Кіріспе

Ауғанстаннан Түрікменстанға ағатын өзен – Хари өзені (هریرود یا ; ) немесе Герат өзені немесе Тежен өзені немесе Харируд – Ауғанстанның орталық тауларынан Түрікменстанға ағып, Тежен оазисін құрап, Каракұм шөлінде жоғалып кетеді. Өзеннің төменгі ағысы Ауғанстан мен Иран арасындағы шекараның солтүстік бөлігін, ал Түрікменстан мен Иран арасындағы шекараның оңтүстік-шығыс бөлігін құрайды. Өзеннің атауы ежелгі парсы тіліндегі "Хараваиа" – "суға толы өзен" деген сөзден шыққан. Түрікменстанда Хари Тежен немесе Теджен өзені деп аталады және Тежен қаласының жанынан өтеді. Ежелгі гректер бұл өзенді Арий деп білген, ал латын тілінде – Тариус деп аталған.

Тарих

Бір теория бойынша, Ригведалық Сараяу және Хари – бір және сол өзен. Буддизмнің кең таралған кезіндегі алғашқы ғасырларда Харируд өзенінің тіктеу жартасында қолмен қашалған буддалық монастырь болған. Жасанды үңгірлер буддалық монахтардың күнделікті өміріне куәлік етеді.

Курс

Өзен Гур провинциясының шығыс бөлігінде, Хиндукуш жүйесінің кеңейтулерінің бөлігі – Баба тау жотасында басталады және батысқа қарай салыстырмалы түрде тура бағытпен ағады. Гераттан жоғары ағысында өзен Джам өзенімен Джам мұнарасы орналасқан жерде қосылады, ол әлемдегі екінші биік ежелгі мұнара болып табылады. Батыс Ауғанстанда Харируд Гераттың оң жағалауындағы Паропамис тауларымен (Селселех е Сафед Кох) қоршалған аңғар тарихи тұрғыдан құнарлылығымен және тығыз өсімдіктермен белгілі болған. Гераттан кейін өзен солтүстік-батысқа, содан кейін солтүстікке бұрылып, Ауғанстан мен Иран арасындағы шекараның солтүстік бөлігін құрайды. Одан әрі солтүстікке қарай Иран мен Түрікменстан арасындағы шекараның оңтүстік-шығыс бөлігін құрайды. Иран-Түркменстан достық бөгеті осы өзенде орналасқан. Ауған-Үндістан достық бөгеті (Салма бөгеті) – Ауғанстанның батысындағы Герат провинциясының Чишти-Шариф ауданындағы Харируд өзеніндегі гидроэлектрлік және суару жобасы. Харирудтың орташа жылдық су ағыны шамамен 55 м³/с құрайды, бірақ 1939 жылғы көктемгі су тасқыны кезінде 1090 м³/с-қа дейін көтерілді. 2000 жылы 10 айлық құрғақшылық кезінде өзен толығымен құрғап қалды.

Пулхатын көпірі

Түрікменстанның Ахал облысында орналасқан бес аркалы қолданылмаған тас көпір. Ол Иран-Түркіменстан достық бөгетінен солтүстікке қарай орналасқан. "Пулхатын" сөзі "бай әйел" деп аударылады. Түркімен халық әңгімелерінде көпірдің күзетшісі – барлық жолаушылардан салық алып, зор байлыққа ие болған әйел болған; Александр Ұлы бұл салықты төлеуден бас тартып, өзен бойымен төменге қарай өткен екен.