Кіріспе
Шығыс Еуропадағы социалистік республика (1946-1990) Болгария Халық Республикасы (БХР; , Narodna republika Bŭlgariya, NRB) - 1946 жылдан 1990 жылға дейін Болгарияның ресми атауы, ол болгар коммунистік партиясы (БКП) оның коалициялық серіктесі болгар аграрлық халық одағымен бірге басқаратын социалистік республика болған кезде. Болгария тығыз одақтас болды және суық соғыс кезінде Кеңес Одағының ең адал спутниктік мемлекеттерінің бірі болды, кейде тәуелсіз ел емес, 16-шы Кеңес Республикасы деп аталады. Болгария сондай-ақ КОМК-тің және Варшава келісімінің мүшесі болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде болгар қарсылық қозғалысы Болгария Корольдігінің әкімшілігін 1944 жылғы болгар төңкерісімен құлатты, бұл елдің ось державаларымен одақтасуын аяқтады және 1946 жылы Халық Республикасына әкелді. БКП өзінің саясатын Кеңес Одағының саясатына сәйкес қалыптастырды, ол он жыл ішінде елді аграрлық шаруалар қоғамынан индустриалды социалистік қоғамға айналдырды. 1950 жылдардың ортасында және Сталиннің өлімінен кейін партияның қаталшықтары ықпалын жоғалтып алды, ал Тодор Живковтың басшылығымен әлеуметтік либерализация мен тұрақтылық кезеңі болды. Мұнан кейін консервативті немесе либералды ықпалдың әртүрлі дәрежелері пайда болды. Жаңа энергетика және көлік инфрақұрылымы салынғаннан кейін 1960 жылға қарай өндіріс экономиканың басым секторына айналды және Болгария тұрмыстық тауарлар мен кейіннен компьютерлік технологиялардың ірі экспорттаушысы болды, бұл "Шығыс блогының кремний алқабы" деген лақап ат алды. Еліміздің өнімділігі салыстырмалы түрде жоғары және әлеуметтік даму рейтингісінде жоғары көрсеткіштері оны басқа социалистік елдердің әкімшілік саясатының үлгісіне айналдырды. 1989 жылы бірнеше жыл либералды ықпалдан кейін саяси реформалар басталды және 1954 жылдан бері партия басшысы болған Тодор Живков БКП съезінде қызметінен алынды. 1990 жылы Александр Лиловтың басшылығымен БКП өзінің атын Болгария социалистік партиясы (БСП) деп өзгертіп, марксизм-ленинизмнің орнына әлеуметтік демократия мен демократиялық социализмді қабылдады. 1990 жылғы сайлауда БСП жеңіске жеткеннен кейін, бұл 1931 жылдан бері ашық түрде көп партиялы сайлау болды, мемлекеттің атауы Болгария Республикасы деп өзгертілді. Географиялық тұрғыдан алғанда, Болгария Халық Республикасының шекарасы қазіргі Болгариямен бірдей болды және ол шығысында Қара теңізмен шектеседі; солтүстікте Румыния; батыста Югославия (Сербия мен Македония арқылы), оңтүстікте Грекия мен Түркия. 1990 жылы 1 тамызда бірінші сайланған президент Желю Желевтың тұсауын киіп, ол Халық республикасындағы Болгарияның алғашқы оппозициялық президенті болды. 1990 жылдың 15 қарашасында сайлаудан кейін Болгария Халық Республикасы ресми түрде Болгария Республикасы деп аталды. 1991 жылы 5 сәуірде Болгарияның жаңа Конституциясымен Болгария Халық Республикасының барлық рәміздері ресми түрде таратылды.
The People's Republic of Bulgaria (PRB; , Narodna republika Bŭlgariya, NRB) was the official name of Bulgaria when it was a socialist republic from 1946 to 1990, ruled by the Bulgarian Communist Party (BCP) together with its coalition partner, the Bulgarian Agrarian People's Union. Bulgaria was closely allied and one of the most loyal satellite states of the Soviet Union during the Cold War, sometimes being called the 16th Soviet Republic rather than an independent country. Bulgaria was also part of Comecon as well as a member of the Warsaw Pact. The Bulgarian resistance movement during World War II deposed the Kingdom of Bulgaria administration in the Bulgarian coup d'état of 1944 which ended the country's alliance with the Axis powers and led to the People's Republic in 1946. The BCP modeled its policies after those of the Soviet Union, transforming the country over the course of a decade from an agrarian peasant society into an industrialized socialist society. In the mid 1950s and after the death of Stalin, the party's hardliners lost influence and a period of social liberalization and stability followed under Todor Zhivkov. Varying degrees of conservative or liberal influence followed. After a new energy and transportation infrastructure was constructed, by 1960 manufacturing became the dominant sector of the economy and Bulgaria became a major exporter of household goods and later of computer technologies, earning it the nickname of "Silicon Valley of the Eastern Bloc". The country's relatively high productivity levels and high scores on social development rankings made it a model for other socialist countries' administrative policies. In 1989, after a few years of liberal influence, political reforms were initiated and Todor Zhivkov, who had served as head of the party since 1954, was removed from office in a BCP congress. In 1990, under the leadership of Aleksandar Lilov, the BCP changed its name to the Bulgarian Socialist Party (BSP) and adopted social democracy and democratic socialism in place of Marxism–Leninism. Following the BSP victory in the 1990 election, which was the first openly contested multi party election since 1931, the name of the state was changed to the Republic of Bulgaria. Geographically, the People's Republic of Bulgaria had the same borders as present day Bulgaria and it bordered the Black Sea to the east; Romania to the north; Yugoslavia (via SRs Serbia and Macedonia) to the west and Greece and Turkey to the south. The first elected president Zhelyu Zhelev was inaugurated on 1 August 1990 and became the first oppositional president of Bulgaria in the People's Republic. On 15 November 1990 after the elections the Bulgarian People's Republic was officially renamed to the Republic of Bulgaria. On 5 April 1991 with the new Constitution of Bulgaria all the symbols of the Bulgarian People's Republic were officially dissolved.
Тарих
1941 жылдың 1 наурызында Болгария Корольдігі Үшжақты келісімге қол қойып, ресми түрде Осі мүшелігіне енді. Апрель айында Германия Югославия мен Грекияға басып кіргеннен кейін Болгария осы елдердің үлкен бөлігін басып алды. 1942 жылы Оқпанға қарсы тұру қозғалысы Отан майданы коммунистер, социалистер, солшыл аграрийлер мен Звено араласқаннан құрылды. Болгарияда кез келген уақытта партизандар саны 18 000 деп бағаланады.
Коммунистік төңкеріс
1944 жылы Қызыл Армияның Румынияға кіруімен Болгария Корольдігі Осістікке бас тартып, бейтараптығын жариялады. 5 қыркүйекте Кеңес Одағы патшалыққа соғыс жариялады, ал үш күннен кейін Қызыл Армия солтүстік-шығыс Болгарияға кірді, бұл үкіметті әскери қақтығысты азайту үшін қолдауды жариялауға мәжбүр етті. 9 қыркүйекте коммунистік партизандар болгар монархиясы мен оның әкімшілігінің билігін іс жүзінде тоқтатқан түбегейлі төңкеріс жасады, содан кейін Отан майданының бастауымен жаңа үкімет билікті өз қолына алды, оның өзі болгар коммунистік партиясының басшылығымен болды.
Ерте жылдары және Червенков дәуірі
Билікті алғаннан кейін Отан майданы бұрынғы премьер-министр Кимон Георгиев бастаған коалицияны құрды, оған Социал-демократтар мен Аграршылар кірді. Бейбіт келісім шарттарына сәйкес Болгарияға Оңтүстік Добруджаны сақтауға рұқсат етілді, бірақ Грекия мен Югославия аумағына деген барлық талаптардан ресми түрде бас тартты. Ауғанстанды басып алған кезде қоныстанған 150 мың болгар Батыс Фракиядан қуылды. Коммунистер бастапқыда жаңа үкіметте кішігірім рөл атқарды, бірақ жас патша Симеон II үшін барлық коммунистік регенттік кеңес құрылды. Шын мәнінде, билік Совет өкілі қолында болды. Коммунистердің бақылауында болған Халықтық милиция құрылды, ол коммунистік емес партияларды қорқытып, қорқытты. 1945 жылдың 1 ақпанында регент князь Кирилл, бұрынғы премьер-министр Богдан Филов және патшалықтың жүздеген басқа лауазымды адамдары соғыс қылмыстары үшін айыпталып, тұтқындалды. Маусым айына қарай Кирилл және басқа регенттер, жиырма екі бұрынғы министрлер және басқа да көптеген адамдар өлтірілді. Жаңа үкімет нацистермен қызметтес болғандарды тұтқындауға кірісті. Мыңдаған адам елге опасыздық жасады немесе контрреволюциялық заговорге қатысты деп айыпталып, өлім жазасына немесе өмір бойы түрмеге кесілді. Германияның берілуінен кейін әскер қайтып оралғанда, режим офицерлер корпусын да тазалады. Соғыс тоқтаған сайын үкімет саяси революция науқанын кеңейтіп, банктік және жеке бизнестегі экономикалық элиталарға шабуыл жасады. Болгарияда 1944-1989 жылдар аралығында ауыл шаруашылығын ұжымдастыру мен саяси қуғын-сүргін кезінде 5000-нан 10000 адамға дейін адам өлтірілген деп есептеледі, бірақ нақты шешім қабылдауға жеткілікті құжаттар жоқ. Сонымен қатар, мәжбүрлі еңбек лагерьлерінде қайтыс болғандардың саны да әлі күнге дейін анықталмаған. Ресми деректерге сүйенсек, 2730 адам өлім жазасына кесілген, бірақ ресми емес бағалаулар 1944-1989 жылдар аралығында режим кезінде 20 000 адам өлтірілгенін айтады. Бұл революциялық шабуылдар АҚШ пен Ұлыбританияның Болгарияға деген қызығушылығы аз екені анық болған кезде күшейді. 1945 жылдың қарашасында коммунистік партияның жетекшісі Георгий Димитров 22 жыл жер аударылғаннан кейін Болгарияға оралды. Ол оппозициялық топтармен ынтымақтастыққа қарсылық білдірген сөз сөйледі. Бірнеше аптадан кейін өткен сайлауда Отан майданының басым бөлігі жеңіске жетті. 1946 жылдың қыркүйегінде монархия плебисцитпен жойылып, нәтижесінде 95,6 пайыз республиканы қолдады, ал Симеон жер аударылды. Коммунистер билікті ашық қолға алып, Болгария Халық Республикасы деп жарияланды. Партияның үшінші адамы Василь Коларов президент болды. Келесі жылы коммунистер билікті нығайта түсті. 1946 жылдың қазан айында конституциялық жиналысқа сайлаулар коммунистерге көпшілікті берді. Бір айдан кейін Дмитров премьер-министр болды. Аграрийлер билікпен ынтымақтастық жасаудан бас тартты, ал 1947 жылдың маусым айында олардың басшысы Никола Петков халықаралық наразылықтарға қарамастан тұтқындалды. Жаңа аграрлық көшбасшы Георгий Трайков өз партиясының дәстүрлі идеологиясын жоққа шығарып, оған жаңа рөлді белгіледі, ол болгар коммунистік партиясының көмекшісі болды. Бұл Болгарияда коммунистік құрылымның қалыптасуына жол ашты. 1947 жылдың желтоқсан айында құрылтайшы жиналыс "Дмитров конституциясы" деп аталатын республика үшін жаңа конституцияны ратификациялады. Конституция 1936 жылғы Совет Конституциясын үлгі ретінде қолданып, кеңес заңгерлерінің көмегімен жасалды. 1948 жылы қалған оппозициялық партиялар қайта құрылды немесе таратылды; Социал-демократтар коммунистермен бірікті, ал Аграрлық одақ коммунистердің адал серіктесі болды. 1948-1949 жылдары православие, мұсылман, протестант және рим-католик діни ұйымдары шектелді немесе тыйым салынды. Болгарияның православие шіркеуі жұмыс істеуін жалғастырды, бірақ монархия кезінде болған ықпалын ешқашан қалпына келтірмеді; шіркеудегі көптеген жоғары рөлдерді коммунистік функционерлер қабылдады. Димитров 1949 жылы қайтыс болды және бір уақыт бойы Болгария ұжымдық басшылықты қабылдады. Коммунистік партияның басшысы Вулко Червенков, премьер-министр Васил Коларов болды. Бұл бір жылдан кейін, Коларов қайтыс болғаннан кейін, бұзылып кетті, ал Червенков өзінің атақтарына премьер-министрлік атауларды қосты. Червенков 1930 жылдары Сталин бастаған кеңестік индустрияландырудан кейін үлгіленген жылдам индустрияландыру процесін бастады және ауыл шаруашылығы коллективке айналды. 1953 жылы...
1971-1989 жылдар
Құпиялықтары ашылған құжаттарға сәйкес, Болгария 1971 жылы Түркия мен Грекия арасындағы дағдарысты туғызуды жоспарлаған. Операцияның "Крест" деген кодтық атауы болды және болгар құпия агенттері Константинопольдің Экуменикалық Патриархатына от жағуды және оны түріктердің жұмысы сияқты етіп көрсетуді жоспарлады. Құжаттарда "Діни ұйымға араласу Түркия мен Грекияның қарым-қатынасына елеулі залал келтіріп, АҚШ-ты туындаған дағдарыста бір жағын таңдауға мәжбүр ететін" деп жазылған. Сонымен қатар, болгарлар "жауды алдау жағдайында ұстауға" "активті шаралар" жүргізу арқылы Грекия мен Түркияға қарсы операцияның әсерін арттыруды жоспарлады. Жоспарды ДС (коммунистік Болгарияның барлау және құпия полиция қызметі) бірінші бас басқармасының 7-ші департаменті әзірледі, оны 1970 жылы 16 қарашада Директорат басшысының орынбасары бекітті және оның басшысы мақұлдады. Операция 1971 жылдың ортасына дейін дайындалып, кейін орындалуы тиіс еді, бірақ ол тоқтатылды. 1971 жылы жаңа "Живковската" Конституциясына "1-бап" деп аталатын, ПА-ға "қоғам мен мемлекеттің жетекші күші" ретінде жалғыз билік етуші ретінде құқық береді. Живков мемлекет басшысы (Мемлекеттік кеңес төрағасы) және Станко Тодоров премьер-министр болды. Болгария 1975 жылы Хельсинки келісімдеріне қол қойды, онда адам құқықтары мен негізгі бостандықтарға, соның ішінде еркін жүріп-тұру, байланыс, ақпарат, мәдениет және білім беру, еңбек құқығы, білім алу және медициналық көмек алу құқығы кепілдендірілді. Алайда, болгар түркілеріне қатысты 1980-жылдардағы оқиғалар бұл міндеттемелерді тікелей бұзған. 1978 жылы Болгарияға халықаралық назар аударылды, өйткені Лондон көшесінде бейтаныс адам оның аяғын шатырдың ұшымен ұрып, диссидент жазушы Георгий Марковқа шабуыл жасады. Марков көп ұзамай рицинге уланып қайтыс болды. Ол болгар құпия қызметінің құрбаны болды, бұл туралы КГБ құжаттары растайды, олар Болгариямен бірлесіп операцияны жоспарлаған. Болгария Халық Армиясы 1982 жылдан 1989 жылы кері қайтуына дейін Ауғанстандағы совет-ауған соғысы кезінде джихадистік партизандармен күресте Кеңес Одағы мен Ауғанстан коммунистерінің жағында болды.
Халық Республикасының соңы
1980 жылдары консерваторлар үкіметті басқарады. Тодордың қызы Людмила Живкованың бастамасымен кейбір әлеуметтік және мәдени либерализация мен прогресс жүзеге асырылды. Ол Шығыс діндерін ұстанатын, әдет-ғұрыпқа жат өмір салты үшін Коммунистік партияның қатты наразылығы мен ренжітуінің көзі болды. Ол 1981 жылы 39 жасқа толған күні қайтыс болды. 1984 жылдың қысында түрік азшылығына қарсы түрік тілін меңгеруіне тыйым салынған және болгарша атауларды қабылдауға мәжбүр болған мәжбүрлі ассимиляция науқаны жүргізілді. Бұл мәселе Болгарияның Батыспен экономикалық қарым-қатынасын шиеленістірді. 1989 жылы түріктерді Болгариядан шығару шамамен 300 000 жұмысшыны жоғалту салдарынан оңтүстік аймақтарда ауыл шаруашылығы өндірісінің елеулі төмендеуіне әкелді. 1980 жылдардың соңында коммунистер, олардың басшылары сияқты, өзгерістерге қарсы тұру үшін әлсіз болды. 1989 жылдың қазан айында Софияда өткен экологиялық демонстрацияның таралуына байланысты либералды наразылық саяси реформалар үшін жалпы науқанға айналды. Коммунистік басшылықтағы қарапайым элементтер 1989 жылы 10 қарашада Живковты биліктен алып тастап, оның орнына сыртқы істер министрі Петр Младеновты тағайындады. Бұл қадам коммунистік партияға қысқа уақытқа тыныштық берді және революциялық өзгерістердің алдын алды. Младенов көппартиялы сайлауды қолдайтынын айтып, режимді ашуға уәде берді. Ел бойынша өткен демонстрациялар Младеновті коммунистік партияның саяси жүйеге монополиясын жоятынын жариялауға итермеледі. 1990 жылдың 15 қаңтарында Ұлттық Ассамблея Коммунистік партияның "жетекші рөлін" жою үшін заң кодексіне ресми түрде өзгертулер енгізді. 1990 жылдың маусым айында 1939 жылдан бері алғашқы көппартиялы сайлаулар өтті. Ақыры 1990 жылдың 15 қарашасында жетінші Ұлы Ұлттық Ассамблея елдің атын Болгария Республикасы деп өзгертуге дауыс берді және ұлттық тудан коммунистік мемлекеттік эмблеманы алып тастады. 2009 жылы Pew Global Attitudes Project жүргізген сауалнамаға сәйкес, болгарлардың тек 11%-ы ғана қарапайым адамдар 1989 жылғы ауысудан пайда көрді деп санайды. 1991 жылы 55%-дан төмен болған 16 пайызы мемлекет барлық халықтың игілігі үшін басқарылады дейді. Алайда, 2019 жылы Pew Global Attitudes Project жүргізген сауалнамада болгарлардың 55 пайызы нарықтық экономикаға көшуді мақұлдаған, ал 54 пайызы көппартиялы демократияға көшуді мақұлдаған.
Үкімет және саясат
Конституция екі рет өзгертілді, ең ұзақ уақытқа созылған Живков конституциясы болды. 1-бапта: "Болгария Халық Республикасы - ауыл мен қала еңбекшілері басқаратын социалистік мемлекет. Қоғам мен саясаттың жетекші күші болгар коммунистік партиясы болып табылады". БКК әр ұйымдық деңгейде кең номенклатураны құрды. PRB бір партиялық халық республикасы ретінде жұмыс істеді, жергілікті басқаруды білдіретін Халық комитеттері болды. Олардың рөлі өздерінің тиісті салаларында партия шешімдерін жүзеге асыру және шешім қабылдау кезінде жалпы пікірге мойынсұну болды. 1980 жылдардың соңында БКК-ның ең жоғары саны 1 000 000 адам болды, бұл халықтың 10% -дан астамы.
Әскери
1946 жылы әскерилер совет әскери доктринасы мен ұйымдастырылуын тез қабылдады. Еліміз үлкен көлемде кеңестік қару-жарақ алды және ақыр соңында отандық әскери көліктерді өндіру қабілетін құрды. 1988 жылы Болгарияның халық армиясының (Българска народна армия) құрамында 152 000 адам болды, олар төрт түрлі бөлімде қызмет етті: Құрлық әскерлері, Әскери-теңіз флоты, Әуе және әуе қорғанысы күштері және Зениттік-ракеталық күштер. БПА-ның 3000 танкісі, 2000 бронемашинасы, 2500 ірі калибрлі артиллерия жүйесі, 500-ден астам ұшақ, 33 ұрыс кемесі, сондай-ақ 67 Scud зымыран шығару қондырғысы, 24 SS 23 пулемет және ондаған FROG 7 артиллериялық ракета шығару қондырғысы болды.
Автомобиль өнеркәсібі
1965 жылдан бастап Renault және Fiat Болгарияны Шығыс блогының серіктестігінде сатылатын автомобильдерді жасау үшін өз зауыттарын орналастыруды таңдады. Болгарренаул 1966 жылдан 1971 жылға дейін Renault 8 және Renault 10 негізінде автомобильдер жасауды бастады. Зауыттар Пловдивте орналасқан. Ақыры 6500 автомобиль шығарылды. Алпина А110-дың болгар нұсқасы да Bulgaralpine брендімен жасалды. 1967 жылы Пирин Фиат 1971 жылға дейін Fiat 850 және Fiat 124 модельдерінен шамамен 730 автомобиль жасады. 1968 жылы Болгария үкіметі мен "Москвич" арасында "Москвич 408", кейіннен "Москвич 2141" (оның ішінде 1990 жылға қарай 12000 автомобиль шығарылды) салу туралы келісімшартқа қол қойылды.
Мәдениет
Болгариядағы мәдениетті үкімет қатаң реттеді, бірақ кейбір либерализация кезеңдері болды (бұл батыс әдебиетінің, музыкасының және т.б. 1951 жылдан бастап онжылдықтың ортасына дейін интеллектуалды өмірдегі еру жалғасты. Червенковтің отставкасы және Кеңес Одағындағы әдеби және мәдени гүлдену процесстің жалғасатынына үміт туғызды, бірақ 1956 жылдың күзінде болған венгр төңкерісі экспериментті аяқтады. Червенков білім және мәдениет министрі болып тағайындалды. 1957 және 1958 жылдары ол Болгария Жазушылар одағының басшылығын тазартты және либералды журналистер мен редакторларды лауазымдарынан босатты. Оның бұл шаралары 1956 жылы Хрущевтің сталиндікке қарсы сөйлеген сөзіне шабыт алған тәуелсіз жазушылар мен суретшілердің "болгарлық ерігенін" тиімді түрде тоқтатты. 1968 жылдың шілдесінде Софияда өткен Жастар мен студенттердің 9-шы Дүниежүзілік фестиваліне 138 елден 20 000 адам қатысты. Елдің басты мерекесі 9 қыркүйектегі Халық көтерілісі күні (Ден на народное въстание на 9 сентября) болды, оның мерекелері Кеңес Одағының Қазан төңкерісі күніне арналған мерекелеріне үлгіленді. Салтанатты шараға қатысушылар болгар политбюросының Георгий Димитров кесенесінен халыққа сәлем бергенін көрді. Алайда бұл жағдайда әскери парадтар болған жоқ. Болгария мемлекетінің 1300 жылдығын мерекелеу 1981 жылы 681 жылы Бірінші Болгария мемлекетінің құрылуын еске алу үшін өтті. Мерейтойына байланысты 23000 іс-шара өткізілді, соның ішінде әскери парад және Шуменде ескерткіш орнату.