Кіріспе

1992 жылғы Австралия Жоғарғы Сотының шешімі, ол туған жер құқығын мойындады

Мабо Квинслендке қарсы (No 2) (әдетте Мабо ісі немесе жай ғана Мабо деп аталады) – Австралия Жоғарғы Сотының Австралияда туған жер құқығының бар екенін мойындаған маңызды шешімі. Бұл істі Эдди Мабо Квинсленд штатына қарсы қозғады және 1992 жылдың 3 маусымында шешім қабылданды. Бұл іс Австралияда алғаш рет Австралияның жалпы құқығы шеңберінде Австралияның аборигендері мен Торрес бұғазы аралдарының тұрғындарының отарлауға дейінгі жерге қатысты мүдделерін мойындағандығымен ерекше. Мабо аборигендер мен Торрес бұғазы аралдарының австралиялықтары үшін зор құқықтық, тарихи және саяси маңызы бар. Шешім Австралияның британдықтар қоныстанған кезде terra nullius (яғни ешкімге тиесілі емес) екендігі туралы ұғымды қабылдамады және жерге қатысты аборигендердің дәстүрлі әдет-ғұрыптары мен заңдары негізінде құқықтар бар екенін мойындады, сондай-ақ отарлау кезінде бұл құқықтар толығымен жойылған жоқ екенін растады. Премьер-министр Пол Китинг Редферн сөйлесінде бұл шешімді жоғары бағалап, "негізгі шындықты орнатады және әділеттілікке негіз салады" деді. Керісінше, бұл шешімді Батыс Австралия үкіметі және түрлі тау-кен және мал шаруашылығымен айналысатын топтар сынға алды. Шешім қабылданғаннан кейін көп ұзамай Китинг үкіметі 1993 жылғы Туған жер құқығы туралы заңды (Cth) қабылдады, ол Мабо ісінде танылған құқықтарды күшейтті және жаңадан құрылған Туған жер құқығы жөніндегі трибунал мен Австралия Федералды соты арқылы өтініш берушілердің құқықтарын тану үшін жаңа процедураны белгіледі.

Мер тарихы

Бұл іс Мюррей аралдары тобына қатысты, оған Мюррей аралы (дәстүрлі атауы Мер аралы), Вауа аралы және Дауа аралы кіреді. Бұл аралдарда 300 жылдан 2000 жылға дейін Мериам халқы (Торрес бұғазы аралдарының халқының бір тобы) қоныстанды. Британдықтардың аннексиясына дейін және кейін Мер аралындағы жерге құқықтар Мало заңымен реттелді, ол "Мериам халқының діни тұрғыдан бекітілген, сақтауға міндетті деп санайтын заңдар жиынтығы". Осы заң бойынша Мердің барлық жері Мериамның әртүрлі жер иелеріне тиесілі, ал мемлекеттік меншік деген ұғым жоқ. Жер белгілі бір ру немесе отбасы атынан ең үлкен ұлына тиесілі, сондықтан жер жеке және ұжымдық түрде иеленеді. Батыс заңдарынан өзгеше, жерге құқық ауызша негізделеді, бірақ мемлекеттік және жалпы ұлттық мұрагерлік және әлеуметтік қамтамасыз ету заңдарына сәйкес келу үшін жазбаша дәстүр де бар. Алайда, осы құқықтық жүйеде меншік "бір жақты" емес, жеке тұлға жердің иесі де, сонымен бірге жердің бір бөлігі де. Осылайша, олар оны күтіп-баптауға, руымен немесе отбасымен бөлісуге және оны болашақ ұрпақтар үшін сақтауға жауапты. 1871 жылы Лондондық миссионерлік қоғамнан келген миссионерлер Торрес бұғазындағы Дарнли аралына "Нұрдың келгені" деп белгілі болған оқиғада келді, бұл Торрес бұғазының көп бөлігін, соның ішінде Мер аралын христиан дініне өткізді. Бірақ бұл дәстүрлі халықтық дәстүрлерді алмастырмады, керісінше, Мало заңын қоса алғандағы дәстүрлі әдет-ғұрыптармен біріктірілді, бұл христиандық шеңберінде мойындалды. Сотта куәлік берген пастор Дэвид Пасси, Құдайдың Малоны Мер аралына жібергеніне және "Иса Мәсіх Мало көрсеткен жерде болды" деп сенетінін түсіндірді. 1879 жылы аралдар ресми түрде Квинсленд штатының құрамына қосылды. 1900 жылдарға қарай Торрес бұғазының дәстүрлі экономикалық өмірі көбінесе басқаларға тиесілі балық аулау кемелерінде жалақымен жұмыс істеуге ұшырады. Ұлы депрессиядан кейін және одан кейінгі жалақының төмендеуінен кейін, 1936 жылы арал тұрғындары Мер аралдары бастаған ереуілге қосылды. Бұл ереуіл отарлаудан бері арал тұрғындарының батыс билігіне қарсы алғашқы ұйымдасқан қарсылығы болды.

Құқықтық негіздер

Мабоға дейін Австралияның аборигендерінің отарлауға дейінгі меншік құқықтары Австралияның заң жүйесінде мойындалмаған. Осы мәселе бойынша сотқа шағымдар 1970 жылдары Milirrpum v Nabalco Pty Ltd ісімен тікелей туды. Аталған істе, аборигендердің жерге құқығы жоқ деп шешілді және ол Австралияда ешқашан болған емес. Кейін, 1982 жылы Эдди Мабо бастаған талапкерлер Жоғарғы Соттан Мюррей аралындағы Мериам халқының жергілікті дәстүрлеріне, бастапқы аборигендік меншігіне және жерді нақты пайдалануы мен иеленуіне сәйкес, меншік құқығына ие екендігін растау туралы өтініш жасады. Квинсленд штаты аталған істе жауапкер болып табылды және Австралияда аборигендердің жерге құқығының ешқашан болмағанын, ал болған жағдайда 1910 жылғы Жер заңының (Qld) қабылдануымен жойылғанын мәлімдеді. Сот шешімі шығармас бұрын Квинсленд үкіметі Квинсленд жағалау аралдарының декларациялық заңы 1985 (Qld) қабылдады, ол Мабо және басқа талапкерлердің талап еткен Мюррей аралдарындағы аборигендердің жерге құқығын жоюға бағытталған. Бұл Mabo v Queensland (1988) 166 CLR 186 (Mabo No 1) ісінде сәтті күйретілді және 1975 жылғы нәсілдік дискриминацияға қарсы заңда (Cth) белгіленген заң алдындағы теңдік құқығына қайшы келгендіктен күшін жойды деп жарияланды.

Үкім

Сот атамекендік құқықтардан туындайтын құқықтар Австралияның жалпы құқығында мойындалғанын анықтады. Бұл құқықтар жергілікті халықтардың заңдары мен әдет-ғұрыптарынан туындаған, бірақ тәждің (патшаның) берген грантынан емес. Дегенмен, бұл құқықтар абсолютті емес және жарамды түрде қабылданған штаттық немесе одақтық заңнамамен немесе атамекендік құқықтарға қайшы келетін жер құқықтарын беру арқылы жойылуы мүмкін. Сонымен қатар, британдық қоныстану кезінде тәждің (патшаның) жерге толыққанды иелік құқығын алудың өзі атамекендік мүдделерді жойған жоқ. Жоғары соттың көпшілігі былай деп тапты: Сот сонымен қатар "шөл және өңделмеген жер" деген жалпы құқықтық доктринаны талқылады, оған "тұрақты тұрғындары немесе орнатылған заңдары жоқ" жерлер кіреді. Соттың көпшілігі terra nullius доктринасы британдықтардың Жаңа Оңтүстік Уэльске қоныстану кезінде жергілікті халықтың дәстүрлі құқықтары мен мүдделерін мойындауына кедергі келтірмейді деген пікірді қабылдамады. 2005 жылы тарихшы Майкл Коннор "Терра Нуллиустың ойлап табуы" еңбегінде Мабо ісі қате шешілгенін, себебі британдықтар Австралияны terra nullius ретінде қарастырмай, шын мәнінде аннексиялаған деп мәлімдеді. Осы сынға жауап ретінде Мейсон: "Британдықтар Австралияға егемендік орнату, Австралияны аннексиялау үшін халықаралық құқықтың қандай негіздерін қарастырғаны маңызды емес" деді, себебі бұл шешімнің мақсаты "австралиялық колонияларда қолданылатын жалпы құқық түпкілікті халықтардың құқықтарын толығымен жояды ма, осылайша олардың бұрынғы құқықтары мәңгілікке жойлады ма?" деген сұраққа жауап беру болды.

Маңыздылығы

Бұл іс кеңінен дау тудырып, қоғамдық пікірталасқа себеп болды. Кейін Китинг үкіметі 1993 жылғы «Туған жер құқығы туралы» заңымен (Cth) туған жер құқығының негіздерін толықтырды. Сот шешімімен туған жер құқығын мойындау көптеген маңызды құқықтық мәселелерді көтерді. Оларға 1975 жылғы «Расалық дискриминацияға қарсы» заңына (Cth) сәйкес берілген құқықтардың заңдылығы, туған жер құқығына қатысты жерлерді болашақта дамытуға рұқсат беру және жерде туған жер құқығының бар-жоғын анықтау рәсімдері кірді. Сот шешіміне жауап ретінде Китинг үкіметі 1993 жылғы «Туған жер құқығы туралы» заңды қабылдады, ол туған жер құқығы талаптарын алғашқы сатыда қарау үшін Ұлттық туған жер құқығы трибуналын құрды. Бұл заңнан кейін Уик шешіміне жауап ретінде Хауард үкіметі өзгерістер енгізді.

Алғашқы халықтардың жеке басын анықтаудың құқықтық тесті

Сотталушы Бреннан өзінің шешімінде, адамның Австралияның бірінші ұлтының өкілі ретінде танылуы үшін үш бөліктен тұратын заңдық критерийді белгіледі. Ол былай деп жазды: "Түпкі халыққа мүшелік, сол халықтан биологиялық тектілігіне және сол адамның өзінің және ақсақалдардың немесе сол халық арасында дәстүрлі билікке ие басқа адамдардың оны мүше ретінде өзара тануына байланысты." Бұл критерий кейінгі сот істерінде адамның түпкі халық өкілі екенін анықтау үшін қолданылды.

Салдары

Мабо шешімінен кейін он жыл өткен соң, оның әйелі Бонита Мабо Мер аралындағы жер мәселелері қауымда әлі де шешілмей жатқанын айтты. 2014 жылдың 1 ақпанында Баду аралындағы жердің дәстүрлі иелері Квинсленд үкіметінің қаулысымен толық меншік құқығын алды. 2014 жылдың 7 шілдесінде жерді пайдалану туралы халықтар аралық келісімге қол қойылды.

Мұра

Мабо күні – 3 маусымда Торрес Шайрында аталып өтетін ресми мереке. Бұл оқиға Австралиядағы Ұлттық келісім аптасы кезінде болады. 1997 жылғы "Қала" комедиясында бұл жағдай заңдылықтың символы ретінде еске алынды, мына сөздерде оның мәні жатқан: "Қорытындылай айтқанда, бұл Конституция, бұл Мабо, бұл әділдік, бұл заң, бұл сезім". 2009 жылы Q150 мерекелері аясында Австралияның Мабо жоғарғы сотының шешімі "Шешуші сәт" рөлі үшін Квинслендтің Q150 нышандарының бірі деп жарияланды. 2012 жылы Blackfella Films компаниясы ABC және SBS телеарналарымен бірлесіп "Мабо" атты телефильм түсірді. Фильм оқиғаның драмалық тұрғысын көрсетіп, оның Мабо мен оның отбасына тигізген әсеріне баса назар аударды.