Кіріспе
Ауғанстаннан Түрікменстанға ағатын өзен – Хари өзені (هریرود یا ; ) немесе Герат өзені немесе Тежен өзені немесе Харируд – Ауғанстанның орталық тауларынан Түрікменстанға ағып, Тежен оазисін құрап, Каракұм шөлінде жоғалып кетеді. Өзеннің төменгі ағысы Ауғанстан мен Иран арасындағы шекараның солтүстік бөлігін, ал Түрікменстан мен Иран арасындағы шекараның оңтүстік-шығыс бөлігін құрайды. Өзеннің атауы ежелгі парсы тіліндегі "Хараваиа" – "суға толы өзен" деген сөзден шыққан. Түрікменстанда Хари Тежен немесе Теджен өзені деп аталады және Тежен қаласының жанынан өтеді. Ежелгі гректер бұл өзенді Арий деп білген, ал латын тілінде – Тариус деп аталған.
The Hari River (هریرود or ; ) or Herat River or Tejen River or Harirud is a river flowing from the mountains of central Afghanistan to Turkmenistan, where it forms the Tejen oasis and disappears in the Karakum Desert. In its lower course, the river forms a northern part of the border between Afghanistan and Iran, and a southeastern part of the border between Turkmenistan and Iran. The name of the river derives from the Old Persian word Harawaiah 'river rich in water'. In Turkmenistan, the Hari is known as the Tejen or Tedzhen river and passes close to the city of Tejen. To the ancient Greeks, it was known as the Arius. In Latin, it was known as the Tarius.
Тарих
Бір теория бойынша, Ригведалық Сараяу және Хари – бір және сол өзен. Буддизмнің кең таралған кезіндегі алғашқы ғасырларда Харируд өзенінің тіктеу жартасында қолмен қашалған буддалық монастырь болған. Жасанды үңгірлер буддалық монахтардың күнделікті өміріне куәлік етеді.
Курс
Өзен Гур провинциясының шығыс бөлігінде, Хиндукуш жүйесінің кеңейтулерінің бөлігі – Баба тау жотасында басталады және батысқа қарай салыстырмалы түрде тура бағытпен ағады. Гераттан жоғары ағысында өзен Джам өзенімен Джам мұнарасы орналасқан жерде қосылады, ол әлемдегі екінші биік ежелгі мұнара болып табылады. Батыс Ауғанстанда Харируд Гераттың оң жағалауындағы Паропамис тауларымен (Селселех е Сафед Кох) қоршалған аңғар тарихи тұрғыдан құнарлылығымен және тығыз өсімдіктермен белгілі болған. Гераттан кейін өзен солтүстік-батысқа, содан кейін солтүстікке бұрылып, Ауғанстан мен Иран арасындағы шекараның солтүстік бөлігін құрайды. Одан әрі солтүстікке қарай Иран мен Түрікменстан арасындағы шекараның оңтүстік-шығыс бөлігін құрайды. Иран-Түркменстан достық бөгеті осы өзенде орналасқан. Ауған-Үндістан достық бөгеті (Салма бөгеті) – Ауғанстанның батысындағы Герат провинциясының Чишти-Шариф ауданындағы Харируд өзеніндегі гидроэлектрлік және суару жобасы. Харирудтың орташа жылдық су ағыны шамамен 55 м³/с құрайды, бірақ 1939 жылғы көктемгі су тасқыны кезінде 1090 м³/с-қа дейін көтерілді. 2000 жылы 10 айлық құрғақшылық кезінде өзен толығымен құрғап қалды.
In western Afghanistan, the Hari Rud flows to the south of Herat. The valley around Herat with the Paropamisus Mountains (Selseleh ye Safēd Kōh) on the right river bank was historically famous for its fertility and dense cultivation. After Herat, the river turns northwest, then north, forming the northern part of the border between Afghanistan and Iran. Farther north it forms the south eastern part of the border between Iran and Turkmenistan. The Iran–Turkmenistan Friendship Dam is on the river. The Afghan India Friendship Dam (Salma Dam) is a hydroelectric and irrigation dam project located on the Hari Rud in Chishti sharif District of Herat Province in western Afghanistan. The average annual discharge of the Hari Rud is about 55 m3/s, but during a spring flood in 1939 the discharge went up to 1090 m3/s. In 2000, the river dried up completely during a 10 month drought.
Пулхатын көпірі
Түрікменстанның Ахал облысында орналасқан бес аркалы қолданылмаған тас көпір. Ол Иран-Түркіменстан достық бөгетінен солтүстікке қарай орналасқан. "Пулхатын" сөзі "бай әйел" деп аударылады. Түркімен халық әңгімелерінде көпірдің күзетшісі – барлық жолаушылардан салық алып, зор байлыққа ие болған әйел болған; Александр Ұлы бұл салықты төлеуден бас тартып, өзен бойымен төменге қарай өткен екен.