Кіріспе

Осмосты реттеуге қатысатын органелла. Контрактивті вакуола (CV) – осморегуляцияға қатысатын субклеткалық құрылым (органелла). Ол көбінесе протостарда және бір жасушалы балдырларда кездеседі. Бұрын пульсациялық вакуола деп белгілі болған.

Шолу

Контрактивті вакуола – жасуша ішіндегі су мөлшерін реттейтін вакуоланың ерекше түрі. Тұщы су ортасында еріген заттардың концентрациясы гипотоникалық болып, жасуша сыртындағыдан төмен болады. Мұндай жағдайда осмоз арқылы сыртқы ортадан жасушаға су жиналады. Контрактивті вакуола жасушаның тым көп су сіңіріп алуына және ішкі қысымның артуынан лизденуіне (жарылуына) жол бермейтін қорғаныш механизмі ретінде әрекет етеді. Аты айтқандай, контрактивті вакуола суды ықшамдалу арқылы жасушадан шығарады. Контрактивті вакуоланың өсуі (су жиналуы) және жиырылуы (судың шығарылуы) мерзімді болады. Бір цикл бірнеше секундқа созылады, бұл түрге және қоршаған ортаның осмолярлығына байланысты. Судың вакуолаға ағып түсу кезеңі диастола деп аталады. Контрактивті вакуоланың жиырылуы және жасушадан судың шығарылуы систола деп аталады. Су әрқашан алдымен жасуша сыртынан цитоплазмаға, содан кейін ғана цитоплазмадан контрактивті вакуолаға өтеді, ол шығарылу үшін арналған. Контрактивті вакуоласы бар түрлер мұндай органелді тіпті өте гипертоникалық (ерітінділердің жоғары концентрациясы) ортада да пайдаланады, себебі жасуша цитоплазмасын қоршаған ортадан да гиперосмотикалық етуге бейімделген. Жасушадан шығарылатын су мөлшері мен жиырылу жылдамдығы қоршаған ортаның осмолярлығымен байланысты. Гиперосмотикалық ортада судың аз бөлігі шығарылады және жиырылу циклы ұзарады. Ең жақсы зерттелген контрактивті вакуолалар протостарға жатады: Paramecium, Amoeba, Dictyostelium және Trypanosoma, сондай-ақ шамалы дәрежеде Chlamydomonas жасыл балдырына. Контрактивті вакуоласы бар барлық түрлер тұщы су организмдері емес; кейбір теңіз микроорганизмдері мен паразиттерде де мұндай вакуола болады. Контрактивті вакуола жасуша қабырғасы жоқ түрлерде басым, бірақ ерекшеліктер де бар (әсіресе Chlamydomonas), оларда жасуша қабырғасы бар. Эволюция барысында контрактивті вакуола көпжасушалы организмдерде көбінесе жоғалып кеткен, бірақ ол бірнеше көпжасушалы саңырауқұлақтың бір жасушалы сатысында, сондай-ақ губкалардың кейбір жасушаларында (амебоциттер, пинакоциттер және хоаноциттер) сақталып қалған. Жасушадағы контрактивті вакуолалардың саны түрге байланысты өзгереді. Амебада біреу, Dictyostelium discoideum, Paramecium aurelia және Chlamydomonas reinhardtii-де екеу, ал Chaos carolinensis сияқты алып амебаларда көптеген вакуолалар болады. Әр түрдегі контрактивті вакуолалардың саны көбінесе тұрақты болады және осы себепті жүйелемелікте түрлерді сипаттау үшін қолданылады. Көптеген жасушаларда контрактивті вакуоламен бірнеше құрылымдар байланысқан, мысалы мембраналық бүгілулер, түтікшелер, су жолдары және кішкентай көпіршіктер. Бұл құрылымдар губчатка деп аталады; губчаткамен бірге контрактивті вакуола кейде «контрактивті вакуола кешені» (КВК) деп аталады. Губчатка суды контрактивті вакуолаға тасымалдау және жасуша ішінде вакуоланың орналасуы мен бекітілуі сияқты бірнеше функцияларды атқарады. Paramecium және Amoeba ірі контрактивті вакуолаларға ие (орташа диаметрі 13 және 45 мкм тиісінше), оларды оқшаулау, өңдеу және зерттеу салыстырмалы түрде оңай. Ең кішкентай белгілі контрактивті вакуолалар Chlamydomonas-қа тиесілі, олардың диаметрі 1,5 мкм. Paramecium-да, ең күрделі контрактивті вакуолалардың бірінде вакуола бірнеше каналдармен қоршалған, олар цитоплазмадан осмоз арқылы суды сіңіреді. Құбырлар суға толғаннан кейін, су вакуолаға сорылады. Вакуола толғанда цитоплазмадағы пор арқылы суды шығарады, оны ашып-жауып алуға болады. Amoeba сияқты басқа прототистерде толық болған кезде CV жасуша бетіне жылжып, экзоцитозға ұшырайды. Amoeba-да контрактивті вакуолалар диффузия және белсенді тасымалдау арқылы жасушалық сұйықтықтан аммиак сияқты экскреторлық қалдықтарды жинайды.

CV-ге су ағыны

Судың CV-ге кіру жолы көп жылдар бойы құпия болып келді, бірақ 1990 жылдардан бері болған бірнеше жаңалықтар осы мәселені түсінуді жақсартты. Су теориялық тұрғыдан CV мембранасы арқылы осмоз жолымен өтуі мүмкін, бірақ бұл тек CV ішкі жағы цитоплазмаға қарағанда жоғары осмостық қысымға (жоғары ерітінді концентрациясы) ие болса ғана мүмкін. CV мембранасындағы протондық сорғылардың табылуы және микроэлектродтарды пайдаланып CV ішіндегі иондар концентрациясының тікелей өлшенуі келесі модельге алып келді: протонды CV-ге немесе одан сыртқа сорғылау әртүрлі иондардың CV-ге енуіне себеп болады. Мысалы, кейбір протондық сорғылар катион алмастырғыштар ретінде жұмыс істейді, онда протон CV-ден шығарылады және бір мезгілде катион CV-ге сорылады. Басқа жағдайларда, CV-ге сорылған протондар аниондарды (мысалы, карбонат) pH тепе-теңдігін сақтау үшін бірге сүйреп алады. Бұл иондардың CV-ге ағыны CV осмолярлығының артуына және нәтижесінде судың осмоз арқылы CV-ге енуіне әкеледі. Судың кем дегенде кейбір түрлерде аквапориндер арқылы CV-ге енетіні көрсетілген. Ацидокальцисомалар осмостық стресске жауап беруде жиырылғыш вакуольмен бірге жұмыс істейтіндей болып көрінеді. Олар Trypanosoma cruzi-де вакуоль маңында табылды және жасушалар осмостық стресске ұшыраған кезде вакуольмен бірігетіні көрсетілді. Болжам бойынша, ацидокальцисомалар өздерінің иондық құрамын жиырылғыш вакуольге босатып, осылайша вакуольдің осмолярлығын арттырады.

Шешілмеген мәселелер

CV жоғары сатыдағы организмдерде кездеспейді, бірақ оның кейбір ерекше қасиеттері олардың осморегуляциялық механизмдерінде пайдаланылады. Сондықтан CV-ны зерттеу барлық түрлерде осморегуляция қалай жүзеге асырылатынын түсінуге көмектеседі. 2010 жылға дейін CV-ға қатысты көптеген мәселелер шешілмеген күйде қалды:

Қысылу. CV мембранасының қысылуына не себеп болатыны және бұл энергия жұмсайтын белсенді процесс пе, әлде CV мембранасының пассивті құлауы ма, толыққанды белгісіз. Көптеген жасушаларда кездесетін актин мен миозин сияқты маңызды жиырылғыш ақуыздардың қатысы туралы мәліметтер нақты емес. Мембрана құрамы. CV мембранасын бірнеше ақуыздар (V−H+−ATPases, аквапориндер) жасайтыны белгілі болғанымен, толық тізім әлі жасалмаған. Мембрананың өзінің құрамы, сондай-ақ оның басқа жасушалық мембраналармен ұқсастықтары мен айырмашылықтары да анық емес. CV ішіндегі мазмұн. Бірнеше зерттеулер ірі CV-лардың ішіндегі иондар концентрациясын көрсеткен, бірақ ең кішілерінде (мысалы, маңызды модельді организм – Chlamydomonas rheinhardii) көрсетілмеген. CV мен цитоплазма арасындағы ион алмасудың себептері мен механизмдері толыққанды түсіндірілмеген.