Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Перудің солтүстік-шығысындағы Пеба-Ягуан тілі
Peba–Yaguan language of northeastern Peru
Ягуа тілі (/j//ɑː//ɡ//w//ɑː///) негізінен Перудің солтүстік-шығысында Ягуа халқы тарапынан қолданылады. 2005 жылғы мәліметтерге сәйкес, бірнеше сөйлеуші Летесия қаласының жанындағы Перу-Колумбия шекарасы арқылы көшіп кеткен болуы мүмкін. Халықтың үштен бірі тек бір тілде сөйлейді, ал Ягуа тілі жергілікті бастауыш мектептерде оқыту тілі болып табылады.
The Yagua '/j//ɑː//ɡ//w//ɑː/// language is spoken primarily in northeastern Peru by the Yagua people. As of 2005, it appears that a few speakers may have migrated across the Peruvian Colombian border near the town of Leticia. A third of the population is monolingual, and Yagua is the language of instruction in local primary schools.
Атауы
Экзоним Ягуа, Ява, Яхуа, Ллагуа, Ява, Йегуа деп жазылады. Олар сонымен қатар Нижямïï Никьежаада деп те аталады.
The exonym is spelled Yagua, Yawa, Yahua, Llagua, Yava, Yegua. They also go by Nijyamïï Nikyejaada.
Генетикалық тектес
Ягуа тілі – Пеба-Ягуан тілдер отбасының бір тармағы.
The Yagua language is a branch of the Peba–Yaguan language family.
Әлеуметтік-тілдік жағдай
ХХ ғасырдың соңында бұл тілде шамамен 6000 адам сөйледі. Осы кезде ягуа халқының көпшілігі испан және ягуа тілдерін білді. Алыстағы бірнеше қауымдар әлі де көбінесе бір тілді болды, ал балалар тілді үйренді, бірақ кем дегенде кейбір қауымдарда ата-аналар балаларын тек испан тілінде сөйлеуге итермеледі. Кейбір ягуа этникалық тобының өкілдері тек испан тілінде сөйлейді. Белгілі бір ягуа әйелдерінің арасында екі тілді толық меңгермеушілік байқалады, олар перулік мәдениетке сіңісіп, испан немесе ягуа тілдерін ана тілі деңгейінде білмейді. Олар ягуа халқының басқа үш тобынан ерекшеленеді: 1) испан тілін біраз деңгейде білетін ересек әйелдер, 2) сіңіспеген бір тілді ягуалар және 3) испан тілін әртүрлі деңгейде білетін ерлер. Осы жас әйелдерге көбінесе ягуа тілінде сөйлейді, бірақ олар жеңілдетілген испан тілінде жауап береді.
By the end of the 20th century, there were about 6,000 speakers of the language. At that time, a majority of Yagua individuals were bilingual in both Spanish and the Yagua language. A few distant communities were still largely monolingual, and children were learning the language, though in at least some communities there was parental pressure on children to just speak Spanish. Some ethnic Yaguas are monolingual in Spanish. There is some degree of semilingualism among certain Yagua women who are culturally assimilated into mainstream Peruvian culture, not having native like command of either Spanish or Yagua. They contrast with three other groups of Yagua: 1) older women who are fluent Yagua speakers with some degree of Spanish, 2) unassimilated monolingual Yaguas, and 3) men, who all speak Yagua with varying degrees of Spanish fluency. These young women are primarily addressed in Yagua, but respond in a simplified Spanish.
Фоналогия
Ягуа тілінде 6 дауысты және 11 дауыссыз әріп бар, төмендегі кестеде көрсетілгендей. (Орфографиялық символдар қалың әріппен, IPA мәндері тік жақшада)
Yagua has 6 vowels and 11 consonants, as shown in the chart below. (Orthographic symbols in bold, IPA values in square brackets.)
Морфология
Тіл жоғары деңгейде жалғастырмалы, сондықтан көптеген сөздер бірнеше морфемадан құралады, ал бір сөздің ішінде бірнеше түбір кездесуі мүмкін.
The language is highly agglutinative, such that most words consist of multiple morphemes, and a single word may contain more than one root.
Синтаксисі
Ягуа тіліндегі көптеген сөйлемдер етістікпен басталады, одан кейін сүбекті және толықтырғышты сол ретпен келтіреді (VSO). Бұл "екі толықтырғышты" тіл, мысалы, 'беру' сияқты етістіктердің екі толықтырғышы арасында белгілі бір синтаксистік айырмашылықтар жоқ. Тілде көптеген постпозициялар бар (ал препозициялар жоқ, бұл VSO тілдері үшін әдетте күтпеген нәрсе). 40-тан астам зат есім жіктегіштері бар, ал "сын есімдер" дерлік жоқ. Зат есімдер басқа зат есімдермен, жіктегіштермен немесе басқа жұрнақтармен өзгертіледі. Ягуа тілінде сын есімдерді зат есімдер сияқты қолданады. Сонда "қызыл тауық" сияқты сөйлемде қиындық туындайды, ол "қызыл нәрсе, тауық" дегенге ұқсайды. "Қызыл нәрсе" де, "тауық" та зат есім тіркесінің бас сөзі болуы мүмкін. Бұл мәселе келесі мәтінде қай зат есімнің жалғасатынын анықтау арқылы шешіледі. Егер "қызыл нәрсе" жалғаса берсе, онда "қызыл" бас сөз болады; егер "тауық" жалғаса берсе, онда "тауық" бас сөз болады. Бұл тіл туралы Пауль Паулисон, Эстер Паулисон, Дорис Л. Пейн және Томас Э. Пейннің әртүрлі еңбектерінде сипаттама берілген.
Most Yagua sentences begin with the verb, followed by the subject and object in that order (VSO). It is a "double object" language, with no known syntactic differences between the two objects of verbs like 'give', for example, or applied objects. The language has numerous postpositions (and no prepositions, which is generally unexpected for VSO languages). There are over 40 noun classifiers, and essentially no "adjectives". Nouns are modified either by nouns, by classifiers, or by other suffixes. Yagua uses adjective like nouns as adjectives. The problem then occurs in a sentence like the red hen, which would be more like "the red one, the hen". Both "the red one" and "the hen" could be the head of the noun phrase. This is solved by determining which of the two nouns persists in the following discourse. If "the red one" persists, then "red" is the head; if "the hen" persists, then "hen" is the head. The language is documented in various works by Paul Powlison, Esther Powlison, Doris L. Payne, and Thomas E. Payne.