Кіріспе

1982 жылғы Канада Конституциясы туралы Заңының 35-бабы Канададағы табиғи халықтардың түпкі құқықтары мен шарттар бойынша құқықтарын конституциялық түрде қорғауды қамтамасыз етеді. Бұл бөлім Канада Конституциясының құрамында болғанымен, Канаданың Құқықтар мен бостандықтар жарғысынан тыс қалады. Бұл бөлім "табиғи құқықтар" терминін анықтамайды және жабық тізім ұсынбады; 35-бап бойынша қорғалатын құқықтардың мысалдары: балық аулау, орман шаруашылығы, аң аулау, жерге құқық (жер иелену құқығымен салыстыра отырып) және шарттарды орындау құқығы. Табиғи халықтардың өздерін-өз басқару құқығы 35-бапқа кіре ме, жоқ па деген мәселе бойынша пікірталас жалғасуда. 2006 жылға дейін Канаданың Жоғарғы соты бұл мәселе бойынша ешқандай шешім қабылдаған жоқ. Дегенмен, 1995 жылдан бері Канада үкіметі 35-бап негізінде өздерін-өз басқару құқығын мойындайтын саясатты жүзеге асырып келеді.

Түпкүлгіліктердің құқықтары

1982 жылы 35-бап Канада Конституциясына бекітілген кезде, сол кездегі Ұлттық үнді бауырластығының (кейіннен Алғашқы халықтар ассамблеясы (AFN) деп аталған) ұлттық басшысы болған Делберт Райли: «Түпкі халықтардың құқықтары – Алғашқы халықтар оларды қалай анықтаса, сондай. Олардың құқықтары еуропалықтармен байланыс жасамас бұрын қандай болса, еуропалықтармен байланыс жасағаннан кейін де солай болады» деген пікір білдірген. 35-баптағы «бар» деген сөз Канада Жоғарғы Сотының түпкі халықтардың қандай құқықтарының «барын» анықтау қажеттігін тудырды. Жоғарғы Сот R. v. Sparrow ісінде 1982 жылға дейін (35-бап күшіне енгенге дейін) түпкі халықтардың құқықтары жалпы құқық бойынша болғандығын шешті. Жалпы құқық заңнама арқылы өзгертілуі мүмкін. Сондықтан 1982 жылға дейін Канада Парламенті түпкі халықтардың құқықтарын жоя алатын, ал қазір ол 1982 жылы әлі де сақталған құқықтарды жоя алмайды. Құқықтарды жою тек үкіметтің осы құқықтарды жоққа шығару туралы «ашық және нақты ниетін» көрсететін акті арқылы ғана мүмкін. Sparrow ісінде Сот «танылған және расталған» деген сөздер түпкі халықтардың құқықтарына қол сұғу кезінде өкілеттіктерін қолданғанда ұстануды талап ететін үкіметтің сенімгерлік міндетін қамтиды деп тапты. Бұл түпкі халықтардың құқықтарының абсолютті емес екенін және жеткілікті себептер болған жағдайда оларға қол сұғылуы мүмкін екенін көрсетіп тұр. Sparrow ісінен кейін провинциялық заңнама түпкі халықтардың құқықтарын оларға тиісті басымдық берілген жағдайда ғана шектей алады. Алайда, Sparrow ісінде сот 35-баптың 1-тармағы бойынша түпкі халықтардың құқығы неде екенін қарастыру қажеттігі болған жоқ, өйткені тараптардың ешқайсысы да Musqueam халқының азық-түлік үшін балық аулауға түпкі халықтардың құқығы бар екеніне дау айтқан жоқ. Бұл мәселе R. v. Van der Peet ісінде дамытылды, онда Бас судья Лэмердің көпшілік шешімі бойынша, практика түпкі халықтардың құқығы деп танылуы үшін еуропалықтармен байланыс жасамас бұрын мәдениеттің ерекше сипатының ажырамас бөлігі болуы керек.

Тақтың құрметі

Тарихи қарым-қатынастардың бір бөлігі ретінде, үкімет аборигендермен өзара әрекеттескен кезде патшаның беделі салмақта болады делінеді. "Патшаның беделі" принципі үкіметке бірқатар міндеттерді жүктейді. Осы принциптен туындайтын міндет – Корольдіктің кез келген салалық қызметтерде аборигендермен кеңесуі. Бұл міндет алғаш рет «Хайда ұлты Британдық Колумбияға қарсы (Ормандар министрі)» және «Таку өзені Тлингит тайпасы Британдық Колумбияға қарсы» сот шешімдерінде сипатталған. Бұл міндет «Провинция аборигендік құқық немесе титул болуы мүмкін екенін білгенде немесе білуі тиіс болғанда және оларға зиян келтіруі мүмкін әрекеттерді жоспарлағанда» қолданылады. Мұндай міндеттің болуын анықтау, бұзылып жатқан құқықтың күшімен қатар, үкіметтің әрекеттерінің теріс әсері мен салдарының ауырлығына байланысты.

Жарғылық құқық емес

Хартиядағы абориген халқына ең тікелей қатысы бар бөлім – 25-бап. Ол тек Хартиядағы құқықтар абориген құқықтарын кемсітпейді деп айтады, сондықтан ол 35-баптай маңызды емес. Хартия 1982 жылғы Конституциялық актінің І бөлігін құрайды, ал 35-бап ІІ бөлімге енгізілген. Конституциядағы осы орналасуы маңызды деп есептеледі. Профессор Кент МакНил жазғандай, 35-бап аборигендердің өзін-өзі басқару құқығын көздейді, ал Хартия көбінесе жеке құқықтармен айналысады. Профессор Питер Хогг 35-бапты Хартиядан шығарудың оң және теріс салдары бар екенін айтты. 35-бап 1-бап немесе «қарамастан» ережесімен шектеле алмайды. Дегенмен, Хартияның 24-бабы, құқықтар бұзылған жағдайда шаралар қолдануға мүмкіндік береді, 35-бапқа қолданылмайды. Сонымен қатар, *R. v. Sparrow* ісінде сот 35-бапты шектеу үшін сынақ әдісін жасады, оны Хогг 1-баптың Оукс сынағымен салыстырды. Осыған қарамастан, профессорлар Тед Мортон мен Райнер Кнопф Хартияның сот шешімдеріне және сот билігінің кеңеюіне қатысты сын айта отырып, 35-бапты Хартияның бір бөлігі ретінде қарастырады. Олар: «35-бап техникалық тұрғыдан Хартиядан тыс тұрғанымен, Канаданың ең көрнекті нәсілдік азшылықтарының ерекше құқықтарын жариялағандықтан, соттарда орындалатын құқық ретінде Хартия революциясының маңызды бөлігіне айналды» деп жазады.