Кіріспе

1575 жылғы шайқас Шығыс Үндістанда.

Катак шайқасы 1575 жылдың 3 наурызында қазіргі Одиша штатының Баласор ауданындағы Тукарой ауылының жанында Моғол империясы мен Бенгал сұлтандығы арасында өтті. Ол Моғолдардың жеңісімен аяқталды және Бенгал сұлтандығын күрт әлсіретті.

Өмірбаян

Дели сұлтандығының Мұхаммед Бахтияр Халджи 1203–04 жылдары Сена патшасы Лакшман Сенді оның астанасы Набадуипта жеңіп, Бенгалияның көп бөлігін бағындырды. Дева әулеті – Бенгалияда билік еткен соңғы индуистік әулет. Олар он төртінші ғасырдың ортасына дейін ығыстырылса да, Шығыс Бенгалияда қысқа мерзімге билік жүргізді. Ерте мұсылман дәуірінде бұрынғы Сена индуистік патшалығы Бангала және Бихар сұлтандығы ретінде танылды, және Дели сұлтандығынан үзіліс-үзіліспен билік етті. Сол сұлтандықтың ауған және түрік билеушілері арасындағы билік күресі он алтыншы ғасырда Бенгалияда Моғол билігі орнаған кезде аяқталды. Моғол императоры Джалал-уд-Дин Мұхаммед Акбардың тұсында Бангала сұлтаны Дауд Хан Каррани болды, ол Моғол империясының шекаралық бекеті – Заманиа бекінісін басып алды. Бұл Акбардың соғыс ашуына себеп болды. Акбар Дәудтің батылдығы туралы хабарды Гуджараттан естіп, Мунним ханға және Жоунпурдағы император өкіліне бұйрық жіберіп, оған қарсы тұрғандарды жазалауға бұйырды. Мұним патшаның бұйрығын алған соң, қуатты әскер жинап, Патнаға қарай жорыққа шықты. Оған Даудты таққа отырғызған және қазір сол ханзадаға министр ретінде қызмет ететін ықпалды ауған басшысы Лоди хан қарсылық көрсетті. Мұним хан сол кезде қарт болғандықтан, күші таусылған еді, және шайқасқаннан кейін жаумен келісімге келіп, Дәудке өте жеңіл шарттар берді. Екі тараптың да басшылары оған риза болмады, император Акбар Муним ханның тым икемді болғанын ойлады, ал Дәуд өзінің министрі Лоди ханға қызғанышпен қарады. Сондықтан император Бихардағы билікті Раджа Тодар Малға тапсырып, Раджаның азаматтық міндеттерін уақытша Раи Рам Дасқа жүктеді. Дәуд өзінің министрі Лоди ханды опасыздықпен өлтіріп, оның мүлкін тартып алды. Мұним хан, императорының сөзіне ренжігендіктен, тез арада Патнаға оралып, қаланы қоршауға алды. Бірақ ол көп ұзамай қаланы басып алудың өзіне күш келмейтінін түсініп, Моғол императоры Джалал-уд-Дин Мұхаммед Акбардан жеке өзі келіп, науқанды басқаруды сұрады. Жыл сайынғы Аджмер сапарынан оралған Акбар 1574 жылдың наурыз айында Аграға келді және өзенмен төмен қарай саяхаттау үшін жабдықталған қайықтар флотын дайындады. 1574 жылдың 15 маусымында Акбар өзен саяхатына шықты, және оған көптеген индуист және мұсылман офицерлері еріп жүрді. Әбу Фазл ибн Мұбарактың берген он тоғыз есімінің ішінде – Бхагван Дас, Раджа Ман Сингх, Раджа Бирбал, Шахбаз Хан және адмирал немесе Мир Бахр – Касим Хан болды. Жаңбырлы маусымның ең қызу кезінде сапар қауіпті болды және көптеген апаттар орын алды. Бірнеше кеме Этава маңында, ал 11-і Аллахабад маңында суға батып кетті. 26 күндік сапардан кейін Акбар Банареске жетіп, үш күн тоқтады. Содан кейін ол Гомти өзенінің Ганг өзеніне қосылған жеріне жетіп, орналасты. Сол күні құрлықпен жорық жасаған әскер де келді. Бұл жорық ауа райының қиындықтарына қарамастан, өте шеберлікпен жоспарланып, орындалған еді. Әйелдер мен балалар Жоунпурге жіберілді, және Акбар Мунним ханның жедел өтініші бойынша, әкесінің 1539 жылы ауыр жеңіліске ұшыраған атақты Чонсадағы паромға баруға келісті. Содан соң әскер өзеннің оңтүстік жағалауына көшірілді.

Патна қоршауы

Мұним ханның тұсында Патна бірнеше ай бойы қоршауда болды. Ақбар өзінің сапарын су арқылы жалғастырып, 1574 жылдың 3 тамызында Патна маңына қонды. Ол өзінің офицерлерімен кеңесіп, қоршаудағы қаланың көбінесе Ганг өзенінің қарсы немесе солтүстік жағалауында орналасқан Хаджипур қаласынан жабдықталуын анықтағаннан кейін, осы қаланы басып алуды негізгі жоспарды сәтті аяқтаудың қажетті алғы шарты деп шешті. Сол кездегі үлкен өзеннің су тасқынынан туындаған қиындықтар мен күшті гарнизонның қарсыласуы еңсеріліп, Ақбар тағайындаған жасақ батырлығымен бекініс басып алынды. Ауған басшыларының басы қайыққа салынып, Ақбарға жеткізілді, ол оларды Дәудке жіберіп, оның болашақ тағдырының алғашқы хабары ретінде таратты, және уақыты келгенде Дәудқа сол тағдыр тиді. Сол күні Ақбар қаланың оңтүстігіне шамамен жарты миль қашықтықта орналасқан, өте көне, жасанды үйілген төбелер тобы – Панж Пахари немесе Бес төбеге көтеріліп, жағдайды талдады. Дәуд, оның қолында 20 000 ат, үлкен артиллерия паркі және көптеген пілдер болса да, императорлық билікке қарсы тұра алмайтынына көз жеткізіп, қашуға шешім қабылдады. Түнде ол тыныш түрде қаланың арт жағындағы қақпадан шығып, Бенгалияға қарай бет бұрды. Қараңғыда қашып құтылуға тырысқан гарнизон ауыр шығынға ұшырады. Ақбар бірден жорық бастауға асықты, бірақ таңертеңге дейін күтуге көндірілді, содан кейін ол Патнаға Дели қақпасы арқылы кірді. Ол қашқандарды шамамен 80 шақырымға дейін қуды, бірақ оларды жете алмады. 265 пілді қоса алғанда, көптеген олжалар алынды, ал қарапайым халық өзендер мен жағалаулардан алтын сырғалар мен қару-жарақтарды жинап, қуанышқа бөленді. Жаңбыр маусымының ортасында мұндай үлкен қаланы басып алу – бұл бұрын-соңды болмаған жетістік және Бенгалия сұлтаны үшін күтпеген жайт болды. Ол Ақбардың ежелгі үнді дәстүріне сәйкес, қазан айындағы Дасахара мерекесіне дейін күтіп, жорық бастауын күткен еді. Бірақ Ақбар қолайсыз ауа-райына қарамастан, шастар мен маусымдарға қарсы тұрып, жеңіске жетті.

Ақбар Фатехпур Сикриге оралады

Ендігі кезде науқанды жаңбырға қарамастан жалғастыру ма, әлде суық мезгілге дейін кейінге шегеріп қою ма деген мәселе туындады. Бірақ Ақбар кешіктіруге болмайтынын ойша білді. Сондықтан ол 20 мыңнан астам сарбаздан қосымша әскер құрып, жоғары қолбасшылықты Бенгал губернаторы болып тағайындалған ескі Муним Ханға сеніп тапсырды. Раджа Тодар Мал және басқа да қабілетті офицерлер оның басқаруына қойылды. Жаунпур, Бенарес, Чунар және тағы бірнеше аймақтар тікелей патшалықтың басқаруына алынып, оларды Ақбар атынан басқаруға офицерлер тағайындалды. Ол өзінің генералдарына Бенгал науқанын тапсырып, астанасына қайтуға бекінді. Қыркүйек айының аяғында Джаунпур ауданындағы Ханпурде орналасқанда Муним Ханның жеңісін хабарлайтын хабарламалар келді. Император жеті ай бойы шаршатарлық саяхат пен науқандардан кейін 1575 жылғы 18 қаңтарда Фатехпур Сикриге жетті.

Шайқас

Моғол әскері Бенгалияның астанасы Тандаға (Гаур маңы) аттанды, ал Дауд Одишаға кері шегінді. Ол көп әскер жинады. Мұним ханға шабуыл жасауға мәжбүр болды, ол әзір болмай тұрып, таңертең бенгалдықтар шабуылға шықты. Далалық шайқастың алғашқы кезеңінде моғол қолбасшысы бірнеше ауыр жарақат алды және жеңіліске ұшырады, ал бенгал әскерінің жеңісі анық болды. Бірақ Акбар сол күні қанаттық шабуылға бұйрық берді. Екі жақтағы атты әскерлер ерлікпен шайқасты, бірақ моғол атты әскерінің шабуылы бенгал атты әскерін талқандады, олар кері шегінді. Ақырында Даудтың генерал-майтабасы Гуджар ханның мерзімінен бұрын қаза болуы жағдайды өзгертіп, 30 мың әскерімен бірге даладан қашып кеткен Сұлтан Даудты толық жеңілдірді. Доктор Абдул Кәрімнің "Банглар Итихаш" (Сұлтандар дәуірі) кітабында Тукарой қазіргі Батыс Бенгалияның Мединипур ауданындағы ауыл екені айтылған. Батыс Бенгалия – Одиса магистралі және Хаурах – Нагпур темір жолы Тукаройдан батысқа қарай бір шақырымнан өтеді. Кейбіреулер бұл шайқас Тукаройдан Мұғалмариге дейін сегіз шақырымға созылып, бұл шайқаста моғолдар ауыр қатыгездіктерге ұшырады, сондықтан бұл шайқас Мұғалмари деп аталды дейді. Тукарой шайқасы Бенгалия тарихында өте маңызды, өйткені осы шайқаста афғандықтар өз тәуелсіздігін жоғалтып, Бенгалияның афғандық тәуелсіздігі жойылды. Жоғарыда Тукарой шайқасында екі жақтың да әскерлерінің жиналған жері бейнеленген. Моғол әскерінде авангард пен артқы гардтың арасында орналасқан Алтамыш деп аталатын қосымша дивизия болды. Екі әскер де шайқасқа дайындалды, бірақ Мұним ханның сол күні шайқасуға ниеті болмады, өйткені астрологтардың айтуынша, бұл күн моғолдар үшін сәтті болмайды. Бірақ ауғандық әскерлер алға жылжи бастағанда, моғолдың алдыңғы күштерінің басшысы Алам хан шабуылға шықты. Сол кезге дейін моғол әскері толық дайын болған жоқ. Мұним хан Алам ханға кері қайтуға бұйырды. Осылайша, Алам ханның уақтысыз шабуылы және Мұним ханның бұйрығымен Алам ханның кері оралуы моғолдың алға жылжуына кедергі келтірді. Ауғандықтардың пілдері алға жылжуды жалғастырды; моғолдар пілдерді тіпті артиллериямен де тоқтатуға тырысты. Нәтижесінде моғолдық алдыңғы күш тарап, Киа хан басқаратын моғолдық Алтамыш күштеріне қысым жасады. Ауған генералы Гуджар хан моғолдарға бар күшін салды, нәтижесінде моғолдың алдыңғы күштері, Алтамыш күштері және орталық күштері арасында тәртіпсіздік туды. Мұним хан қолына таяқ ұстап, қылышын қаптап, сарбаздарының қашып кетуіне жол бермеуге тырысты. Бірақ моғол әскерінің арасындағы тәртіпсіздік соншалықты өсті, Гуджар хан тікелей Мұним ханның ордасына жетіп, оған шабуыл жасады. Қарт Мұним хан Гуджар ханның шабуылына қарсылық көрсетті; ол Гуджар ханның қылышының соққысын таяғымен тоқтатуға тырысты, бірақ жарақат алды. Көп ұзамай Мұним хан қайтыс болды, бірақ бақытымызға орай, бірнеше адал моғол сарбаздары сол жерге жетіп, Мұним ханның атын басқа жаққа алып кетті. Осы уақытқа дейін ауғандықтар мен моғолдар арасында шайқас жүріп, ауғандықтар моғолдарды шашырата алды. Моғол қолбасшысы Мұним ханның шатырлары мен қазыналары ауғандықтардың алдында қорғанышсыз қалды. Табиғатынан ашкөз болған ауғандықтар моғол байлығына деген құмарлығын енді бағындыра алмады. Олар жеңіске жетудің алдында моғол шатырларын тонауға кірісті, нәтижесінде ауғандық сарбаздар арасында тәртіпсіздіктер пайда болды. Моғол қолбасшылары осы жағдайды барынша пайдаланды. Киа хан және басқа да генералдар әскерлерін қайта топтастырып, бейтарап ауғандарға шабуыл жасады. Ауғандықтар өздерінің негізгі күшінен соншалықты алыстап кеткендіктен, оларға көмекке ешкім келе алмады. Кенеттен бір оқ Гуджар ханға тиіп, ол қаза болды. Әскербасы қайтыс болғаннан кейін, ауғандықтар шашырап, қашатын жеріне қашып кетті. Осы уақытқа дейін ауғандық әскерлердің басқа топтары үнсіз көрермендер рөлін атқарған. Гуджар ханның өлімінен бірден бұрын Сикандардың қол астындағы оң жақтағы ауғандықтар жауға шабуыл жасады, бірақ Гуджар ханның өлімі туралы хабарды естігеннен кейін олар ұнжырғасы түсіп, қашып кетті. Тодармал Даудпен, Шахам хан Исмаилмен күресті. Мұним ханның қашып кеткені туралы хабар ең алдымен Шахам ханға жетті; ол қашып кетуді ойлады; сол кезде оның әріптестері оған батылдық берді және Шахам хан соғысты толық күшпен жалғастырды. Мұним ханның қашып кеткені туралы хабар Тодармалға жеткенде, Тодармал бұл хабарға алаңдамады, әскерін бар күшімен шайқасуға шақырды. Осы екі генерал, Тодармал мен Шахам хан, жауға қарсы күресін батыл жүргізе берді. Жақын арада Шахам хан Исмаил басқаратын ауғандық күштерін шашыратып, Тодармалға көмекке келді. Дауд Кәррани олардың біріккен шабуылына ұзақ тұра алмады. Дауд Каттакқа қашты; көптеген ауғандықтар моғолдарға тұтқынға түсті. Тұтқындар өлтіріліп, олардың сынған бөліктерінен сегіз мұнара салынды. Каттакқа жеткен Дауд әуелі соғыс жүргізуге ниеттенді, бірақ кейін көңілі толып, Мұним ханға келісім шартын ұсынды. Соғыстан шаршаған Мұним хан да келісім шартына келісті және Тодармалдың тыйым салуына қарамастан, Даудпен келісім шартына қол қойды. Осы келісім шарты бойынша Дауд Акбарға бағынып, Одишаны моғол вассалы ретінде басқаруға берілді. Бұл келісім Каттак келісімі деп белгілі.

Катак келісімі және оның салдары

Бұл шайқас Катак шартына әкелді, онда Дауд Бенгал және Бихардың барлық аймақтарын Мұним Ханға беріп, тек Одишаны өз өзінде қалдырды. Мұним Хан 50 жасында қайтыс болғаннан кейін шарт күшін жойды. Сұлтан Дауд Хан осы мүмкіндікті пайдаланып, Бенгалға шабуыл жасады. Бұл 1576 жылы Радж-Махал шайқасына соқтырды.