Кіріспе

Сахналық орындау

Репетиция – музыка, театр, би және опера, музыкалық театр, кино өндірісі сияқты өнер салаларындағы өнер орындауын дайындау мақсатымен жүзеге асырылатын іс-әрекет. Ол болашақ орындаудың барлық егжей-тегжейі лайықты деңгейде дайындалып, үйлестірілгенін қамтамасыз ету үшін жаттығу нысаны ретінде жүргізіледі. «Репетиция» термині көбінесе адамдар тобының бірлескен қызметіне қатысты қолданылады. Мысалы, музыкант жеке студиясында фортепиано концертіне дайындалса, бұл жаттығу деп аталады, ал оны оркестрмен бірге дайындағанда – репетиция деп аталады. Музыкалық репетиция музыкалық репетиция алаңында өтеді. Репетицияға екі адамнан ғана тұратын шағын қойылым, әнші мен пианисттен құралған ән немесе әнші мен гитаристтен құралған халықтық дуэт сияқты аз ғана адам қатысуы мүмкін. Ал екінші жағынан, 100-ден астам орындаушысы мен хоры бар үлкен оркестр үшін де репетиция өткізілуі мүмкін. Репетицияда тек бір типті орындаушылар ғана болуы мүмкін, мысалы, аспаптық сүйемелдеусіз әншілер тобының өнер көрсетуі (а капелла хор шоуы) немесе тек театр актерлері қатысатын қойылым; оркестр, рок-топ немесе джаз "биг-бенд" сияқты әртүрлі аспаптарда ойнайтын орындаушылар; оркестрмен бірге опера және хор туындыларын орындайтын вокалдық және аспаптық орындаушылар; немесе музыкалық театр сияқты актерлер, вокалистер, аспапшылар мен бишілердің қосындысы болуы мүмкін. Шағын рок-топтар, джаз квартеттері немесе орган триолары сияқты шағын топтардың репетициялары көшбасшысыз өтуі мүмкін; мұндай жағдайларда орындаушылар бірлесіп репетицияны қалай жүргізуді, қандай әндерді жаттығуды және т.б. анықтайды. Кейбір шағын топтардың репетициясын топ жетекшісі басқарады. Орта және ірі топтардың көптеген өнер көрсетулерінде репетицияны басқаратын адам болады; бұл адам рок, кантри немесе джаз сахнасында топ жетекшісі, классикалық музыкада (операны қоса алғанда) дирижер, театр немесе музыкалық театрда режиссер, ал кинода – кинорежиссер болуы мүмкін. Бұл термин көбінесе сахналық өнерде қоғамдық өнер көрсетуге дайындыққа қатысты қолданылса да, оны басқа да күтілетін іс-шараларға дайындыққа қатысты қолдануға болады, мысалы, үйлену тойына шақырылған қонақтар мен жұбайлардың үйлену рәсімін жаттықтыруы, жедел жәрдем қызметкерлерінің имитациялық төтенше жағдайға жауап беруін жаттықтыруы немесе әскерлердің ғимараттың макетін пайдаланып шабуылға дайындығын жаттықтыруы.

Жалпы репетиция

Киім репетициясы – актерлер мен/немесе музыканттардың қойылымның барлық егжей-тегжейін толыққанды орындауымен өтетін репетиция. Театрлық қойылымда актерлер костюм киеді. Актерлер реквизиттер мен декорацияларды пайдаланады, бірақ сценарийді қолданбайды, алайда сахна менеджері мен режиссер оны қолдануы мүмкін. Музыкалық қойылымда киім репетициясының үшін ресми концерттік киімдерді (мысалы, смокингтер мен кешкі көйлектер) кию қажеттілігі жоқ. Музыкада киім репетициясы – қойылымға дейінгі соңғы репетиция болып табылады; алғашқы репетициялар көбінесе туындының қиын бөлімдерімен жұмыс істеуді қамтиды, бірақ киім репетициясы кезінде туынды немесе туындылар әдетте толығымен орындалады.

Театр немесе опера театры

Театрде сахналық өнер ансамблі көрермен алдында қойылым көрсетуге дайындалу үшін бір туындыны репетициялайды. Өндірістің басындағы репетициялар кейде "run throughs" деп аталады. Әдетте, "run throughs" кезінде костюмдер, жарық және дыбыс сияқты қойылымның техникалық аспектілері қолданылмайды, олардың негізгі мақсаты – актерлерге диалогты немесе музыканы жаттауға, сондай-ақ қимылдарды, хореографияны және сахналық қозғалысты бекітуге көмектесу болып табылады. "Кю-кю" немесе "Q2Q" – техникалық репетицияның бір түрі. Ол, ең алдымен, қойылымға қатысатын жарық және дыбыс операторларына арналған, бірақ ол бүкіл ансамбль үшін де өте құнды. Оның мақсаты – операторлар мен сахна жетекшісіне қойылымның техникалық аспектілерін (жарықтарды қосу, дыбыс эффектілерін іске қосу, сахнаға және сахнадан заттарды шығару) репетициялауға, сондай-ақ кез келген ақауларды анықтап, жоюға мүмкіндік беру. "Q2Q" кезінде актерлер көбінесе бүкіл сахналарды репетицияламайды, керісінше, сахна жетекшісі техникалық тізбектерді немесе белгілерді бастау үшін маркер ретінде пайдаланатын диалогтарды немесе әрекеттерді ғана орындайды (сондықтан осылай аталады). Әр актінің немесе сахнаның тек басталу және аяқталу бөлімдері орындалатын қысқартылған "Q2Q" кейде "басы мен соңы" деп аталады. Техникалық аптадан басқа, техникалық тұрғыдан ең күрделі қойылымдарда да "Q2Q" репетициялары сирек кездеседі. "Q2Q"-дан бұрын "құрғақ техникалық репетиция" жиі өткізіледі, онда операторлар өздерінің техникалық белгілерін (мысалы, сахна жарықтарын қосу немесе дыбыс эффектілерін немесе жазылған музыканы іске қосу) нақты актерлердің қатысуынсыз репетициялайды. "Киімді репетиция" – бұл ансамбльдің көрермендерге қойылым көрсету үшін киетін костюмдерін киіп, репетициялайтын репетиция немесе репетициялар сериясы. Бүкіл қойылым басынан соңына дейін, нақты қойылымдар сияқты, антракттармен қоса орындалады. "Ашық киімді репетиция" – бұл белгілі бір адамдарды көрермен ретінде қатысуға шақырған киімді репетиция. Олардың қатарында билет бағасын төмендеткен меценаттар, ансамбльдің туыстары мен достары немесе БАҚ өкілдері болуы мүмкін. Киімді репетиция әдетте концерттік қойылымға дейінгі соңғы репетиция болып табылады және техникалық аптаның соңында өтеді. "Алдын ала көрсету" техникалық тұрғыдан қойылым болғанымен, толық көрерменнің болуына қарамастан (оның ішінде билет сатып алған адамдар да бар), ол күрделі қойылымдарда өндірістің тоқтауы немесе егер шешілмейтін проблемалар туындаса, бұрынғы сахнаға оралу мүмкіндігі болғандықтан, репетиция болып саналады. Көрермендер әдетте алдын ала көрсетуге төмен баға төлейді. Дәстүрлі жапондық Но театрында актерлер негізінен жеке репетиция жасайды және қойылымға бірнеше күн қалғанда ғана бірге репетициялайды. Бұл "ити го ити э" философиясындағы, яғни "бір мүмкіндік, бір кездесу" философиясындағы қойылымның өткіншілігін көрсету үшін жасалады.

Кәсіби классикалық ансамбльдер

Кәсіби оркестр, хор немесе камералық ансамбль (мысалы, скрипкалық квартет немесе үрмелі квинтет) бір пьесаны (немесе әнді) репетициялайды, осы арқылы ырғақты үйлесімді келістіреді, түрлі бөлімдердің интонациясының дәл сәйкес келетінін қамтамасыз етеді және динамиканы (дыбыстың күшеуі мен әлсіреуі) мен фразировканы үйлестіреді. Кәсіби ансамбль әдетте оркестрлік туындыны екі-үш репетицияға ғана дайындайды, олар алғашқы қойылымға бірнеше күн бұрын өткізіледі. Кәсіби ансамбль, әуесқой оркестрге қарағанда, алғашқы репетицияларда пьесаны толығымен орындауға көбінесе дайын болмайды. Оның орнына, кәсіби ансамбль ырғақтық немесе гармониялық үйлесімді қамтамасыз етуде қиындық туғызатын бөлімдерді қайта қарастырады. Ритмдік үйлесімді қиындықтар туғызатын бөлімге мысал ретінде, оркестрдің бір бөлігі 4/4 өлшемімен, ал екіншісі 5/4 өлшемімен мелодия орындайтын қазіргі заманғы туынды жатуы мүмкін. Гармониялық қиындықтарға мысал – оркестрдің битональдық сияқты диссонанстық, күрделі гармонияларды орындауы қажет болса; мысалы, скрипкалық бөлім C мажорда, ал мыс бөлімі F# мажорда ойнауы мүмкін. Дирижер оркестрлік репетицияны басқарады, орындалатын бөлімдерді таңдайды және оркестрді соларға бағыттау үшін такт нөмірін немесе репетициялық әріптерді көрсетеді. Классикалық дирижерлер концерттер кезінде оркестрді басқару үшін сөйлемейді, бірақ репетициялар кезінде дирижер өнерлік көзқарасын жеткізу үшін сөйлейді және "артикуляцияны" (нота ұзақтығы), тембрлерді және темптерді түсіндіреді. Бастапқы репетицияларда дирижер жиі репетицияны тоқтатады, музыканттардан немесе бөлімдерден ойнау тәсілін өзгертуді сұрайды немесе оркестрге кеңес береді. Хор үшін хор дирижері репетицияларды жүргізеді. Хор оркестрмен бірге орындалатын туындыны дайындаған жағдайда, алғашқы репетицияларды хор дирижері, ал концертке жақын репетицияларды оркестр дирижері жүргізе алады. Белгілі бір бөлімдер үшін ерекше қиындықтар туғызатын туындылар үшін (мысалы, виолаларға арналған күрделі, ашық бөлім) оркестрлер бөлімдік репетициялар немесе секциялық репетициялар өткізеді, онда бөлім бас музыканттың жетекшілігімен немесе кейбір жағдайларда дирижердің қатысуымен өздігінен репетициялайды (мысалы, өте ырғақты қиын туындылар үшін). Оркестрмен концерттік репетициядан бұрын, солист оны оркестрдің бөліктерін орындайтын пианистпен репетициялайды (осылайша, фортепиано концерті үшін екі пианист немесе скрипка концертіне дайындық кезінде скрипкашы мен пианист). Оркестрлік, жеке немесе камералық репетицияларда темпке көмектесу үшін метроном қолданылуы мүмкін, ол пьеса басталғанға дейін темпті дыбыстайды. Музыкалық қойылымдар үшін, киімдік репетиция концерттік киім киюді білдірмейді. Бұл – қойылымға дейінгі соңғы репетиция, онда ансамбль көбінесе көрермен болғандай бағдарламаны орындайды. Кейбір оркестрлерде киімдік репетиция кезінде шектеулі көрермен болуы мүмкін (әдетте университет студенттері немесе шақырылған қонақтар).

Әуесқойлық классикалық ансамбльдер

Әуесқой оркестрлер немесе камералық ансамбльдер, мысалы университеттер мен қоғамдық ұйымдар, түрлі себептермен музыканы репетициялайды. Әуесқой ансамбльдер репетицияларды кәсіби ансамбльдер сияқты көптеген себептермен жасайды – ырғақты үйлесімділік пен интонацияны реттеу үшін, бірақ әуесқой топтармен дирижер оркестрге көбірек оқыту жұмыстарын жүргізуі керек. Дегенмен, әуесқой музыканттар ноталарда қате жасауы, транспозиция қателіктеріне ұшырауы немесе дұрыс емес интонациямен немесе ырғақпен ойнауы ықтимал; дирижер орындаушыларға осы мәселелерді көрсетіп, оларды қалай түзету керектігі туралы кеңес беруі тиіс. Әуесқой топтарда музыканттардың ансамбльдік дағдылары жетілмеген болуы мүмкін, сондықтан дирижер оларға өз дыбыстарын басқа бөлімдермен қалай үйлестіруді, әртүрлі бөлімдер орындайтын ырғақтық бөлімдерді қалай үйлестіруді немесе қате қайталанбауы үшін өз партияларын қалай белгілеуді үйретуі керек. Репетициялар ансамбль мүшелеріне музыка тарихы мен негізгі орындаушылық тәжірибе туралы білім беру үшін де қолданылады, осылайша олар әртүрлі дәуірлердегі музыкада қолданылатын әртүрлі ойнау стилі мен тембрлерді үйренеді. Сонымен қатар, дирижерлер музыканттарға жаңа дағдыларды, мысалы, күрделі ырғақтарды үйренуге көмектесетін музыкалық шығармаларды таңдайды. Әуесқой ансамбль үшін репетициялар музыканттарға ансамбльдік жағдайда қиын бөлімдерді орындауды үйренуге бірнеше мүмкіндіктер береді. Хорлар репетицияларды хорлық ән салу дағдыларын дамыту үшін пайдаланады, мысалы, жақсы ансамбльмен ән салу, нақты интонация мен дауыс тембріне қол жеткізу. Кәсіби топтарға қарағанда, әуесқой топтар бөлімдік репетициялар өткізуге бейім. Әуесқой оркестріндегі және кәсіби оркестрдегі репетициялардың санындағы тағы бір айырмашылық – репетициялардың саны. Қоғамдық оркестр немесе университет ансамблі ірі симфонияны дайындау үшін бірнеше ай бойы он немесе тіпті он бес репетиция өткізе алады; ал кәсіби оркестр сол симфонияны екі күнде екі репетицияда дайындауы мүмкін. Әндер, театрлық қойылымдар, миниатюралар және музыкалық шығармалар сияқты әртүрлі элементтерден тұратын әуесқой өнер көрсетілімінде концерт күні «өткізу репетициясы» жиі өткізіледі. Бұл «өткізу» музыканттардың, әншілердің және актерлердің толық шығармаларын орындамай, сахнаға кіріп-шығуын қажет етеді. Әр солист немесе ансамбль өздерінің әндері немесе шығармалары бойынша жұмыс істеу үшін бірнеше репетициядан өтеді. «Өткізу» орындаушыларға сахнаға бірге кіруі керек орындаушыларды (мысалы, джаз әншісі фортепианомен сүйемелдеушісі мен бас гитарисімен бірге сахнаға шығуы керек), қандай материалдар немесе заттар қажет екенін (мысалы, скрипкалық квартет аспаптарынан басқа төрт орындық пен төрт нота тірегін қажет етеді) және қандай жарықтандыру немесе дыбыс күшейту жүйесі элементтері қажет екенін еске түсіруге көмектеседі. Мысалы, комедиялық актерлер қараңғы сахнаны, тек прожектормен, ал хор бүкіл сахнаны жарықтандыруды қалайды.

Халықтық және дәстүрлі музыка

Поп, рок, кантри және блюз топтары концерттерге дайындалу үшін репетиция жасайды. Репетициялар музыкалық шараның құрамдас бөліктерін біріктіріп, дыбыстар мен ырғақтарды құрастырып, бөліп, тәжірибе жасайтын, пікір таласы тудырып, жетілдіретін эксперименттік кеңістік ұсынады. Осы музыка стилінде репетициялар классикалық оркестрдегіден гөрі азырақ формалды болуы мүмкін. Дегенмен, репетициялардың мақсаты бір: топ мүшелерінің әрқайсысы өз бөлігін жақсы ырғақты үйлесімде, дұрыс интонациямен және тиісті "сезіммен" мен стильде орындай алатынына көз жеткізу. Классикалық репетициялардағыдай, шоуға арналған алғашқы репетициялар көбінесе әндердің ең қиын бөлімдеріне, мысалы, бір темптен екінші темпке өтуге, жаңа тональностьқа өтуге немесе екі жекелеген аспап арасындағы дуэтті үйлестіруге көбірек назар аударады. Концертке жақын репетицияларда әдетте әндердің толық орындалуына көбірек уақыт бөлінеді. Классикалық репетицияларды дирижер немесе хор жетекшісі жүргізсе, эстрадалық музыка тобының репетицияларын әдетте топ жетекшісі жүргізеді, ол топ мүшесі болып табылады. Топ жетекшісі әндердің темпін белгілейді, қай аспаптарда соло орындалатынын таңдайды және әннің жаңа бөлімдерін бастауға сигнал береді. Топ жетекшісі әдетте ырғақ бөлімінің мүшелерін де таңдайды: әндердің ырғағы мен аккордтарын қамтамасыз ететін аспаптар. Ритм бөлімі жанрларға байланысты шамалы өзгереді, бірақ әдетте оған аккордтық аспаптар (мысалы, фортепиано, гитара, Хаммонд органы), бас аспап (мысалы, электр бас немесе контрабас) және барабан мен/немесе соққы аспаптары кіреді. Үлкен гастрольдік топтар үшін үлкен сахналық шоу, жарық, пиротехника, үлкен жылжымалы декорациялар және т.б. болған жағдайда, топтың таза музыкалық репетицияларынан өзге, техникалық элементтерге арналған көптеген репетициялар болуы мүмкін. Поп немесе рок тобының концертіне оркестр қосылған кезде, оркестрді басқару үшін дирижер шақырылады. Кейбір поп немесе рок концерттерінде үлкен ансамбль орындағанда, мысалы, бірнеше гитарашы, бірнеше перкуссияшы және тұрақты ырғақ бөлімі бар топта, ансамбльді басқару үшін дирижер де қолданылуы мүмкін. Мұндай концерттерде дирижер мен топ жетекшісі репетицияларды бірлесіп жүргізеді.

Басқа жағдайларда

Репетициялар мен костюмдік репетициялардың қолданылуы сахналық өнермен ғана шектелмейді. Ұйым жаңа процесті қалай іске асыру керектігін үйренгенде, оны алдын ала жаттығудан өткізуі мүмкін. Төтенше жағдайларды жоспарлау ұйымдары көбінесе азаматтық апаттарға жауап беруге дайындықтарын жаттықтырады; кейбір жағдайларда тіпті "жарақат алған адамдар" рөлін сомдайтын актерлер де болуы мүмкін, соның арқасында авариялық қызметкерлер көмек көрсетуді үйренеді. Белгілі бір нысанаға шабуыл жоспарлап отырған әскерлер нысананың макетін жасап, шабуылды жаттықтыруы мүмкін. Израиль қорғаныс күштері осы тәсілді Энтеббеге шабуылды жоспарлауда қолданды, нәтижесінде әуе кемесін басып алғандардан құтқарылғандар босатылды. Қарулы топтар тұтқындарды ұстап тұрған әуежай ғимаратының нақты көшірмесі жасалды, осылайша коммандос шабуылдық маневрлерді жаттықтыра алды. Ақпараттық жүйелер сияқты күрделі өндірістік және техникалық салалардағы маңызды өзгерістерді енгізу жиі жаттықтырылады, әсіресе бұл бірнеше іс-шараларды үйлестіруді және уақыт шектеулерінде аяқтауды талап ететін жағдайларда. Көптеген компаниялар компьютерлік қызметкерлерімен бірге 2000 жылғы мәселемен және Еуропалық Одақтың экономикалық және валюталық одағымен байланысты өзгерістерді жаттығу үшін ірі жобаларды жүзеге асырды.