыстың ауырлығына қарамастан, тұтқындауға алу ордерін алу міндетті емес деген басым көзқарас болған" деп тапты, демек, аргументі бекер болды. Көпшілік мойындады: "Егер біз тек осы істің даусыз фактілеріне қатысты ереже жасасақ, Атуотер жеңіске жете алатын еді". Көпшілік өз шешімінде тікелейліктің бар екенін атап көрсетіп, "соттар мұндай заңнамалық актілерді 'азаматтардың конституциялық құқықтарына қол сұғушылық' ретінде 'жақтырмасқа' қарайды" деді. Сонымен қатар, көпшілік шешімінде "бұйрықсыз қылмыстық тұтқындауларға конституциялық мән берудің қажеті жоқ болуы мүмкін" және "қылмыстың шегін Конституция арқылы анықтауға қарағанда, заңмен белгілеу оңайырақ" деген қорытынды жасалды. Осылайша, сот әкімшілік тұрғысынан қарастырып, жаңа конституциялық ережені қабылдаудан бас тартты. Одан кейін, мәселенің ықтимал себептермен байланысты екенін және талаптар орындалғанын мәлімдеді.

Талдау

Жоғарғы Сот «Тюрекке шығындар мен пайдаларды теңестірмей немесе Атвотерді тұтқындаудың қандай да бір мағынада қажет екенін анықтамай, қамауға алуды жүргізуге рұқсат берілді (бірақ ол талап етілмеді)» деп шешті. Арканзас штатына қарсы Уилсон ісінде сот төртінші түзетуде полиция үйге кірмес бұрын есікті қағып, өздерінің бар екендігін хабарлау қажеттігін қарастырды. Соттың Атвотер ісі бойынша талдауы да осыған ұқсас болды. Атвотер төртінші түзетуді жасағандар «аңғалсыз» тәркілеуді «бейбітшілікті бұзу» емес, заңсыз құқық бұзушылық үшін бұйрықсыз тұтқындау деп түсіндірді. Сот орта ғасырлардағы Англиядағы, 17-18 ғасырлардағы және Құқықтар туралы Билльді ратификациялау кезінен бастап АҚШ-тағы тәжірибелердің тарихи дәлелдерін қарастырды. Сот Атвотердің ұстанымын қолдайтын кейбір дәлелдерді тапса да, тарихи прецеденттердің көпшілігі оның дәлеліне қайшы келетінін анықтады. Соттың жалпы құқық сараптамасы полиция қызметкері кез келген адамды оның қатысуымен жасалған қылмыс үшін ұстай алатынын анықтады. Атвотер соттан «нақты шешім» қабылдауды сұрады, егер үкімет адамды қамауға алудың қажеттілігін дәлелдей алмаса, полиция түрмеге жатпайтын қылмыс үшін ешкімді тұтқындамауы керек. Сот бұл ережені полиция қызметкерлері оңай қолдана алатынын және ол оңай қолданылатын ережелерді қабылдауға үкімет мүддесіне қызмет ететінін мойындады, бірақ ереженің көптеген мүмкін қолданыстары мәселені қиындатады. Сот «әдетте күрделі жазалау схемаларының» егжей-тегжейін полиция қызметкерінен күтудің ақылға қонымсыз екенін анықтады, әсіресе белгілі бір оқиғадан туындаған жаза көбінесе қылмыс орнында анықтау қиын, мысалы күдіктінің қылмыстық тарихы сияқты өте өзгермелі фактілерге негізделгендіктен. Сонымен қатар, егер полиция қызметкері бұл айырмашылықты сол сәтте-ақ ажырата алса да, прокурорлар кейін қылмыскерді қалай айыптауды таңдап алатынын білмейді. Соттың пікірінше, полиция әдетте өз жұмысында парасаттылық танытады, сондықтан оларды қылмыс жасағаны үшін айыппұл салуды ғана талап ету, полицияны заңсыз алынған дәлелдемелерді алып тастау немесе күдіктінің конституциялық құқықтарын бұзғаны үшін жеке жауапкершілікке тарту сияқты үлкен құқықтық салдарға ұшыратады. Сот төртінші түзету мүдделерін «әдеттегі себеп» және «көрнекі» жағдайлар арқылы теңестіру Терри Огайо ісінде сипатталғанын атап өтті. Тек айыппұлдар бойынша ғана айыппұл салу үшін дәлелді себепті талап етуді тастау немесе қысқартуды таңдағанда, сот төртінші түзету барлық қылмыстар үшін бірдей стандартты енгізді деп шешті: дәлелді себеп. Сот шешімі, ең соңында, құқық қорғау органдарының өз міндеттерін орындаудағы шешім қабылдау деңгейіне қатысты болды. Ауызша пікірталас барысында «осы мәселе қаншалықты кең таралған?», - деп сұрағаннан кейін, сот Атвотердің адвокатының «салыстырмалы түрде ақымақтық, ордерсіз қылмыспен қамауға алудың мысалдары» ұсынбағаны үшін ескертті. Көпшілік пікірде «мұндай заңның орындалмауының қоғамға тигізетін шығындары көп есеге көбейіп, айыпталушылардың қажетсіз тұтқындалуы мен тіркелуінен туындайтын шығындарынан асып түседі» деген нақты пікір баса айтылды.

Келіспеушілік

О'Коннор судья, келіспеу пікірін білдіріп, тарихи деректер Атвотер ұсынған ережені қабылдамауда біркелкі болмағанын, ал Төртінші түзету тек айыппұл төленетін қылмыс үшін тұтқындалған жағдайда мүдделерді теңестіруді талап ететінін мәлімдеді. Атвотер ісіндегі соттың келіспеушілігі Whren v. United States ісіндегі ықтимал себептің жалғыз қолданылуына жол бермеді, онда Сот полицияға жол қозғалысын тоқтатуға күдік болғанда рұқсат берудің орынды екенін анықтаған, бірақ жол қозғалысын тоқтату – бұл тұтқындау болып есептеледі. Алайда, әдеттегі жол тоқтатудың қысқа мерзімділігі және көптеген жүргізушілердің одан кейін еркін кету мүмкіндігіне байланысты, мұндай шара бұзушылықтың ауқымына сәйкес келіп, құқық бұзушының қажет болған жағдайда сотқа келуін қамтамасыз ету үшін жеткілікті болды. Келіспеушілер "ықтимал себеп" және "ерекше" жағдайлар Терри v. Огайо және Whren v. United States істерінде дұрыс анықталғанын, ал Атвотерді тұтқындаған офицер оны қашу қаупі ретінде қарастыра алмайтынын, өйткені ол оған таныс және қоғамда беделді мүше болғанын айтты. Сонымен қатар, үкімет тұтқындау шешімінің негізділігін нақты дәлелдермен растай алмады. Келіспеуші судьялар тек айыппұл төленетін қылмыс үшін тұтқындаудың ақылға сыймайтынын, өйткені қылмыскерді 48 сағатқа дейін (судья босатуға берілген ең ұзақ мерзім) ұстау, жаза ретінде тек айыппұл төленетін шағын қылмыс жасаған адамның бостандығына тым үлкен араласу екенін атап өтті. Атвотер ісіндегі соттың келіспеу пікірінде: "Көптеген құқық бұзушылықтар тек айыппұл төленетін қылмыстар санатына жатады. Бұл шексіз өкілеттік [құқық қорғау органдарына берілген] зор әсерге ұшырау мүмкіндігін білдіреді. Көпшілік «қажетсіз шағын қылмыстар үшін тұтқындаудың эпидемиясы» туралы дәлелдердің жоқтығынан көңіл алады» делінген. О'Коннор судьяның келіспеу пікірі, тек белбеуді тағу ережесін бұзғаны үшін тұтқындалған жағдайдан асып, былай деді: «Соттың қателігі осы істің қаралуына ғана емес, сонымен қатар американдықтардың күнделікті өміріне де қатысты маңызды салдарларға әкелуі мүмкін». О'Коннор азшылықтың келіспеу пікірін былай деп қорытындылады: «Сот әкімшілік жеңілдік үшін Төртінші түзетудің тікелей талабын елемеді. Осылайша, Гейл Атвотердің (және оның балаларының) басынан өткен мағынасыз жағдайға ақылға қонымдылықтың маскировкасы жабылады».

Тінту оқиғасы мен тұтқындалудың байланысы

Кез келген жол қозғалысы ережесін бұзу үшін қамауға алу құқығымен қатар, полицейлердің қамауға алу кезінде кез келген адамды күдіксіз тексеруге конституциялық құқығы бар. Дегенмен, "Атвотер" және "Нью-Йорк Б. Белтон" істерінің шешімдерін біріктірген мұндай қылмыстық құқық бұзуларға байланысты көлік құралын сот санкциясысыз тексеру мүмкіндігі "Аризона Гант" ісімен шектелді. "Гант" ісі қамауға алуға байланысты тексеруді тек тұтқындалған адамның тексеру кезінде көлікке кіруі мүмкін деген орынды сенім болған жағдайларда немесе тұтқындалған адамның көлігінде тұтқынға алуға себеп болған құқық бұзудың дәлелдері бар деген сенім болғанда ғана рұқсат етеді. Сот, шешімінде, "егер көлікте жақында отырған адам жол қозғалысы ережесін бұзғаны үшін ұсталса, онда көлікте тиісті дәлелдер бар деген орынды себеп болмайды" деп атап өтті.