Кіріспе
Канададағы кейбір жергілікті халықтарды атау үшін қолданылатын термин – Алғашқы халықтар. Бұл термин Канададағы инуиттер мен метистер емес, жергілікті халықтарды анықтау үшін қолданылады. Дәстүрлі түрде, Канададағы Алғашқы халықтар ағаш шебінен оңтүстікке қарай, негізінен Солтүстік мұхит шеңберінен оңтүстікке қарай қоныстанған халықтар болды. Канадада 634 мойындалған Алғашқы халықтар үкіметі немесе тайпасы бар. Олардың шамамен жартысы Онтарио және Британдық Колумбия провинцияларында орналасқан. Конституциялық құқық бойынша, Алғашқы халықтар әйелдер, көрінетін азшылықтар және физикалық немесе психикалық мүмкіндігі шектеулі адамдармен бірге "ерекшеленген топ" болып табылады. Статистика Канадасының өлшемшарты бойынша Алғашқы халықтар көрінетін азшылық ретінде қарастырылмайды. Солтүстік Американың жергілікті халықтарының мәдениеті мыңдаған жылдарға созылады. Олардың ауызша дәстүрлерінің кейбіреуі тарихи оқиғаларды дәл сипаттайды, мысалы, 1700 жылғы Каскадия жер сілкінісі және 18 ғасырдағы Цеакс конусының жарылысы. Жазбаша тарих 15 ғасырдың соңында еуропалық саяхатшылар мен отарлаушылардың келуімен басталды. Еуропалық аңшылар, саудагерлер, саяхатшылар мен миссионерлердің жазбалары ертедегі байланыс мәдениетінің маңызды куәлігін ұсынады. Сонымен қатар, археологиялық және антропологиялық зерттеулер, сондай-ақ тіл білімі ғалымдарға ежелгі мәдениеттер мен тарихи халықтарды түсінуге көмектесті.
First Nations is a term used to identify Indigenous peoples in Canada who are neither Inuit nor Métis. Traditionally, First Nations in Canada were peoples who lived south of the tree line, and mainly south of the Arctic Circle. There are 634 recognized First Nations governments or bands across Canada. Roughly half are located in the provinces of Ontario and British Columbia. Under Charter jurisprudence, First Nations are a "designated group," along with women, visible minorities, and people with physical or mental disabilities. First Nations are not defined as a visible minority by the criteria of Statistics Canada. North American indigenous peoples have cultures spanning thousands of years. Some of their oral traditions accurately describe historical events, such as the Cascadia earthquake of 1700 and the 18th century Tseax Cone eruption. Written records began with the arrival of European explorers and colonists during the Age of Discovery in the late 15th century. European accounts by trappers, traders, explorers, and missionaries give important evidence of early contact culture. In addition, archeological and anthropological research, as well as linguistics, have helped scholars piece together an understanding of ancient cultures and historic peoples.
Терминология
Бірге алғанда, алғашқы халықтар мен метистер (FNIM) Канаданың түпкі халықтарын, Американың түпкі халықтарын немесе «алғашқы халықтарды» құрайды. «Бірінші Ұлт» термині 1980-ші жылдарда үкімет тарапынан ресми түрде қолданыла бастады, бұл «үндістер тобы» терминін, ортақ үкіметі мен тілі бар үнділер тобына сілтеме жасағанда алмастыру үшін жасалды. Бірінші Ұлттар халқы 1970-ші жылдардағы белсенділік кезінде осы терминмен өзін тануды бастады, «үндіс» деген сөзді пайдаланудан аулақ болу үшін, оны кейбіреулер қорлаушы деп есептеді. Бұл терминнің заңдық анықтамасы жоқ. «Топ» – Үнділер Актісіне сәйкес, Канада Корольдігінің шешімі бойынша, (а) ортақ пайдалану және иелену үшін жер бөлінген, (б) ақша сақталған немесе (с) мақсаттары үшін жарияланған «үндістер тобы». «Үнді» термині – қате атау, оны Солтүстік Американың түпкі халықтарына еуропалық саяхатшылар берді, олар өздері Шығыс Индияға келді деп жаңылысты. АҚШ-та үкімет пен басқалар қолданған «Америкалық үндістер» термині Канадада кеңінен қолданылмайды. Ол көбінесе АҚШ шекарасында тұратын түпкі халықтарға сілтеме жасайды. «Тума канадалықтар» термині жиі қолданылмайды, бірақ «тума» (ағылшын тілінде) және «автохтон» (канад тіліндегі француз тілінде; грек тілінен «auto» – өзі, «chthon» – жер) қолданылады. 1763 жылғы Корольдік жарлығы, сондай-ақ «Үнді Магна Картысы» деп белгілі, Британ территориясындағы түпкі халықтарды тайпалар немесе ұлттар деп атады. «Бірінші Ұлттар» термині әріппен жазылады. Топтар мен ұлттар сәл әртүрлі мағынаға ие болуы мүмкін. Канадада «Бірінші Ұлттар» термині инуиттер мен метистерден басқа түпкі халықтарды атау үшін кеңінен қолданылады. Канададан тыс жерлерде бұл термин Австралияның түпкі халықтарын, Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы АҚШ тайпаларын, сондай-ақ Каскадия тәуелсіздік қозғалысының жақтастарын қамтуы мүмкін. Мәдени тұрғыдан саяси резервацияларда қолданылатын жеке тұлға термині – «Бірінші Ұлттар адамы» (жынысы нақты болған жағдайда, «Бірінші Ұлттар еркегі» немесе «Бірінші Ұлттар әйелі»). ХХ ғасырдың соңынан бері әртүрлі ұлттардың мүшелері көбінесе тек өздерінің тайпалық немесе ұлттық сәйкестігімен танысады, мысалы, «Мен Хайдамын» немесе «Біз Квантленспіз», ерекше Бірінші Ұлттарды мойындау үшін.
Еуропалық байланыс
Канададағы аборигендер еуропалықтармен 1000 жылдан бері, ал 15 ғасырдың соңында екі миллион адаммен қарым-қатынас жасады. Еуропалық отарлаудың салдарынан абориген халқының саны 40-тан 80 пайызға дейін азайды. Бұл түрлі факторларға байланысты, соның ішінде еуропалық жұқпалы аурулардың, мысалы, тұмау, қызылша және шешекке (оларға иммунитет қалыптаспағандықтан), тері саудасы үшін тайпалар арасындағы қақтығыстарға, отаршыл билік органдарымен және қоныс аударушылармен болған жанжалдарға, жерді жоғалтуға және ұлттың өзін-өзі қамтамасыз ету қабілетін жоғалтуға себеп болды. Мысалы, 1630 жылдардың соңында шешек Канада аймағындағы ертедегі тері саудасын бақылаған гурон тайпасының жартысынан астамын өлтірді. 10 мыңнан аз адам қалған Уендат гурондарының дәстүрлі жауы – ирокездердің шабуылына ұшырады. Теңіз жағалауында беотхұк тайпасы толығымен жойылып кетті. Кристофер Колумбқа дейін басқа континенттерден келген адамдар мен алғашқы халықтар арасында байланыс болғаны туралы хабарлар бар. Колумбтың өмір сүрген кезінде де, ежелгі немесе заманауи дәуірде басқа еуропалықтар сапар жасады деген көп болжамдар болды; Гонсало Фернандес де Овьедо и Вальдес 1526 жылы жарық көрген General y natural historia de las Indias еңбегінде осыған қатысты мәліметтерді келтіреді, сонда Колумб туралы тарихи мағлұматтар да бар. Аборигендермен алғашқы байланыс кезеңі нақты белгіленбеген. Байланыс туралы ең алғашқы жазбалар 10 ғасырдың соңында беотхұктар мен викингтер арасында тіркелген. Қазіргі Канаданың алғашқы зерттеушілері мен қоныс аударушылары өмір сүру үшін қажетті ресурстар мен сауда үшін алғашқы халықтарға сүйенді. Бірінші жазбалардағы өзара әрекеттесу көбінесе Ескі әлемнің көзқарасын көрсетеді, жергілікті халықты ұйымдасқан және өзін-өзі қамтамасыз ете білгеніне қарамастан, "жабайылар" деп сипаттайды. Алғашқы байланыс күндері алғашқы халықтар мен инуиттер еуропалықтарды құшақтап, жерді игеруге көмектесті және француз бен британ армияларымен бірлесіп түрлі шайқастарға қатысты. Бірақ Ұлыбритания мен Францияның отаршылдық және империялық күштері үстемдік құрғаннан кейін, алғашқы халықтардың көмегіне мұқтаж болмай, келісімдерді бұзып, оларды жерлерінен қуа бастағанда ғана екі топ арасындағы антагонизм күшейді.
16-18 ғасырлар
Португалия корольдігі Кэбот барған аймақта өзінің аумақтық құқықтары бар екенін мәлімдеді. 1493 жылы папа Александр VI халықаралық юрисдикцияны қабылдап, Америкада ашылған жерлерді Испания мен Португалияның арасында бөлді. Келесі жылы Тордесильяс келісімінде бұл екі патшалық солтүстік-оңтүстік бойынша, яғни Кабо-Верде аралдарынан батысқа қарай 370 лигаға (қолданылған лиганың өлшеміне байланысты) қарайтын бөлгіш сызықты салуды шешті. Сызықтың батысында испандықтар, шығысында португалдықтар орналасатын болды. Сол кездегі географиялық белгісіздікке байланысты бұл «жаңа табылған арал» Португалияға тиесілі сияқты көрінді. 1502 жылғы Кантино картасында Ньюфаундленд (Бразилия сияқты) сызықтың португал жағында көрсетілген. Бір экспедиция 60 аборигенді құл ретінде ұстады, олардың «түсі, сырт келбеті, бойы және мінезі сиғандарға ұқсас; әртүрлі жануарлардың терісінен тігілген киімдер киген. Олар өте ұялшақ және жайлы, бірақ қол-аяқтары мен иықтары сөзбен сипаттауға келмейтіндей жақсы жетілген». Гаспар Корте Реал жіберген кейбір тұтқындар Португалияға жетті, ал қалғандары Гаспармен бірге қайтар жолда суға батып кетті. Гаспардың інісі Мигель Корте Реал 1502 жылы оны іздеуге барды, бірақ ол да қайтып оралмады. 1604 жылы Франция королі Генрих IV Пьер Дугуа, Сиер де Монсқа тері саудасына монополия берді. Дугуа өзінің алғашқы отарлау экспедициясын Сент-Круа өзенінің сағасына жақын орналасқан аралға бастап барды. Оның географы Сэмюэл де Шамплен солтүстік-шығыс жағалауын зерттеуді дереу бастады. Сэмюэл де Шампленнің басшылығымен Сент-Круа қонысы Порт-Рояльге (қазіргі Аннаполис-Рояль, Нова-Скотия) көшірілді, яғни Фанди шығанасының ар жағындағы, Аннаполис бассейнінің жағасындағы жаңа орынға орналасты. Акадия сол уақытқа дейін Францияның ең сәтті отары болды. 1607 жылы Дугуаның тері монополиясының тоқтатылуы Порт-Рояль қонысының тарауына әкелді. Шамплен алғашқы халықтарды Сент-Лоуренс өзені бойында қоныстануға көндірді, онда 1608 жылы ол Канададағы Квебек қаласында Францияның алғашқы тұрақты отарын құрды. Акадия отары баяу өсіп, 1713 жылы шамамен 5000 тұрғыны болды. Жаңа Францияда балық аулаумен айналысатын жағалау қауымдастықтары және Сент-Лоуренс өзені бойындағы қауымдастықтарды қолдайтын егіншілік экономикасы болды. Француз саяхатшылары (қазіргі Квебек, Онтарио және Манитоба, сондай-ақ қазіргі Американың орталық батысы мен Миссисипи алқабы) ішкі аймақтарға терең бойлап кіріп, алғашқы халықтармен сауда жасады – мылтықтар, оқ-дәрі, мата, пышақтар және қазандырларға бобёр терісін алмастырды. Тері саудасы Францияның теңіз арқылы орналасқан отарларына деген қызығушылықты сақтап тұрды, бірақ еңбек күшінің аз қажеттілігіне байланысты шағын отарлық халықты ғана көтермеледі. Бұл сауда сонымен қатар Жаңа әлемдегі отардың ең сенімді негізі болып табылатын ауыл шаруашылығының дамуына кедергі келтірді. Дэвид Л. Престонның сөзіне сүйенсек, Шампленмен француз отарлауынан кейін «француздар халықтан суырылған Сент-Лоуренс аңғарында қоныстануға мүмкіндік алды, ешқандай үнді тайпасының жерлеріне тікелей басқыншылық жасамады. Бұл географиялық және демографиялық факт британдық отарлар тарихымен қарама-қайшы келеді: Жаңа Англияға, Нью-Йоркке, Пенсильванияға, Виргинияға және Каролинаға келген көптеген иммигранттар өздерінің тікелей көршілері – үндістермен жер үшін қанды соғыстарды тудырды. Жаңа Франциядағы қоныстану үлгілері көптеген британдық отарларды қиын жағдайға түсірген қажырлы және қиратушы экспансия мен жерді басып алуды шектеді».
Метистер
Метистер (француз тілінен алынған métis – "аралас") – 17, 18 және 19 ғасырларда кри, оджибве, алгонкин, саульто, меномини және басқа да алғашқы халықтар мен еуропалықтардың, негізінен француздардың одақтарынан тараған ұрпақтар. Метистер тарихи тұрғыдан француз тері саудагерлері мен нехиау әйелдерінің, немесе ағылшын немесе шотланд саудагерлері мен солтүстік ден әйелдерінің (англо-мети) одақтарынан туған балалар болды. Метистер метистік француз тілінде немесе мичиф деп аталатын аралас тілде сөйледі немесе әлі де сөйлейді. Мичиф, мечиф немесе метчиф – метистің Меттиф сөзін айтуының дыбысталуына сәйкес келетін фонетикалық жазу тәсілі. Метистер көбінесе ағылшын тілінде сөйлейді, француз тілі берік екінші тіл ретінде қолданылады, сондай-ақ көптеген абориген тілдерін де біледі. Метис француз тілі Канадада, ал мичиф – Америка Құрама Штаттарында, әсіресе Солтүстік Дакота штатындағы Turtle Mountain үнді резервациясында жақсы сақталған, онда мичиф Чиппева резервациясында тұратын метистердің ресми тілі болып табылады. Метис француз тілін және мичифті қолдануға және дамытуға бағытталған жұмыстар, кем дегенде бір буын бойында байқалған күрт төмендеуден кейін, бес провинциялық метис кеңесінің күш салуы арқасында артып келеді. Канаданың Үндістер және Солтүстік істер жөніндегі министрлігі метистерді алғашқы халықтар мен еуропалықтардың араласқан ұрпақтары деп анықтайды.
Колониалды соғыс
Француздармен одақтасқан Акадияның Вабанаки конфедерациясының алғашқы халықтары британдықтар мен олардың жергілікті одақтастарына қарсы алты отаршылдық соғыста күресті (Француз және үнді соғыстарын, Раль атаның соғысын және Ле Лутр атаның соғысын қараңыз). Екінші соғыста, Анн патшайымының соғысында, британдықтар Акадияны басып алды (1710). Франция мен Ұлыбритания арасындағы алтыншы және соңғы отаршылдық соғыс (1754–1763) француздардың өз талаптарынан бас тартуымен және британдықтардың Канада жерлерін (Жаңа Франция) иеленуімен аяқталды. Бұл соңғы соғыста франко-үнді одағы америкалықтарды, алғашқы халықтарды және француздарды біріктірді, оның орталығы Ұлы көлдер және Иллинойс аймағы болды. Одаққа бір жағынан француз қоныс салушылары, екінші жағынан Абенаки, Одава, Меномини, Хо Чунк (Виннебаго), Миссиссауга, Иллинивек, Гурон Петун, Потаватоми және т.б. кірді. 1763 жылғы Корольдік жарлығында британдықтар жергілікті халықтардың келісім-шарт арқылы алған құқықтарын мойындады және жергілікті халықтардан заңды түрде сатып алынған жерлерді ғана қоныстандыруға бекітті. Британдықтар бірнеше рет келісімдер жасады және жерлерді сатып алды, бірақ бірнеше жергілікті халықтардың жерлері әлі де берілмеген және/немесе мәселесі шешілмеген күйде қалды.
Құлдық
Алғашқы халықтар көршілес тайпалардан жиі құлдарды тартып алатын. Көздердің мәліметінше, алғашқы халықтардың құлдарының өмірі қатыгез болуы мүмкін еді. Маках тайпасы аштықтан өлтіру жазасын қолданса, Тынық мұхитының жағалауындағы тайпалар 1800 жылдардың ортасына дейін әлеуметтік рәсімдердің бөлігі ретінде құлдарды ритуалдық түрде өлтіруді жүзеге асырып келген. Балық аулаумен айналысатын қоғамдардың, мысалы, Юрок және Хайда тайпаларының құл иелері қазіргі Аляскадан Калифорнияға дейінгі жағалау бойында қоныстанған. Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауындағы қатал соғысшыл құл саудагерлері Калифорнияға дейін шабуыл жасаған. Құлдық мұрагерлікпен берілетін, құлдар мен олардың ұрпақтары соғыс тұтқындары саналған. Британдық Колумбиядағы кейбір тайпалар құлдардың ұрпақтарын 1970 жылдарға дейін бөліп, жазалаған. Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы тайпалардың шамамен төрттен бірі құл болған. Жергілікті құлдарды (немесе "пани", Пауни сөзінің бұрмалануы) алу африкалық құлдарға қарағанда оңай болғандықтан Жаңа Францияда олар көптеп кездесетін, бірақ оларға құны төмен болған. Жергілікті құлдың өмір орташа есеппен 18 жаста, ал африкалық құлдың өмір орташа есеппен 25 жаста тоқтаған. 1790 жылы Канадада құлдықты жою қозғалысы күшейді, ал құлдықтың зұлымдығы АҚШ-қа сатылатын құл әйелдің құл иесі тарапынан қатыгездікпен ұрып-сапалануы арқылы айқын көрінді. Бұл заң 1833 жылға дейін күшінде болды, одан кейін Британ Парламентінің Құлдықтан Босату туралы заңы Британ империясының барлық аймақтарында құлдықты толық жойды. Тарихшы Марсель Трудель Канада тарихында 4092 құлды тіркеген, оның 2692-сі француздарға тиесілі аборигендер, ал 1400-і британдықтарға тиесілі қара нәсілділер болды, олардың барлығы шамамен 1400 қожайынға тиесілі еді. Қашқандар Ниагара бекінісіне және басқа да британдық бекеттерге қашып кетті, ал кейбіреулері Канадада тұрақты қоныстанды. Британдықтар 1783 жылы Париж шарты бойынша Ескі Солтүстік-Батысты АҚШ-қа бергенімен, 1795 жылға дейін аймақта бекіністер мен сауда бекеттерін сақтап қалды. Британдықтар кейін американдық аумақты эвакуациялады, бірақ Британ аумағында сауда орындарын ашты, Огайо, Индиана, Мичиган, Иллинойс және Висконсин сияқты аймақтарда американдық экспансияға қарсы тұрған тайпаларға қару-жарақ пен қолдау көрсетті. Британдық агенттер ресми түрде американдық елді мекендеріне қарсы соғыс әрекеттерін немесе шабуылдарын қанағаттандырмады, бірақ американдықтар наразылық білдірді, бұл 1812 жылғы соғыстың себептерінің біріне айналды. Соғыста алғашқы халықтардың көп бөлігі британдықтарды қолдады, ал көптегені Текумсе қолдауымен шайқасты. Бірақ Текумсе 1813 жылы шайқаста қаза тауып, үндістер коалициясы ыдырады. Британдықтар американдық Ескі Солтүстік-Батыста бейтарап үнді мемлекетін құруды ұзақ уақыттан бері қалаған және 1814 жылы Генттегі бейбіт келіссөздерде осы талапты қойған. Америкалықтар бұл идеяны қабылдамады, британдықтар одан бас тарды, ал Ұлыбританияның үнді одақтастары британдық қолдаудан айырылды. Сонымен қатар, үндістер енді американдық аумақта тері жинауға мүмкіндік алмайды. Өздерінің қуатты демеушісінен қол үзген Ұлы көлдер аймағының тума халқы ақырында американдық қоғамға сіңісіп, батысқа немесе Канадаға көшіп кетті немесе Мичиган мен Висконсин штатындағы резервацияларға қоныстанды. Тарихшылар 1812 жылғы соғыста ең көп шығынға ұшырағандар – үндістер екендігіне бірауыздан келіседі.
19 ғасыр
Ал, жергілікті халықтың өмір сүру жағдайы тез нашарлай бастады. 1875 және 1885 жылдар аралығында еуропалық текті қоныс аударушылар мен аңшылар Солтүстік Америка бизондарын жоқ болуға дейін аулауға себепкер болды; Канадалық Тынық мұхиты теміржолының салынуы батысқа көптеген еуропалық қоныс аударушыларды әкелді, олар жергілікті территорияға еніп кірді. Еуропалық канадалықтар жергілікті дәстүрлерден өзгеше негіздермен үкіметтерді, полиция күштерін және соттарды құрды. Әртүрлі эпидемиялар жергілікті қауымдастықтарды құртуды жалғастырды. Бұл факторлардың барлығы жергілікті халыққа, әсіресе жазықтардағы адамдарға, олар тамақ пен киім үшін бизондарға үлкен тәуелді болғандықтан, зор әсер етті. Шарттарға қол қойған көптеген ұлттар тамаққа кепілдік беру және шаруашылықты бастауға көмек көрсету туралы келісімдер жасады. Бизонның жоғалуымен (Канададағы соңғы аң ауру 1879 жылы болды), генерал-губернатор Эдгар Дьюдни үкімет шығындарын азайту мақсатымен жергілікті халыққа бөлінетін рациондарды қысқартты. 1880 және 1885 жылдар аралығында Солтүстік-Батыс территориясында шамамен 3000 түпкі халық аштықтан қайтыс болды. 1885 жылғы Солтүстік-Батыс көтерілісі – Риел басшылығындағы Саскачеван округінің метистерінің Канада Доминионына қарсы, олар өз халқының өмір сүруіне қатысты алаңдаушылықтарын шеше алмады деп сенген, қысқа және сәтсіз көтерілісі болды. 1884 жылы 2000 кри резервациялардан Батлфорд маңында жиналып, үлкен, біріккен қарсылық күштерін құруға кірісті. Үкімет тарапынан жауап болмауынан көңілі тоңған, бірақ метистердің қарулы көтеріліс жасауынан жігерленген Wandering Spirit және басқа да жас, белсенді крилер Жабайы көлдің кішкентай қаласына шабуыл жасап, жек көрінетін үнді агенті Томас Квинді және тағы сегіз адамды өлтірді. Манитобаға Онтариодан қоныс аударушылар келе бастады. Олар жерді ағылшын Канадасының шаршы участақтар жүйесімен бөлуді қалады, бұл метистерге таныс француз Канадасы мәдениетіндегі өзеннен басталатын жолақтар жүйесінен өзгеше болды.
Отарлау және ассимиляция
Колонизация тарихы күрделі, уақыт пен жерге қарай өзгеріп отырады. Франция мен Ұлыбритания басты отаршылдық державалар болды, алайда АҚШ да жергілікті халықтардың есебінен аумағын кеңейте бастады. 18-шы ғасырдың соңынан бастап еуропалық канадалықтар алғашқы халықтарды еуропалық негістес мәдениетке ассимиляциялауға ұмтылды, бұл «канадалық мәдениет» деп аталды. Олар бұл мәдениетті «дұрыс» деп санады, себебі еуропалық текті канадалықтар өздерін үстем, технологиялық, саяси және мәдени жағынан басым деп есептеді. Бұл ассимиляцияға қарсылық тудырды, көптеген кәсіпорындар еуропалық тәжірибелерді қабылдаудан бас тартты. Мысалы, Торонтодағы Текумсе Вигвам қоғамдастығы Иеміздің күнін кеңінен сақтауға ұмтылмады, сондықтан ол, әсіресе сенбі күндері, танымал орынға айналды. Сонымен қатар, Канада саясаты кейде қайшылықтарға толы болды, мысалы, 19-шы ғасырдың соңындағы Шаруа қожалықтары саясаты резерваттардағы шаруашылықты қатты шектеді, бұл практика ассимиляцияға көмектеседі деп есептелгеніне қарамастан. Осындай әрекеттер 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басындағы кезеңде ең жоғары деңгейге жетті. 19-шы ғасырда құрылған Канадалық үнді балалар үйлері жүйесі аборигендер мен алғашқы халықтарды еуропалық канадалық қоғамға күштеп ассимиляциялауға бағытталған. Балаларды отбасыларынан айырған осы мектептердің мақсаты кейбір сарапшылар тарапынан «баланың ішіндегі үндіні өлтіру» деп сипатталды. Үнді істері және Солтүстік Канада министрлігінің Үнді заңы бойынша қаржыландырылған мектептерді әртүрлі діни конфессияларға қарасты шіркеулер басқарды – шамамен 60% католиктер, 30% Англикан шіркеуі және Канаданың Біріккен шіркеуі, сондай-ақ олардың 1925 жылға дейінгі пресвитериан, конгрегациялист және методист шіркеулері. Ассимиляцияны күштеп жүргізу әрекеттеріне балаларды өз тілінде сөйлегені үшін немесе өз дінін ұстанғаны үшін жазалау кірді, бұл 20-шы ғасырда мәдени геноцид және этноцид туралы айыптауларға әкелді. Көптеген жағдайларда физикалық және сексуалдық зорлық-зомбылық орын алды. Аудартылған жағдайлар, нашар санитария және медициналық көмектің жетіспеуі туберкулездің таралуына және өлім-жітімнің 69% дейін жететін деңгейге әкелді. Студенттерге жасалған зұлматтар туралы мәліметтер 20-шы ғасыр бойында бірнеше рет жарияланды, бірақ 1960 жылдары мектептер жабылып, жергілікті белсенділер мен тарихшылардың жұмысы интернат жүйесіне қатысты қоғамдық пікірді өзгертуге, сондай-ақ ресми үкіметтік кешірім сұрауға және (даулы) құқықтық келісімге қол жеткізуге ықпал етті. Колонизация алғашқы халықтардың тамақтануы мен денсаулығына айтарлықтай әсер етті. Тарихшы Мэри Эллен Келмнің сөзіне сүйенсек, «жеткіліксіз резерваттар, балық аулауға қойылған шектеулер, аңдардың және аң терілерінің шамадан тыс аулануы» алғашқы халықтарды дәстүрлі өмір салтынан алшақтатты, бұл олардың физикалық, психикалық, эмоционалдық және рухани денсаулығына зиян келтірді.
20 ғасыр
Канаданың прогресс туралы идеялары 20 ғасырдың басында қалыптасқан кезде, федералдық үнді саясатының мақсаты – жергілікті халықтарды ортақ жерлерінен шығарып, оларды ассимиляциялауға итермелеу болды. Үкімет Альбертадағы Блэкфут резервациясының жартысына жуығын қоныс аударушыларға сатты. 1916 және 1917 жылдары Кайнай (Қан) тайпасы өз жерлерін сатуға келіспегенде, Үндістер ісі жөніндегі департамент олар бас тартқанша егін шаруашылығы үшін қажетті қаржыны ұстап қалды. 1930 жылғы Конституциялық акт немесе Табиғи ресурстар актілері – жергілікті халықтардың құқықтарын мойындауға жасалған өзгерістің бір бөлігі болды. Ол провинциялардың мемлекеттік жерлерді бақылауына мүмкіндік берді және провинциялық аң аулау ережелерінің үндістерге қолданылуына жол ашты, бірақ сонымен қатар «үндістердің жылдың кез келген мезгілінде барлық бос мемлекеттік жерлерде және аталған үндістердің қолжетімділігі бар кез келген басқа жерлерде аң аулау, қаптап ұстау және балық аулау құқығы болады» деп кепілдік берді.
Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыс
Бірінші және екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде 6000-нан астам алғашқы халықтар, инуиттер және метистер британдық әскер қатарында қызмет етті. Ұлы соғыста Еуропа майдандарында жас ерлердің бір буыны шайқасты, олардың шамамен 300-і сол жерде қаза тапты. 1939 жылдың 10 қыркүйегінде Канада Германияға соғыс жариялағанда, алғашқы халықтар қауымдастығы еріктілер ретінде жылдам жауап берді. Төрт жыл өткен соң, 1943 жылдың мамыр айында үкімет британдық поддандылары ретінде, әскери жастағы барлық еңбекке жарамды еркектерді Канадада немесе шетелде әскери дайындыққа және қызметке шақыруға болатынын мәлімдеді.
ХХ ғасырдың аяғы
Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Канададағы бірінші халықтарға қатысты заңдар баяу болса да өзгеріске ұшырады. 1951 жылы потлач және күн биі (Sun Dance) рәсімдеріне қойылған тыйым алынды. Аймақтық үкіметтер жергілікті халықтың сайлау құқығын мойындауды бастады. 1956 жылдың маусым айында Азаматтық кодексінің 9-тармағына түзету енгізіліп, 1947 жылдың қаңтарынан бастап мәртебелі үндістер мен инуиттерге ресми азаматтық берілді. 1960 жылы бірінші халықтар өкілдері өздерінің үнді мәртебесін жоғалтпай, федералды сайлауда дауыс беру құқығын алды. АҚШ-тағы түпкілікті американдықтарға салыстырғанда, оларға 1920 жылдан бері дауыс беруге рұқсат етілген.
1969 жылғы ақ кітап
1969 жылы өзінің Ақ қағазында, сол кездегі Үндістер ісі жөніндегі министр Жан Кристиан Канаданың Үндістер заңын жоюды, аборигендердің жер талаптарын қабылдамауды және алғашқы ұлттарды канадалықтар қатарына "басқа этникалық азшылықтар" статусымен, ерекше топ ретінде емес, ассимиляциялауды ұсынды. Харольд Кардинал және Альберта провинциясының үнді басшылары "Азаматтар плюс" деп аталатын, бірақ "Қызыл қағаз" деп кеңінен танылған құжатпен жауап берді. Онда олар статус иеленуші индейлердің Кристиан ұсынысына қарсы кеңінен наразылық білдіргенін түсіндірді. Премьер-министр Пьер Трюдо және либералдық партия 1969 жылғы Ақ қағаздан, әсіресе 1973 жылғы Кальдер ісінің шешімінен кейін бас тарта бастады. Канаданың Жоғарғы Соты аборигендердің құқықтары мен шарттар бойынша құқықтары жойылмағанын мойындағаннан кейін, жер талаптары мен шарттар бойынша құқықтарды реттеу процесі басталды және ол бүгінге дейін жалғасуда.
Денсаулықты беру саясаты
1970 жылы Онтарио штатының Драйден қаласының жанында тұратын Асубпешосевагонг тайпасы мен Уабасемунг тәуелсіз тайпасының арасында «Онтарио Минамата ауруы» деп аталатын ауыр сынап уыту анықталды. Бұл Уабигуан өзен жүйесіндегі «Драйден Химикалс» компаниясының қалдық суларынан туындаған кең ауқымды сынап ластанудың салдары болды. Жергілікті балықтарды жеу қауіпті болғандықтан, Онтарио провинциялық үкіметі тайпалық балық аулау кәсіптерін жапты және оларға жергілікті балықты жеуді тоқтатуды бұйырды, себебі бұл балық олардың диетасының көп бөлігін құрады. Онтарионың солтүстік-батысындағы сынаптан уытудан басқа, Сарния қаласының жанындағы Аамживнаанг тайпасының халқы әртүрлі химиялық әсерлерге, соның ішінде ауыр сынап уытуға ұшырады. Олардың туу көрсеткіші төмендеді, туған балалардың жыныстық арақатынасы бұрмаланды және халықтың денсаулығына зиян келді. Бұл заңнамаға және, әрі қарай, Үндістердің денсаулық сақтауын беру саясатына әкелді, ол тайпалардың денсаулық сақтау қызметтерін өз бақылауына алуына мүмкіндік берді және денсаулық сақтаудағы өздерін-өздері анықтау қағидасына негізделген даму жолын ұсынды. Осы процесте, Health Canada-мен ауысу мәселелерін талқылауға кірісу туралы шешім әрбір қауымдастыққа тиесілі. Ауысуға қатысқан қауымдастықтар өздерінің жеке жағдайлары мен денсаулықты басқару қабілеттерін ескере отырып, денсаулық сақтау бағдарламаларына жауапкершілікті өздеріне қабылдай алады. Денсаулық сақтауды беру нәтижесінде тайпалардың қалыптастырған қабілеттері, тәжірибесі және байланыстары Британдық Колумбиядағы Тайпалардың денсаулық сақтау органының құрылуына көмектесетін фактор болды.
Элайджа Харпер және Мич көлі келісімдері
1981 жылы Манитоба штатындағы Ред-Сакер-Лейк көлінен шыққан кри халқының өкілі Илайджа Харпер Манитоба заң шығарушы жиналысына сайланған Манитобадағы алғашқы "Шартты үнді" атанды. 1990 жылы Харпер бүркіт қауырсынымен қолдап, Мич-Лейк келісімін қабылдамау арқылы ұлттық даңққа ие болды. Бұл келісім 1982 жылғы Конституция актісін Квебек қабылдауы үшін жасалған конституциялық түзетулер жиынтығы еді, бірақ ол алғашқы ұлттардың наразылықтарын ескермеді. Келісім 1987 жылы Канаданың аборигендерінің қатысуынсыз келісілді. Алғашқы ұлттар мәселелері бойынша үшінші және соңғы конституциялық конференция да нәтижесіз аяқталды. Манитоба жиналысы процедуралық ережеге сәйкес, келісімге дауыс беруге рұқсат беретін ұсынысты бірауыздан мақұлдауы тиіс болды. Келісімді ратификациялау мерзіміне он екі күн қалғанда Харпер жиналыстың келісімді ратификациялауына бөгет жасайтын филибүстер бастады. Мич-Лейк Манитобада қабылдалмағандықтан, ұсынылған конституциялық түзету де сәтсіз аяқталды. Харпер 1992 жылы Шарлоттаун келісіміне де қарсы болды, бірақ Алғашқы Ұлттар жиналысының басшысы Овиде Меркреди оны қолдады.
ЭразмДюссо комиссиясы
1991 жылы премьер-министр Браян Малрони Рене Дюссо мен Жорж Эразм төрағалық еткен Аборигендер жөніндегі Корольдік комиссияны құрды. Олардың 1996 жылғы баяндамасында Бірінші Ұлттар үшін (және олардың қатысуымен) өз құзыреті шегінде жауапты болатын және федералды үкіметпен «Ұлттан Ұлтқа» қағидасы бойынша тікелей байланыс жасайтын үкімет құру ұсынылды. Ол кезде Жан Кретьен басқарған федералды үкімет бір жылдан кейін Бірінші Ұлттарға мәжбүрлі ассимиляция саясатын жүргізгені үшін ресми түрде кешірім сұрап, 350 миллион доллар көлемінде «алғашқы» қаржылай көмек ұсынды. 2005 жылдың соңында Кашечеван Бірінші Ұлтының ауыз су дағдарысы екі жыл бойы суды қайнатып ішу туралы ескертулерге қарамастан, олардың сумен жабдықтау жүйесінен E. coli бактериясы табылуына байланысты ұлттық БАҚ назарына ілікті. Ауыз су 1998 жылдың наурыз айында салынған жаңа тазарту станциясымен қамтамасыз етілді. Судың ластануына себеп – жергілікті операторлар байқамаған, тазарту станциясын басқаруға біліктілігі жетпеген хлор инжектордың бітелгені болды. Мамандар келгеннен кейін мәселе шешілді, хлор деңгейі 1,7 мг/л шамасында болды, бұл импетиго және қышыма сияқты тері ауруларына себеп болды. Health Canada жүргізген тергеу тері ауруларының нашар санитарлық жағдайда өмір сүрумен байланысты екенін көрсетті. Кашечеванның эвакуациясы канадалықтардың көпшілігі үшін Канададағы аборигендердің күресіп жатқан басқа да әлеуметтік және экономикалық мәселелерге көмек сұрауының белгісі ретінде қабылдалды. 2007 жылдың 29 маусымында Канаданың аборигендік ұйымдары Бірінші Ұлттардың кедейлігін жою мақсатында бүкіл ел бойынша акциялар ұйымдастырды, бұл акция «Аборигендер күні» деп аталды. Демонстрациялар көбінесе бейбіт өтті, бірақ кейбір топтар блокпосттар немесе от жаққан орындар арқылы көлік қозғалысын тоқтатты; 401 тас жолының бір бөлігі, сондай-ақ Торонто мен Монреаль арасындағы Canadian National Railway желісі жабылды. Idle No More қозғалысы Канададағы аборигендер мен олардың абориген емес қолдаушылары арасында, сондай-ақ халықаралық деңгейде туды. Бұл қозғалыс әлем бойынша көптеген саяси акцияларды қамтыды, олар Аттавапискат Бірінші Ұлтының басшысы Тереза Спенстің аштықпен қарсыласуынан шабыттанды және әлеуметтік желілер арқылы үйлестірілді. Федералды үкіметтің аборигендердің келісім-шарт құқықтарын бұзуына наразылық ретінде, қозғалыс C-45 заң жобасына қарсы күресті.
Канаданың Корольдік және алғашқы халықтар арасындағы қарым-қатынастар
Канада Корольдігі мен алғашқы халықтар, инуиттер және метистер арасындағы қарым-қатынас еуропалық отаршылдар мен Солтүстік Американың жергілікті халқы арасындағы алғашқы байланыстарға дейін жетеді. Ғасырлар бойындағы өзара әрекеттесулер нәтижесінде шарттар жасалды, және алғашқы халықтар, Жаңа Зеландиядағы маорилер мен Вайтанги шарты сияқты, осы келісімдерді өздері мен Канада Корольдігі арасында жасалған, ал үкіметтердің ауысуына байланысты емес деп қарастырады. Аборигендер мен Канаданың биліктегі монархы арасында байланыс бар; ұсынылып отырған Тұңғыш Ұлттар – Федералды Корольдік Саяси Келісімінде айтылғандай: «Ынтымақтастық Канада мен Тұңғыш Ұлттар арасындағы серіктестіктің тірегі болады, онда Канада – Канада Королевасының құқығымен әрекет ететін оның шаңырағының қысқаша атауы». Алғашқы халықтар осы келісімдердің «күн сәулесі барынан, шөп өсіп, өзендер ағып жатқанша» сақталуын көздеген.
Саяси ұйым
Өзін-өзі басқару басшылар мен олардың кеңестеріне провинция, мектеп тақтасы, денсаулық сақтау органы және муниципалитет өкілеттіктерін біріктірген билік берді. Кеңестер де коммуналдық қызметтер, қоршаған ортаны қорғау, табиғи ресурстар, құрылыс нормалары және т.б. сияқты мәселелерді көбінесе өздігінен реттейді. Бір кеңесте шоғырланған осы кең ауқымды билік көптеген алғашқы ұлттардағы тиімсіз үкіметтерге себеп болуы мүмкін деген алаңдаушылық бар. Бірінші Ұлттар Ассамблеясы (AFN) – Канададағы алғашқы ұлттар басшыларының ұйымы. Ұйымның мақсаты – Канададағы алғашқы ұлттар азаматтарының құқықтарын, келісімшарт міндеттемелерін, рәсімдерін және талаптарын қорғау. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі екі онжылдықта Канададағы Үндістер лигасының және Солтүстік Америка Үндістер бауырластығының сәтсіздіктерінен кейін, Канаданың аборигендері 1960 жылдардың басында қайтадан ұйымдасты. 1961 жылы Ұлттық Үнділер кеңесі құрылды, ол келісімшарт бойынша/статусты үндістер, статусы жоқ адамдар, метистер, бірақ инуиттерді қоса алғанда, жергілікті халықтарды өкілдік етті. Бұл ұйым 1968 жылы үш топ бірігіп жұмыс істей алмағандықтан тарап кетті, сондықтан статусы жоқ және метистер тобы Канаданың Жергілікті Кеңесін құрды, ал келісімшарт/статустық топтар провинциялық және аумақтық алғашқы ұлттар ұйымдарының бас ұйымы – Ұлттық Үнділер бауырластығын (NIB) құрды.
Мәдениет
Ұлттық түпкі халықтар күні, бұрынғы Ұлттық аборигендер күні, 21 маусымда Канаданың түпкі халықтарының мәдениеттері мен еңбегін құрметтейді. Қазіргі таңда Канада бойынша 1,172,790 2006 адамды қамтитын 600-ден астам ресми түрде танылған алғашқы халықтар үкіметтері немесе тайпалары бар, олардың әрқайсысы ерекше түпкі халықтар мәдениетімен, тілімен, өнерімен және музыкасымен ерекшеленеді.
Тілдер
Бүгінде жергілікті халықтар отыздан астам түрлі тілде сөйлейді, олардың көпшілігі тек Канадада қолданылады. Көптеген тілдер жоғалу қаупінде. Ең көп сөйлейтіндеріне анишинабе және кри (барлығы 150 000-ға дейін сөйлейтін адам) жатады; Солтүстік-Батыс территорияларында, Нунавутта, Нунавикте (Солтүстік Квебек) және Нунациавутта (Солтүстік Лабрадор) шамамен 29 000 сөйлейтін инуктитут; және Микмак, негізінен Шығыс Канадада 8 500-ге жуық сөйлейтін адам. Көптеген аборигендер ана тілдерін жоғалтқан, көбінесе тірі қалған қарттардан басқалары ағылшын немесе француз тілдерін бірінші тіл ретінде қолданады. Канаданың екі провинциясы жергілікті тілдерге ресми мәртебе берген. Нунавутта инуктитут және инуиннактун тілдері ағылшын және француз тілдерімен қатар ресми тілдер болып табылады, ал инуктитут үкіметте кеңінен қолданылады. Солтүстік-Батыс территорияларында Ресми тілдер заңы 11 түрлі тілді мойындайды: чипевиан, кри, ағылшын, француз, гвичин, инуиннактун, инуктитут, инувиалуктун, Солтүстік Слейви, Оңтүстік Слейви және Тлыч. Ағылшын және француз тілдерінен басқа, бұл тілдер үкіметте кеңінен қолданылмайды; ресми мәртебе азаматтарға олардың сұранысы бойынша қызметтер алуға және үкіметпен осы тілдерде қарым-қатынас жасауға құқық береді. Музей коллекцияларында сақталған өнер туындылары еуропалықтармен байланыс орнағаннан кейінгі кезеңге жатады және металл мен шыны моншақтар сияқты еуропалық сауда тауарларын шығармашылықпен қабылдау және бейімделуді көрсетеді. 19-ғасырдың және 20-ғасырдың бірінші жартысында Канада үкіметі жергілікті халықтарға қатысты мәжбүрлі ассимиляция саясатын жүргізді. Үнділер заңы Күн биі және Потлач сияқты рәсімдерге, сондай-ақ оларды бейнелейтін өнер туындыларына тыйым салды. 1950-1960 жылдарға дейін Мунго Мартин, Билл Рид және Норвал Моррис сияқты жергілікті суретшілер ғана жергілікті өнер дәстүрлерін жаңартты және қайта ойлап табуға кірісті. Қазіргі уақытта Канадада барлық өнер салаларында жұмыс істейтін жергілікті суретшілер бар, ал Эдвард Пойтрас және Ребекка Белмор есімді екі суретші 1995 және 2005 жылдары Венеция биенналесінде Канаданы өкілдік етті. Алғашқы халықтар құрт пен жануар мүйіздерінен дірілдегіш аспаптар жасап, оларды әсем ою-өрнектермен және бояулармен безенді. Орманды аймақтарда олар қайың қабығынан мүйіздер, ал барабан таяқшаларын оюлы ағаштан және жануар мүйіздерінен жасады. Барабан сияқты дәстүрлі соққы аспаптары әдетте оюлы ағаштан және жануар терісінен жасалған. Бұл музыкалық аспаптар әндерге қосымша, ал әндер билерге сүйеніш болады. Дәстүрлі алғашқы халықтар ән мен биді қасиетті деп есептейді. Еуропалықтар Канадаға келгеннен кейін көп жылдар бойы алғашқы халықтарға рәсімдерін орындауға тыйым салынды. 1900-1950 жылдар аралығында халық саны 29%-ға ғана өсті, бірақ 1960 жылдан кейін резервациялардағы нәресте өлім-жітімі төмендеп, халық саны 161%-ға өсті. 1980 жылдан бері алғашқы халықтардың нәресте саны екі еседен астамға өсті және қазіргі уақытта алғашқы халықтардың жартысына жуығы 25 жасқа толмаған. Осының салдарынан, алдағы онжылдықтарда Канаданың алғашқы халықтарының саны артады деп күтілуде. Канадада бүкіл елден шыққан ерекше алғашқы халықтар бар. Үнді резервациялары, 7-ші келісім сияқты келісімдермен Канада заңдарында белгіленген, жергілікті емес үкіметтер мойындаған алғашқы халықтардың шектеулі жерлері болып табылады. Кейбір резервациялар қалалардың ішінде орналасқан, мысалы Принс-Альберттегі Опавикоскикан резервациясы, Квебек қаласындағы Вендейк немесе Эдмонтон қаласының маңындағы 135 Энох Кри ұлты. Канадада алғашқы халықтарға қарағанда көбірек резервациялар бар, өйткені алғашқы халықтарға келісім-шарттар бойынша бірнеше резервациялар берілген. Алғашқы халықтарды еуропалықтармен байланыс орнатқан кездегі ата-бабаларының негізгі өмір салтына немесе кәсібіне байланысты мәдени аймақтарға топтастыруға болады. Бұл мәдени аймақтар Канаданың физикалық және экологиялық аймақтарымен тығыз байланысты. Канаданың (толық немесе ішінара) аймақтары: Арктика, Субарктика, Солтүстік-Шығыс орманды аймақтары, жазықтар және плато. Әр тайпа, топтық қоғам немесе алғашқы ұлт туралы жеке мақаланы қараңыз. Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауындағы жергілікті халықтар мұхит және өзен балық аулауымен айналысты, ал Британдық Колумбияның ішкі аймағында аң аулау, жинау және өзен балық аулаумен айналысты. Бұл екі аймақта да лосось ең маңыздысы болды. Жазықтардағы халықтар үшін бизон аулау басты қызмет болды. Субарктикалық орманда бұқа сияқты басқа да түрлер маңыздырақ болды. Ұлы көлдер мен Сент-Лоуренс өзенінің жанындағы халықтар жүгері, бұршақ және қабақ өсіру сияқты көшпенді шаруашылықпен айналысты. Жергілікті халықтардың жұмыссыздық деңгейі, түрмеге түсу көрсеткіштері, есірткіге тәуелділік, денсаулық сақтау мәселелері, баспанасыздық, алкогольдік синдром, білім деңгейінің төмендігі және кедейлік деңгейі жоғары.
Мектеп-интернаттар
Канаданың федералдық интернат мектеп жүйесі 1870-ші жылдардың ортасында әртүрлі христиан дінбасылары құрған және басқарған интернат мектептердің негізінде пайда болды. Ассинибоя Батыс округінен парламент депутаты Николас Флод Дэвин, әдетте Дэвин есебі деп аталатын, АҚШ-та құрылып жатқан жүйеге ұқсас мектеп жүйесін құруды ұсынған есеп дайындады. Оның басты мақсаттарының бірі – абориген балаларын «вигвамның ықпалынан» шығару болды, ол бұрынғы күндізгі мектептерден күштірек деп саналды, және оларды «цивилизациялық ортаның» шеңберінде тұрақты ұстау еді. Үндістандық интернат мектеп жүйесінің (IRS) тарихы қиын болғанымен, жүйеге және оны құрғандар мен қолдағандарға көп сын айтылды. Әсіресе жүйе жұмыс істеген алғашқы жылдары абориген балаларының қанағаттандырылмаған күтімге және дұрыс тамақтануға қол жеткізбеуі жиі кездесетін. Традициялық абориген мәдениетін жою – кейде «мәдени геноцид» деп аталады – интернат мектептеріне тағы бір айып тағылды. Көптеген мектептерде оқушыларға өздерінің ана тілінде сөйлеуге немесе дәстүрлі әдет-ғұрыптарын сақтауға рұқсат етілмеді, нәтижесінде олар өздерінің жеке басын жоғалтып, балалар мен олардың отбасылары арасында мәдени жарылыс туды. Көп жағдайда интернат мектептерін бітірген балалар өзін мәдениеттердің тоғысқан жерінде сезінді, онда олар енді өз мәдениеттерінде жайлы емес, бірақ канадалық қоғамға толық қабылдана алмады. Бұрынғы оқушылар қазір «аман қалғандар» деп аталады. Канададағы соңғы жабылған интернат мектебі – 1889 жылы құрылған және 1996 жылы жабылған Саскачеван провинциясындағы Гордон Үндістандық интернат мектебі еді.
Қылмыс пен қамауға алу
Аборигендер қылмыс құрбаны болу мүмкіндігі жоғары. Бұл жас топтарында (15–34 жас аралығындағылар) ерекше байқалады, онда зорлық-зомбылық актілері ересектерге қарағанда екі жарым есе көп орын алады. Аборигендер арасында балаларға қатысты отбасылық зорлық-зомбылық және жыныстық тұрқықтар көбірек кездеседі, жыныстық тұрқықтар абориген қыздарының 25–50% -ын, ал жалпы халықтағы қыздарының 20–25% -ын қамтиды. Зорлық-зомбылық тарихы бар отбасыларда өскен балалардың өмірінде зорлық-зомбылық жасау қаупі артады. Бұл әсіресе ұлдарға қатысты. Аборигендер арасында жалпы Канада халқымен салыстырғанда түрмеге қамау көрсеткіші алты есе жоғары.
Диабет
Тұңғыш ұлттардағы қант диабеті эпидемиологиясы жалпы халыққа қарағанда айқын айырмашылықтарды көрсетеді. Тұңғыш ұлт пен жалпы халық арасындағы 2-типті қант диабетінің әртүрлі деңгейлерінің себептері қоршаған орта (өмір салты, диета, кедейлік) және генетикалық және биологиялық факторлардың (мысалы, «жүйкелі генотип» гипотезасы, «жүйкелі фенотип») күрделі үйлесімінен туындайды, бірақ әр фактордың қандай үлеске ие екені әлі толық анықталған жоқ. Канададағы аборигендер (Тұңғыш ұлттар, Инуиттер және Метистер) қант диабетінің таралу көрсеткіші бойынша абориген емес халықтан едәуір жоғары. Жасқа қарай нормаланған көрсеткіштер Тұңғыш ұлттардың резервацияда тұратындарының арасындағы қант диабетінің таралуы 17,2% құрайтынын, резервациядан тыс тұратындары – 10,3%, Метистер – 7,3%, ал абориген емес халық – 5,0% екенін көрсетеді. Аборигендерде диагноз әдетте абориген емес халыққа қарағанда жасырақ шақта қойылады, және абориген әйелдерде жүктілік диабетінің көрсеткіші абориген емес әйелдерге қарағанда жоғары. Диабеттің асқынулары мен таралуы аборигендер арасында абориген емес халыққа қарағанда жиі кездеседі. Бұл Тұңғыш ұлттар, Инуиттер және Метистердің әлеуметтік-мәдени, биологиялық, қоршаған орта және өмір салтындағы өзгерістеріне байланысты болуы мүмкін, бұл өзгерістер соңғы жарты ғасырда кеңінен таралды және аборигендер арасындағы қант диабетінің және оның асқынуларының өсуіне елеулі үлес қосады.
Есірткі қолданудың бұзылуы
Канададағы алғашқы халықтардың арасында есірткіге және зиянды заттарға тәуелділік деңгейі жоғары. Ванкуверде жергілікті халық есірткіге қатысты қылмыстық істердің шамамен 18 пайызын құрайды, бірақ қала халқының барлығының 2,2 пайызын ғана құрайды. Алғашқы халықтардың үлкен бөлігі (16%) жалпы халықтан (8%) гөрі апта сайын көп мөлшерде ішімдік ішеді. Сондай-ақ, алғашқы халықтардың 19 пайызы кокаин мен опиаттарды қолданғанын хабарлады, бұл жалпы канадалық халықтың 13 пайызынан асып түседі.
Өмір сүру ұзақтығы
Тұңғыш ұлттардың нәрестелерінің туған кездегі өмір сүру ұзақтығы жалпы Канада халқының нәрестелеріне қарағанда айтарлықтай төмен. 2001 жылғы мәліметтер бойынша, Үндістер және Солтүстік істер жөніндегі Канада министрлігі Тұңғыш ұлттардың өмір сүру ұзақтығының ерлер үшін 8,1 жылға, ал әйелдер үшін 5,5 жылға қысқа екенін бағалап отыр. Жалпы халықтағы әйелдердің өмір сүру ұзақтығы 82 жылды құраса, Тұңғыш ұлттардың әйелдерінің өмір сүру ұзақтығы 76 жылды құрайды. Ал ер адамдар арасында Тұңғыш ұлттардың өмір сүру ұзақтығы 69 жылды көрсетсе, жалпы халықта бұл көрсеткіш 77 жылды құрады. Тұңғыш ұлттардың өмір сүру ұзақтығының төмендеуіне себеп болатын факторлар сан алуан және күрделі, алайда денсаулықты анықтайтын әлеуметтік жағдайлар маңызды рөл атқарады деп саналады.
Өзін-өзі өлтіру
Жалпы алғанда, алғашқы халықтардың өзіне-өзі қол жұмсау көрсеткіші әлемдегі ең жоғары деңгейлердің біріне жетеді. Өзіне-өзі қол жұмсау көрсеткіші жыныс бойынша ерекшеленетін көрсеткіштен екі еседен астам, ал жас бойынша ерекшеленетін көрсеткіштен үш есе жоғары. 10 мен 29 жас аралығындағы тұрақты аборигендер, тұрақты емес аборигендерге қарағанда 5-6 есе өзіне-өзі қол жұмсау қаупіне тап болады. Аборигендер арасында өзіне-өзі қол жұмсау жиілігінің артуына қатысты бір теория – аккультурациялық стресс, ол бір адамның өміріндегі әртүрлі мәдениеттердің қақтығысуынан туындайды. Бұл қоғамда, отбасында және жеке тұлғада әртүрлі күтулер мен мәдени қақтығыстарға әкеледі. Қоғамдық деңгейде жалпы экономикалық қиындықтар байқалады, оны жұмыссыздық пен білім деңгейінің төмендігі күшейтеді, бұл кедейлікке, саяси құқықтан айырылуға және қоғамдық ұйымсыздыққа алып келеді. Отбасы Канаданың бағытталған мәдениетіне ассимиляциялануға тырысқанда дәстүрлерін жоғалтады. Бұл алғашқы халықтардың мәдениеті мен дәстүрлері маргиналдануына және жеке тұлғаның өзіндік санасына әсер ететін төмен өзіндік бағалауға әкеледі. Бұл факторлардың жиынтығы алғашқы халықтардың өзін толыққанды абориген ретінде тануға да, негізгі канадалық ретінде толыққанды тануға да мүмкіндік таппайтын жағдайды құрайды. Осындай тепе-тәуелділікке қол жеткізе алмағанда, көптеген адамдар (әсіресе жастар) өзіне-өзі қол жұмсауды шығу жолы ретінде қарастырады. 2015 жылы жаңадан сайланған премьер-министр Джастин Трюдо 1,8 миллиард доллар инвестиция жасап, бес жыл ішінде ауыз су мәселесін шешуге уәде берді. 2021 жылдың қазан айына қарай 32 алғашқы халықтардың ауыз су жүйелерінде ұзақ мерзімді қайнату туралы ескертулер әлі де күшінде.
Жерге қатысты талаптар
Канаданың көптеген аймақтарында көптеген алғашқы халықтар Канада тәжімен келісімдерге қол қоймаған. Көптеген алғашқы халықтар оларға келісім-шарт құқықтарын беретін қазіргі заманғы келісімдерді келісу үстінде. Кейбір алғашқы ұлттардың қауымдастықтары Канада үкіметімен тарихи араздықтарын шешуге тырысуда. Бұл араздықтар көбінесе Канада үкіметінің келісім міндеттемелерін немесе «Үндістер туралы заңды» бұзуынан туындайды. Сондай-ақ, бұл Канаданың жергілікті жерлерді немесе мүлікті басқарудағы кемшіліктеріне байланысты болуы мүмкін. 2014 жылы Корольдік Канада атты полициясы (RCMP) «Жоғалған және өлтірілген абориген әйелдері: Ұлттық операциялық шолу» жариялады. Бұл жарияланым осы демографиялық топтың ресми тұжырымдамаларын және болашақтағы өзгерістерге қатысты ұсынымдарды қамтиды. Онда 164 абориген әйелінің әлі із-түссіз жоғалып, 1017-сі өлтірілгені, барлығы 1181 адамды құрайтыны айтылады. «Абориген әйелдерінің жоғалуы немесе өлтірілуіне қатысты 225 ашылмаған іс бар: 2013 жылғы деректер бойынша 30 күннен астам уақыттан бері 105 әйел жоғалып кеткен, олардың жоғалу себебі «белгісіз» немесе «қылмыстық әрекет күдікті» деп саналды, ал 1980 мен 2012 жылдар аралығында 120 адам өлтірілген». Бұл статистика Канададағы абориген әйелдеріне қарсы зорлық-зомбылықтың ауырлығы мен кең таралғанын көрсетеді. Шетелдік компаниялар табиғи ресурстарды пайдалануды жалғастыра берген сайын, өзін-өзі басқару және абориген аумақтарын сақтау қиын болып келеді. «Кен өндіру, орман шаруашылығы, су электр станцияларын салу, ірі экспортқа бағытталған агробизнес немесе мұнай барлау» сияқты жобалар көбінесе қоршаған ортаның нашарлауымен және кейде зорлық-зомбылық пен әскерилендірумен байланысты. Үкіметтік веб-сайтта жарияланған жеті консультациялық сессияның қорытындыларына сәйкес, төрт жиналыста абориген ерлер мен балаларға қарсы зорлық-зомбылыққа назар аудару туралы ұсыныс айтылды. Барлық жыныстағы жоғалған және өлтірілген аборигендерді қамтитын тергеуді кеңейту туралы бұл шақырулар қарсылыққа ұшырады және жоғалған және өлтірілген абориген әйелдері мәселесіне назар аударудан бас тарту ретінде сынға түсті. 2013 жылы зорлық-зомбылықты тексеру үшін Канадаға келген БҰҰ тобының мүшесі Барбара Бейли: «Осы мәселені қазір төмендету шынымен де трагедия болар еді. Бірінші осы мәселені шешейік, содан кейін басқа мәселелерді қарастырамыз» деді. Бұл мәселе бойынша аборигендер ісі жөніндегі министр Кэролин Беннет: «Біздің міндетіміз – Канадада жоғалған және өлтірілген абориген әйелдері мен қыздарының трагедиясының түпкі себебін анықтау», – деп мәлімдеді, сексизмге ерекше назар аударылатынын атап өтті. Канаданың абориген әйелдер қауымдастығының президенті Доун Лавелл Гарвард та бұл мәселеге қатысты: «Әрине, [ерлер] де бірдей көңілге ие болуға лайық, бірақ міндетті түрде бір форумда емес», – деді. Алайда, бұл форум да, бірдей деңгейдегі көңіл де әлі іске аспады.