Тисаэслар ісі: 1882-83 ж. Аустрия-Венгрияда еврейлерге қарсы жала жағу, қыздың жоғалуы, сот процесі. Құрбан болған қыздың денесі табылған, бірақ оның кім екені анықталмады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1882–83 жылдарғы Австрия-Мажарстанның қылмыстық ісі
1882–83 criminal case in Austria Hungary
Тишаеслар ісі бастапқыда кісі өлтіру ісі болды, ол басылымдарда еврейлерге қарсы жала жабу ретінде көрсетілді, бұл 1882 және 1883 жылдары Австрия-Мажарстанда антисемиттік қозғалысқа әкелген сот процесіне ұласты. Жергілікті Эстер Соломози деген қыз жоғалып кеткен соң, еврейлер оны өлтіріп, басын кескен деп айыпталды. Біраз уақыттан кейін өзеннен дене табылды, бірақ Венгрияның Жоғарғы соты (Кюрия) бұл дененің Эстерге тиесілі емес, оның киімдері кигізілгенін анықтады. Ұзақ сот процесінен кейін барлық айыпталушылар ақталды.
The Tiszaeszlár affair was originally a murder case which was represented in journals as a blood libel that led to a trial that set off anti semitic agitation in Austria Hungary in 1882 and 1883. After the disappearance of a local girl, Eszter Solymosi, Jews were accused of murdering and beheading her. A body was found some time later in a river, she having apparently drowned, but the Hungarian Highest Court (Kúria) found that the body was not that of Eszter, but had been dressed in her clothes. A lengthy trial followed, eventually resulting in the acquittal of all the accused.
Қылмыстың шығу тегі
1882 жылдың 1 сәуірінде Тисса өзенінің жағасында орналасқан венгр ауылы Тишаешларда Андраш Хуридің үйінде қызмет ететін 14 жасар Естер Солимоси есімді христиан шаруа қызы бір жұмысты орындауға жіберілді де, қайта оралмады. Көп іздегенмен нәтиже болмаған соң, қыздың еврей дінінің экстремистік ықпалына түскені туралы қауесет тарады. Бұл қауесеттің бастауы Жозеф Шарфтың ұлы болды, ол сол кезде Ресейде де осындай оқиғалар болатынын айтты: христиан қызы жоғалып кетеді, ал кінәні еврейлерге табады. Венгрия агитаторлары, олардың ішінде Венгрия Парламентінің Тишаешлар округінен сайланған Геза Оноди және депутат Гёзо Источи бар, еврейлерді елден қууды ұсынды. Олар, еврейлер жақын арада тойланатын Пасха мерекесінде (4 сәуірде) пайдалану үшін қызды өлтірді деген жала жақты. 4 мамырда оның анасы жергілікті судьяға барып, еврейлерді қызын өлтіргені үшін айыптап, тергеу жүргізуді талап етті.
On April 1, 1882, Eszter Solymosi, a 14 year old Christian peasant girl who was a servant in the home of András Huri in Tiszaeszlár, a Hungarian village situated on the Tisza river, was sent on an errand from which she did not return. After a fruitless search, a rumor was circulated that the girl had become a victim of Jewish religious fanaticism. The origin of the rumours was the son of József Scharf who said that the same thing was happening in those times in Russia: a Christian girl disappears and everybody blames the Jews. Hungarian agitators, whose leaders, Géza Ónody, representative of Tiszaeszlár in the Hungarian Parliament, and Győző Istóczy, MP, proposed the expulsion of the Jews in the House of Deputies, excited the public against the local Jews, resulting in a number of violent acts and pogroms. They spread the charge that the Jews killed the girl in order to use her blood at the approaching Passover (April 4). On May 4 her mother accused the Jews before the local judge of having murdered her daughter, and urged him to make an investigation.
Шарф отбасыларының "ияғары"
19 мамырда Нирегихаза округтік соты нотариус Йозеф Бариді Тишаесларда тергеу судьясы ретінде жіберді. Күдікті еврейлерді полиция бақылауына алғаннан кейін, Бари синагога меңгерушісі Йозеф Шарфтың бес жасар ұлы Самуилмен кездесіп, тергеу бастады. Баридің сұрақтарына жауап берген бала, әкесі мен басқа да ер адамдардың куәлігінде сойышшының қыздың мойнына кескіш салғанын, ал ол және оның інісі Морик қанды табаққа жинағанын айтты. Әкесі, жасы он төртке жуық Морик және басқа күдіктілер қыздың жоғалуы мен болжамды өлтірілуі туралы ештеңе білмейтінін жоққа шығарды. 19 мамырда Шарф пен оның әйелі тұтқындалды; Морик бұрынғы мәлімдемесін қайталап, жоғалған қыз туралы ештеңе білмейтінін, тіпті естімегенін де айтты. Сол күні кешке Морик қауіпсіздік комиссары Рекскийге тапсырылды, ол оны Тисанагифалудағы шалғайдағы үйіне алып барды, онда сот хатшысы Печели баланың қауіпсіздігін қадағалауға бұйрық алды. Бала сенбі күні таңғы құлшылықтан кейін әкесінің шамдандарды алып тастау үшін Эстерді үйіне шақырғанын (яһудилерге сенбі күні тыйым салынған амал) айтты; олармен бірге тұрған еврей кедей Герман Вулнер қызды синагоганың кіреберісіне алып барып, оған шабуыл жасады; оны киімін шешкеннен кейін екі сойышшы, Абрахам Буксбаум мен Леопольд Браун, оны ұстап тұрды, ал тағы бір сойышшы Саламон Шварц үлкен пышақпен мойнына кескіш салып, қанды құмыраға құйды. Осы үш адам, бос қалған мұғалім және шохет лауазымына үміткерлер, сол сенбіде Тишаесларға ғибадат ету үшін келді және баланың айтуынша, таңғы құлшылықтан кейін синагогада қалды. Бәрін Морик синагога есігінің кілт тесігі арқылы көрді. Осылайша ол 45 минут бойы күзетте тұрды, ол операциядан кейін қыздың мойнына мата байланып, денесі қайта киіндірілгенін, Самуэль Лустиг, Абрахам Браун, Лазар Вайсштейн және Адольф Юнгердің куәлігінде болғанын көрді. Екі күдікті Рекский мен Печели дереу тергеу судьясы Бариді шақырды, ол түні бойы Мориктен оқиғаны қайтадан естіді, қылмыскерлер қылмыс орнын тастағаннан кейін ол синагоганы құлыптап, мәйіт немесе қан іздерін таппағанын қосты. Бари қызулықпен синагогада, үйлерде және қабірлерде тергеу жүргізді, бірақ тірі немесе өлген қыздың ешқандай іздерін таба алмады. Күдікпен 12 еврей тұтқындалды, ал Морик Шарф түрме бастығына тапсырылды. 18 маусымда Дада ауылының жанындағы Тиса өзенінен 14 жасар қыздың денесі судан шығарылды. Оның анасы бұл Эстердің денесі емес екенін жоққа шығарды, бірақ кейін денеде табылған киімдерді қызының киімдері деп таныды. Екі дәрігер мен бір хирургтан тұратын сарапшылар тобы мәйіттің 18-20 жастағы қызға тиесілі екенін және ол сегіз-он күн бұрын қайтыс болғанын мәлімдеді. Содан кейін оны Тишаеслардың католик зиратына жерледі. Антисемит агитаторлары, олардың ішінде қаланың католик діни қызметкері де болды, еврейлер денені жасырып әкеліп, оны Эстер Солимосинің киіміне кигізіп, ритуалдық кісі өлтіру қылмысын жасыруға тырысқан деп күдік таратты. Денени тапқан бірнеше шеберлер уәделер, қорқытулар және қатыгездікпен бұрынғы куәліктерін қайтарып алып, мәйітті өзенге әкелгендерін және белгісіз еврей әйелі оларды киіндірген киімдермен қамтамасыз еткендерін мәлімдеді.
On May 19 the county court of Nyíregyháza sent the notary József Bary to act as examining judge at Tiszaeszlár. After having placed the suspected Jews under police surveillance, Bary met the five year old son of the synagogue sexton József Scharf, Samuel, to begin an inquiry. In Bary's interview, the boy stated that in the presence of his father and other men the slaughterer had made an incision in the girl's neck, and he and his brother Móric had received the blood in a plate. The father and Móric (who was nearly 14 years old) and the other suspected persons denied any knowledge of the disappearance of the girl and of her conjectured murder. On May 19 Scharf and his wife were arrested; Móric repeated his statement and said in addition he had not known anything about the missing girl, not even from hearsay. On the evening of that day Móric was given to Recsky, the commissar of safety, who took him to his country house in Tiszanagyfalu, where the court clerk, Péczely, received orders to watch over the boy's safety. The boy confessed that after the Sabbath morning service his father called Eszter to his house under the pretext of requiring her to remove some candlesticks (an act forbidden to Jews on Saturdays); that a Jewish beggar, Hermann Wollner, who lodged with them, had led the girl to the vestibule of the synagogue and attacked her; and, after having undressed her, two slaughterers, Ábrahám Buxbaum and Leopold Braun, had held her while another slaughterer, Salamon Schwarz, incised her neck with a large knife and emptied the blood into a pot. These three men, applicants for the vacant position of preceptor and shoḥeṭ, came to Tiszaeszlár to officiate on that particular Sabbath, and had, as the boy said, remained in the synagogue after morning service. All this, according to his confession, Móric observed through the keyhole of the synagogue door. During the 45 minutes he thus stood on watch, he saw after the operation a rag was tied around the neck of the girl and her body dressed again, in the presence of Sámuel Lustig, Ábrahám Braun, Lázár Weisstein, and Adolf Jünger. The two conspirators Recsky and Péczely immediately sent for the examining judge Bary, before whom the same night Móric repeated his account, adding that after the perpetrators left the scene of their crime he had locked the synagogue, and that neither the corpse nor any blood marks were to be found. With feverish zeal Bary continued his investigations in the synagogue and houses and among the graves; but nowhere could any traces of the living or dead girl be discovered. Twelve Jews were arrested on suspicion, and Móric Scharf was given in charge of the jailer. On June 18 a body that the district physician declared to be of a 14 year old girl was drawn out of the river Tisza near the village Dada. Her mother denied it was Eszter's corpse, although she afterward identified the clothes in which the body was found as those of her daughter. A committee of experts, two physicians and one surgeon, declared the corpse was of a girl 18 to 20 years of age who had met with her death eight or ten days before. It was then buried in the Catholic cemetery of Tiszaeszlár. The anti Semitic agitators, among whom was the Catholic priest of the town, insinuated the body was smuggled in by the Jews and clothed in the garments of Eszter Solymosi in order to conceal the crime of ritual murder. Several of the craftsmen who found the body were induced by promises, threats, and cruel treatment to revoke their former testimony and to declare they brought the body to the river and an unknown Jewess had furnished them with the clothes in which they dressed it.
Ресми айыптаулар жасау
29 шілдеде он бес адамға қарсы ресми айыптамалар қойылды: Саламон Шварц, Абрахам Буксбаум, Леопольд Браун және Герман Воллнер – кісі өлтіру; Йозеф Шарф, Адольф Юнгер, Абрахам Браун, Самуэль Лустиг, Лазар Вайштейн және Эмануэль Тауб – қылмысқа ерікті түрде көмектесу; Ансельм Фогель, Янкель Смилович, Дэвид Херско, Мартин Гросс және Игнац Клейн – қылмысқа жәрдемдесу және мәйіттің контрабандасы. Үкімет бұйрығымен Морик Шарф аудандық сот атқарушысының бақылауында болды, ол оны түрме бастығы Хентердің қарамағына берді, осылайша ол басқа айыпталушылармен және басқа еврейлермен байланысқа шығу мүмкіншілігінен айырылды. Айыпталушыларды журналист және депутаттар палатасының мүшесі Кароли Эотвес қорғады, оған адвокаттар Б. Фридман, Сандор Фунтак, Будапешттен Макс Секели және Нирегихазадан Игнац Хейман қосылды, осы округтік сотта іс қаралды. Әділет министрі Паулерге жолдаған өтінішхатында Эотвес Бари, Рекский және Печели қолданған азаптау жүйесіне қарсылық білдірді, бірақ бұл қарсылық шенеунікке аз әсер етті. Іс тым ұзаққа созылды, сондықтан қыркүйек айында Будапешттің мемлекеттік прокуроры Козма тергеуді жеделдету үшін Нирегихазаға келді.
On July 29 formal accusations were made against fifteen persons, as follows: Salamon Schwarz, Ábrahám Buxbaum, Leopold Braun, and Hermann Wollner, of murder; József Scharf, Adolf Jünger, Ábrahám Braun, Sámuel Lustig, Lázár Weisstein, and Emánuel Taub, of voluntary assistance in the crime; Anselm Vogel, Jankel Smilovics, David Hersko, Martin Gross, and Ignác Klein, of abetting the crime and smuggling the body. By order of the government, Móric Scharf was under the control of the district bailiff, who placed him in the custody of the warden Henter, and thus removed from contact with the other defendants and other Jews. The accused were defended by Károly Eötvös, journalist and member of the House of Deputies, with whom were associated the advocates B. Friedmann, Sándor Funták, Max Székely of Budapest, and Ignác Heumann of Nyíregyháza, the seat of the county court before which the case was tried. In a petition to Minister of Justice Pauler, Eötvös protested against the system of torture practised by Bary, Recsky, and Péczely, but this protest had little effect upon the official. The affair was so long drawn out that State Attorney Kozma of Budapest went to Nyíregyháza in September to speed up the examination.
Лахос Коссуттың наразылығы
Іс жүргізудің осылай кешігуі жалпы назар аударды. Ел қатты толқыды. Көптеген памфлеттер халықтың сезімдерін қоздырып, айыпталушылардың кінәлі екенін көрсетуге тырысты. Сол кезде Туринде жер аударылып жүрген Лайош Кошут биліктің іс-әрекетін сынап, яһудилерге қарсы көзқарасты қоздыруды айыптады, дауысын көтерді. Ол ритуалдық кісі өлтіру деген күдіктің Венгрия үшін ұят екенін айтты; ең жаман жағдайда жеке кісі өлтіруді нәсілдік немесе ритуалдық қылмыс ретінде көрсету – қазіргі өркениетке лайық емес деді. Осы тәжірибелі патриоттың наразылығы бүкіл елдегі қуғын-сүргін мен ғиратсыздыққа қарама-қайшы келді, бұл Депутаттар палатасында да қайталанды. 1882 жылдың қараша айында депутат Эрнő Мезеидің әділет министріне жолдаған сауалы қызықты оқиғаларға әкелді. Бас прокурор Хавас содан кейін Нирегихазаға жіберілді, ол тергеу судьясының ресми мәлімдемесіне қарамастан, айыпталушылардың бірде-бір тыңдауға қатыспағанын анықтады. Ол бірнеше тұтқындарды босатты, бірақ істі жылдамдатуға күшті күштердің кедергі келтіріп жатқанын түсініп, отставкаға кетейін деп ұсынды, ол дереу қабылданды.
This dragging on of the proceedings attracted general attention. The country was greatly agitated. A number of pamphlets appealed to the passions of the people, and attempted to establish the guilt of the accused. Lajos Kossuth, then living in exile at Turin, raised his powerful voice to castigate the action of the authorities and to deprecate this stirring up of anti Jewish prejudices. The suspicion of ritual murder, he considered, was a disgrace to Hungary; to present as a racial crime or as a ritual crime a murder which at the worst was an individual one was, he said, unworthy of modern civilization. This cry of indignation from the veteran patriot was strangely in contrast with the fury of persecution and prejudice which raged throughout the country and which was echoed in the House of Deputies. An interpellation addressed to the minister of justice by the deputy Ernő Mezei in November 1882, called forth exciting scenes. The attorney general Havas was then sent to Nyíregyháza, and he found that, despite the official declaration of the examining judge, the accused had not had a single hearing. He released some prisoners; but, realizing he was hampered by powerful influences in his endeavor to accelerate the affair, he offered his resignation, which was readily accepted.
Эстердің мәйіті эксквазияланды
Қарашаның ортасында Жозеф Шарфтың әйелі босатылды, ал оның күйеуі мен басқа тұтқындар әлі де ұсталып тұрды. Қорғаушы адвокаттардың өтініші бойынша Тисадан табылған дене (7 желтоқсанда) қайтадан қазба жұмыстарынан өткізіліп, Будапешт университетінің үш медицина профессоры – Шентауер, Белки және Михалкович қайта сараптады. Олар бұрынғы сараптама комиссиясы мүшелерінің пікірінің ғылыми негізі жоқ екенін анықтады, ал кейіннен сот алдында оларды ауыр білімсіздікпен айыптады: дене тым шірігендіктен нақты шешім қабылдау мүмкін емес еді. Дегенмен, денені ешкім талап етпегеніне қарамастан, олардың пікірінше, ол Эстер Солимосиге тиесілі болды; және мойны кесілмегендіктен, ритуалдық кісі өлтіру жасалмаған. Алайда, Венгрияның Жоғарғы соты (Kúria) осы идентификацияны қабылдамады. 1883 жылдың 17 маусымында Нирегияза сотында осы істің соңғы кезеңі басталды. Сотта Френц Корнис төрағалық етті, ал Эдуард Сзейферт мемлекеттік прокурор болып жұмыс істеді. Морик Шарфтың куәлігі ғана айыптаудың негізі болғанымен, сот істің барлық егжей-тегжейін қарастыру үшін отыз отырыс өткізді және көптеген куәгерлерді тыңдады. Баланың мұқият оқытылғанына қарамастан, оның айқын қайшылықтары және 16 шілдеде Тисаесларда сот жүргізген қылмыс орнының жергілікті тексеруі арқылы оның айыптауының жалғандығы айыпталушының бірауыздан ақталуына әкелді (3 тамыз). Жесір Солимосидің адвокаты Сзалай ашулы сөздермен толы сөйлеу арқылы шешімге шағымданды, бірақ жоғарғы сот оның шағымын қабылдамады және округтік соттың үкімін бекітті. Жас айыптаушы Морик Шарф Амстердамға жер аударылуға мәжбүр болды.
In the middle of November the wife of József Scharf was set free, while her husband and the other prisoners were being still detained. At the request of the defending lawyers the body found in the Tisza was exhumed (December 7) and reexamined by three professors of medicine at the University of Budapest – Schenthauer, Belky, and Mihalkovics. They found that the opinion of the members of the former committee of examination had no scientific basis, and later, before the court, they taxed them with gross ignorance: the body was too much decayed to allow a positive judgment. The fact the corpse was not claimed by any one left no doubt in their opinion, however, that it was that of Eszter Solymosi; and as the neck was not cut, no ritual murder could have been committed. However, the Highest Court of Hungary (Kúria) did not accept the identification. On June 17, 1883, the last act in this affair began before the court of Nyíregyháza. Judge Ferenc Korniss presided, Eduard Szeyffert acting as state attorney. Although the testimony of Móric Scharf was the only basis of the accusation, the court held thirty sessions to examine the case in all its details, and many witnesses were heard. The glaring contradictions of the boy despite the careful training he received, and the falsity of his accusation as exposed by a local inspection of the alleged scene of the murder made by the court in Tiszaeszlár on July 16, resulted in the unanimous acquittal of the accused (August 3). Szalay, the attorney for the widow Solymosi, in a speech full of bitter invectives, appealed against the decision; but the supreme court rejected his appeal and confirmed the verdict of the county court. The youthful accuser, Móric Scharf had to go into exile to Amsterdam.
Айыпталушының ақталуы
Көпшілігі 15 ай бойы түрмеде жатқан тұтқындардың ақталғандығы мен босатылуы Поцсони, Будапешт және Мажарстанның басқа да аймақтарында, Тишаеслардан басқа, көтерілістерге себеп болды. Сот отырыстары барысында сот үйіне жиналған көрермендер, олардың ішінде Депутаттар палатасында Тишаесларды өкілдік еткен Оноди ең көзге түсетіні, сот процесі кезінде ұятсыз мінез-құлық танытып, тұтқындарды қорлады, ал қорғау тарапынан шақырылған куәгерлерге және адвокаттарға қорқыныш көрсетті.
The acquittal and release of the prisoners, most of whom had languished in prison for 15 months, were the signal for uprisings in Pozsony, Budapest, and other parts of Hungary, except for Tiszaeszlár. The spectators who thronged the court house during the sessions, and of whom Onody, the representative of Tiszaeszlár in the House of Deputies, was the most conspicuous, conducted themselves scandalously during the proceedings, insulting the prisoners and threatening the witnesses and counsel for the defence.
ХХІ ғасырдың әсері
Tablet журналының хабарлауынша, Jobbik партиясы осы оқиғаны антисемитизмді қоздыру үшін пайдаланады және баланың қабірі антисемиттердің қасиетті сапар орынына айналды. "Сырлы Тисаеслар соты" атты кітабында автор оқиғаны және соттың ұзақ жылдар бойы жоғалған құжаттарын қайта жаңғыртуға тырысып, оқиғаның көптеген мүмкін түсіндірмелерін тапты, бірақ олардың ешқайсысын 100% нақтылықпен дәлелдеу мүмкін емес. Оның пікірінше, оқиғаның ең сенімді нұсқасы – Эстерден Йозеф Шарф синагогта шамдарды сөндіруді сұраған, себебі сенбі күнінің басталуымен яһудилерге жұмысқа жататын әрекеттерге тыйым салынады. Синагогта, мүмкін, жазатайым оқиға болған, немесе Эстер еврейлердің салтын қысымға алғандықтан, ашулы Шарф оны ұрған, соның салдарынан Эстер баспалдақтан немесе орындықтан құлап, басын соғып алған. Содан кейін қорқып қалған Шарф Эстердің қанын төккен, ол сол кездегі медициналық тәжірибе еді, және оның ұлы бұған куә болған. Өмірді қайта жаңғырту әрекеті сәтсіз аяқталғаннан кейін, жергілікті яһудилер Ресей мен Орталық Еуропада кең таралған қырғындардан қорқып, мәйітті жасырып, оны өзін-өзі өлтіргендей көрсету үшін басқа адамның киімдерін кигізген. Бірақ Венгрияның Жоғарғы соты мәйіттің Эстерге тиесілі емес екенін мәлімдеді.
According to Tablet magazine, the Jobbik Party uses the case to incite antisemitism and the child's grave has become the site of antisemitic pilgrimage. in his book, The Mysterious Tiszaeszlár Trial tried to reconstruct the events and the long lost records of the trial and found that there are many possible explanations of what had happened, but none of them can be underpinned with a 100% certainty. According to him, the least implausible version of the events is that Eszter was asked by József Scharf to put the candles out in the synagogue, because the arrival of Sabbath forbids Jews to do activities which can be considered as work. In the synagogue maybe by accident, maybe because she ridiculed the Jewish habits and therefore got hit by Scharf who was infamous for his quickness of temper, Eszter fell off from a ladder or a chair, and hit her head. Then the frightened Scharf let blood of Eszter, which was a medical practice in those time, which was seen by his son. After the failed resuscitation, the local Jews fearing from pogroms which were widespread in Russia and in Central Europe hid the corpse, and dressed another one to make it look like she committed suicide. The Hungarian Highest Court however ruled out that the corpse was that of Eszter.