Кіріспе

Жоқ Бенгалия тарихы 1947 жылы Үндістанның бөлінуіне дейін Бенгалия тарихы Үндістан субконтинентінің және Оңтүстік Азия мен Оңтүстік-Шығыс Азия аймақтарының тарихымен тығыз байланысты. Оған қазіргі Бангладеш, Үндістан штаттарының – Батыс Бенгалия, Трипура және Ассам штатының Каримгандж ауданы кіреді. Аймақ ежелгі гректер мен римдіктерге Гангаридай деп белгілі болған, ол күшті мемлекет болған және Ұлы Александрдың Үндістаннан кетуіне себепкер болған соғысқа қатысқан пілдерімен танымал. Кейбір тарихшылар Гангаридайды Үндістанның басқа аймақтарымен байланыстырады. Ганг және Брахмапутра өзендері аймақтың географиялық белгісі болып табылады, сонымен қатар оны Үндістан субконтинентімен байланыстырады. Бенгалия кейде Үндістан тарихында маңызды рөл атқарған. Аймақтың ерте тарихында бірнеше үнді империялары, ішкі кикірулер және индуизм мен буддизмнің үстемдік үшін күресі болды. Ежелгі Бенгалияда бірнеше ірі джанападалар (мемлекеттер) болған, ал ең алғашқы қалалар Веда дәуіріне дейін жетеді. Теңіз үстемдігіне ие және тарихи Жібек жолының торабы болған бұл аймақ Мауриялар мен Гупталар сияқты бірнеше ежелгі пан-үнді империяларының құрамына кірген. Сонымен қатар, бұл аймақтық мемлекеттердің бекінісі болды. Гауда цитаделі Гауда мемлекетінің, буддалық Пала империясының (VIII-XI ғасырлар), индуистік Сена империясының (XI-XII ғасырлар) және индуистік Дева империясының (XII-XIII ғасырлар) астанасы болды. Осы дәуірде бенгал тілі, жазуы, әдебиеті, музыкасы, өнері мен сәулеті дамыды. Үндістан субконтинентін мұсылмандық жаулап алу Бенгалияны ортағасырлық ислам және парсы әлеміне қосты. 1204-1352 жылдар аралығында Бенгалия Дели сұлтандығының провинциясы болды. Осы дәуірде така ақшалай валюта ретінде енгізілді, ол қазіргі заманға дейін қолданылып келеді. 1346 жылы тәуелсіз Бенгалия сұлтандығы құрылды және екі ғасыр бойы аймақты басқарды, оның ішінде ислам мемлекеттік дін ретінде қабылданды. Билеуші элита Бенгалияны Үнді-Парсы мәдениетінің ең шығыс орталығына айналдырды. Бенгалия сұлтандығы индуистік аристократиясымен, соның ішінде Раджа Ганеша мен оның ұлы Джалалуддин Мұхаммед Шахтың узурпатор ретінде көтерілуімен ерекшеленді. Индустар патша әкімшілігінде премьер-министрлер мен ақындар болып қызмет етті. Алауддин Хусейн Шах сияқты сұлтандардың қолдауымен бенгал әдебиеті аймақта санскрит тілінің күшті ықпалын ығыстыра бастады. Индуистік княздықтарға Маллабхум, Бхуршут және Трипура мемлекеттері; сондай-ақ Пратападитя, Кедар Рай және Раджа Ситарам Рай сияқты күшті индуистік раджалардың мемлекеттері кірді. Сұлтандық құлдырағаннан кейін Бенгалия Моғол империясының ең бай провинциясы ретінде оның билігіне көшті. Моғолдар тұсында Бенгалия Суба мата өндірісі және кеме жасау сияқты салаларда әлемдік деңгейде танымал болды. Өндірістің осы өсуі Батыс Еуропадағы өнеркәсіптік революцияға дейінгі протоиндустрияландырудың бір түрі ретінде қарастырылады. Бенгалияның астанасы Даккада бір миллионнан астам адам тұрған. Моғол империясының біртіндеп құлдырауы Бенгалияның навабтарымен квази тәуелсіз мемлекеттердің құрылуына әкелді, Маратхалардың Бенгалияға шабуылдарынан кейін және ақырында Британдық Шығыс Үндістан компаниясының жаулап алуына соқтырды. Шығыс Үндістан компаниясы 18 ғасырдың соңында аймақты өз бақылауына алды. Компания 1757 жылғы Пласси шайқасы мен 1764 жылғы Бухар шайқасынан кейін аймақтағы билігін нығайтып, 1793 жылы аймақты толық бақылауға алды. Шығыс Үндістан компаниясы Бенгалиядан жинаған капитал өнеркәсіптік революцияның алғашқы кезеңдерінде Ұлыбританиядағы мата өндірісі сияқты әртүрлі салаларға инвестициялады. Басқа деректер бойынша, бұл атау Венгадан (Bôngo) шыққан, ол австриялық "Бонга" сөзінен туындаған, яғни Күн құдайы дегенді білдіреді. Махабхарата, Пураналар мен Харивамшаға сәйкес, Ванга – Вали патшаның асырап алған ұлдарының бірі, ол Ванга мемлекетін құрған. Бұл Магад немесе Калинга билігінде болды, бірақ Палдардың билігінің бірнеше жылдық кезеңінен басқа. "Вангала" (Бангала) туралы ең алғашқы сілтеме Раштракута Говинда III-нің Несари тақташаларында (805 ж.) кездеседі, онда Дхармапала "Вангала" патшасы ретінде көрсетілген. 11 ғасырда Бенгалияға басып кірген Чола әулетінің патшасы Раджендра Чола I-нің жазбаларында Вангаледеса термині қолданылады. Бангала термині қазіргі Бенгал және Бангла терминдерінің бастауыштарының бірі болып табылады. Бангала ортағасырлық және ерте заманауи кезеңдерде Бенгалия үшін ең көп қолданылатын термин болды. Бенгалия сұлтаны Бангала шахы деп аталды. Моғол провинциясы Бенгалия Суба-и Бангала деп аталды. Абульфазлдың "Айн-и Акбари" еңбегінде атаудың шығу тегі туралы қызықты теория келтіріледі. Оның сөзіне göre, "[Б]енгалияның түпнұсқалық атауы Бунг болған, ал "ал" қосымшасы осы жердің ежелгі раджалары төбелердің етегіндегі жазықтарда 10 фут биіктігінде және 20 фут ені бар топырақ үйірмелерін салғандықтан қосылған. Осы қосымша Бунгқа қосылғаннан Бенгалия атауы пайда болып, тарады".

Тарихқа дейінгі дәуір

Бұл аймақта табылған тас дәуірінің құралдары 20 000 жылдан астам уақыттан бері адамдардың қоныстанғанын көрсетеді. Мыс дәуіріне жататын қоныстардың қалдықтары, соның ішінде жер үйлер 4000 жыл бұрынғы кезеңге дейін сақталған. Ганг және Брахмапутра сияқты өзендер көлік жолы ретінде қолданылса, Бенгал шығанағында теңіз саудасы гүлденген. Бұл Солтүстік Қара жылтыр керамика мәдениеті Үндістан субконтинентінің солтүстік бөлігінде үстемдік құрған кезге сай келеді. Үндістан археологиялық зерттеулер басқармасын құрған Александр Каннингем Махастангарх археологиялық ескерткішінің Ригведада еске алынған Пундра мемлекетінің астанасы болғанын анықтады.

Ертедегі әдеби және географиялық деректер

Ежелгі Бенгал аймағы Үндістан, Шри-Ланка, Сиам, Индонезия, Камбоджа, Бірма, Непал, Тибет, Қытай және Малайяның аңызға толы тарихында маңызды орын алады. Үнді эпосы "Махабхарата" бойынша, Ванга патшалығы Бенгалда орналасқан. Ванга Оңтүстік-Шығыс Азияда отарлары бар, теңіз үстемдігін жүргізген мемлекет ретінде сипатталды. Шри-Ланка тарихына сәйкес, Шри-Ланканың алғашқы патшасы – Ланка аралын жаулап алу үшін Үндістаннан флот басқарған Виджая ханзадасы болған. Виджая ханзадасының туған жері Бенгал еді. Грек-римдік әлемде Гангарайдай патшалығы туралы мәліметтерді тарихшылар Бенгалмен байланыстырады. Ұлы Александрдың Үндістанға жорылысы кезінде Гангарайдай және Нанда империясының (Бихар) біріккен күші грек әскерін тоқтатып, кері қайтарды. Гангарайдай армиясында 6 мыңнан астам соғыс пілі бар атты әскер болғандығы айтылады. Вари Батешвар және Чандракетугарх археологиялық ескерткіштері Гангарайдай патшалығымен байланысты. Птолемейдің әлем картасында Сонагура (Сонаргаон) порты Бенгалда көрсетілген. Римдік географтар да қазіргі Читтагонг аймағына сәйкес келетін Бенгалдың оңтүстік-шығысындағы үлкен табиғи портының бар екенін атап өткен.

Веда дәуіріндегі Бенгал

Ежелгі Бенгалия Веда дәуірінде әртүрлі мемлекеттер арасында бөліскен. Кейде аймақ біртұтас мемлекетке біріктірілген, ал кейде жалпы үнділік империялар билік еткен.

Нанда империясы (б.з.д.

Махападма Нанданың билігімен Нанда империясы өркендеп, ең жоғары шаңырасына жетті. Махападма Нанда Бхаратварш жерін жаулауды бастады. Ол Бенгалияның жергілікті мемлекеттеріне шабуыл жасап, жеңіске жетті. Нанда империясы батыста қазіргі Пәкістанның Пунджаб аймағынан шығыста Одиша мен Бенгалияға дейін созылған. Джайнизм дәстүрінде айтылуынша, Нанданың министрі елдің барлық аймағын, тіпті жағалау бойындағы жерлерге дейін бағындырған.

Маурья империясы (б.з.д. 322 185 жыл)

Маури империясы Үндістан субконтинентінің көп бөлігін алғаш рет бір мемлекетке біріктірді және субконтиненттік тарихтағы ең ірі империялардың бірі болды. Империяны Чандрагупта Маурия құрған. Маури билігі тұсында экономикалық жүйе бірыңғай тиімді қаржы, басқару және қауіпсіздік жүйесінің құрылуынан пайда тапты. Ашоканың билеуі әлеуметтік үйлесімділік, діни өзгерістер, ғылым мен білімнің кеңдеуі дәуірін ашты. Ашока буддалық миссионерлерді Азияның түрлі аймақтарына таратуға демеушілік етті. Маурилер Үндістан субконтинентін Орталық Азиямен байланыстыратын Азиядағы ең көне және ең ұзын жолдардың бірі – Ұлы Көлікті (Grand Trunk Road) салған.

Шунга империясы және Канва әулеті (б.з.д.

Ежелгі Бенгалияны көбінесе Магадха аймағында құрылған династиялар, мысалы Шунга және Канва династиялары билеген.

Гупта империясы

Гупта империясы – субконтиненттік тарихтың алтын ғасыры деп есептеледі. Ол жалпы түрде индуизм мәдениеті деп танылатын элементтерді қалыптастырған, кең ауқымды ғылыми және мәдени жетістіктермен сипатталады. Позициялық сандық жүйе болып табылатын индуистік сандар жүйесі Гупта билігі тұсында пайда болды және кейін арабтар арқылы Батысқа жетті. Алғашқы индуистік сандарда тек тоғыз символ болды, бірақ 600-800 жылдары сандар жүйесі үшін нөл символы жасалды. Гупталардың басшылығымен орнатылған бейбітшілік және гүлдену империя ішінде ғылыми және көркем ізденістерге жағдай жасады. Бенгал Гупта империясының маңызды провинциясы болды. Бенгал аймағында Гупта дәуіріне жататын монеталардың табылуы – ақша экономикасының дамығанын көрсетеді.

Гауда патшалығы

Патша Шашанканы кейбір ғалымдар бірыңғай Бенгал мемлекетінің негізін қалаушы патша деп есептейді. Шашанка Гауда қамалында патшалығын құрды. Оның билеу мерзімі 590 және 625 жылдар аралығында болды. Бенгал күнтізбесінің бастауы Шашанканың тұсына дейін жетеді.

Варман әулеті

Камарупаның Варман әулеті Солтүстік Бенгалияның және Силхет аймағының бір бөлігін биледі. Бұл аймақ бенгал және ассам тілдерінің қосылған ортасы болды.

Хадга әулеті

Хадга әулеті – Шығыс Бенгалияның буддалық әулеті. Бұл әулеттің маңызды мұраларының бірі – Раджабхат сияқты билеушілердің есімдері жазылған алтын монеталары.

Пала империясы

Пала империясы (750–1120 ж.б.) – Бенгалия империясы және Үндістан субконтинентіндегі соңғы буддалық императорлық держава. Палалар буддизмнің Махаяна және Ваджраяна мектептерінің ізбасарлары болды. Гопала I (750–770) – оның алғашқы билеушісі. Ол 750 жылы Гауданың басшылары сайлап тағайындаған арқылы билікке келді. Гопала шамамен 750–770 жылдар аралығында билік құрып, Бенгалияның барлық аймағына билігін кеңейте отырып, өзінің беделін нығайтты. Пала әулеті төрт ғасыр бойы билік етіп, Бенгалияда тұрақтылық пен гүлдену дәуірін бастады. Олар көптеген храмдар мен өнер туындыларын салды, сондай-ақ Наланда және Викрамашила сияқты ежелгі жоғары білім ошақтарын қолдады. Император Дхармапала салған Сомапура Махавихара – Үндістан субконтинентіндегі ең ірі буддалық монастыры. Империя император Дхармапала (770–810) және Девапала (810–850) тұсында өркендеуге жетті. Дхармапала империяны Үндістанның солтүстік бөлігіне дейін кеңейтті. Паланың мыс тақталарындағы жазуларға сәйкес, оның ізбасары Девапала Уткалаларды талқандап, Ассамның Камарупа патшалығына шабуыл жасады, хундардың мақтанышын жандырып, Гурджара Пратихара және Раштракута әулеттерінің билеушілерін жеңді.

Чандра әулеті

Чандра әулеті 10-11 ғасырларда оңтүстік-шығыс Бенгалия мен Араканды биледі. Бұл әулет солтүстік-батыстағы Пала империясына қарсы тұрарлықтай күшті болды. Чандра патшалығы Гарикела аймағын қамтыды, ол араб саудагерлеріне Рухми патшалығы ретінде белгілі болды. Бұл әулеттің мемлекеті Үндістан мен Оңтүстік-Шығыс Азия арасындағы көпір болды. Осы кезеңде Читтагонг порты банктік және кеме жүргізу өнеркәсіптерін дамытты. Чандра әулетінің соңғы билеушісі Говиндачандра 11 ғасырда теңіздік Чола әулетінің оңтүстік үнді императоры Ражендра Чола I тарапынан жеңіліске ұшырады.

Сена империясы

Пала әулетінің орнын оңтүстік Үндістаннан шыққан қайта жанданаған индуисттік Сена әулеті басты. Олар және олардың вассалдары тарих кітаптарында «Каннада патшалары» деп аталады. Буддизмді қолдаған Пала әулетінен өзгеше, Сена әулетінің өкілдері қатаң индуизмді ұстанды. Олар индуизмді қайта жаңғыртты және шығыс Үндістанда санскрит әдебиетін дамытты. Олар 12 ғасырда Бенгалияны бір билеушінің билігіне біріктіруге қол жеткізді. Әулеттің екінші билеушісі Виджая Сена соңғы Пала императоры Маданапаланы жеңіп, өзінің билігін ресми түрде орнатты. Әулеттің үшінші билеушісі Балала Сена – ғалым және философ патша болды. Ол Оңтүстік және Солтүстік Үндістаннан брахмандарды Бенгалияға қоныстандыруға шақырды және өз мемлекетінде индуизмнің қайта жандануына көмектесті. Ол Батыс Чалукия ханшайымына үйленді және империясын шығысқа қарай кеңейтуге, Бенгалияның көп бөлігі мен төменгі Ассамның үлкен аудандарына билік етуге ұмтылды. Балала Сена Набадуипті астана етті. Төртінші Сена патшасы Лакшмана Сена, Балала Сенаның ұлы, әулетінің ең ұлы патшасы болды. Ол империясын Бенгалиядан тыс Бихар, Ассам, Одиша және, мүмкін, Варанасиге дейін кеңейтті. Кейін Лакшмана көшпелі түркі мұсылмандарынан жеңіліп, шығыс Бенгалияға қашып, онда тағы бірнеше жыл билік етті. Кейбір бенгалдық авторлар Гита Говинданың авторы, танымал санскрит ақыны Жаядева Лакшмана Сена сарайындағы Панчаратналардың, яғни «бес қазынаның» бірі болған деп санайды.

Дева әулеті

Дева әулеті – ортағасырлық Бенгалияның индуистік әулеті, Сена империясының құлдырауынан кейін шығыс Бенгалияны биледі. Бұл әулеттің астанасы қазіргі Бангладештің Муншигандж ауданындағы Бикрампур қаласы болды. Жарлықтардағы мәліметтер оның мемлекеті қазіргі Комилла-Ноахали-Читтагонг аймағына дейін жеткенін көрсетеді. Кейінірек әулеттің билеушісі Арираджа Данужа Мадхава Дашаратха Дева өз мемлекетін Шығыс Бенгалияның көп бөлігін қамтуға кеңейтті. Дева әулеті мұсылман шапқыншылығынан кейін де сақталды, бірақ соңында жойылды.

Дели сұлтандығы (12041352)

Исламның Бенгалияны жаулап алуы 1204 жылы Сена әулетінен Гауданы басып алудан басталды. Бахтиар Хилджи бастаған бірнеше мыңдық гуридтер атты әскері мол жылдамдықпен жүргізілген шабуыл кезінде Бенгалия индустарының әскерін жеңіп алды. Жеңістен кейін Дели сұлтандығы Бенгалияны қатаң бақылауда ұстады. Алтыннан құйылған монеталарға "Гаудия Виджае" деген санскрит жазуы түсірілді, яғни "Гауданы (Бенгалияны) жаулап алу". Делидің бірнеше әкімдері Бенгалиядан бөлініп, тәуелсіз мемлекет құруға тырысты. Бірақ Дели сұлтандығы бір ғасыр бойы Бенгалияның мұсылман сепаратистерін табалды етіп ұстады. 14 ғасырға қарай Шығыс Бенгалия Силхетті жаулап алу сияқты оқиғалар арқылы мұсылман билігіне біріктірілді. Бенгалияның исламға сіңірілуіне суфилердің үлкен үлесі болды. Туғлуқ әулеті тұсында така империялық валюта ретінде қолданысқа енгізілді.

Кіші сұлтандықтар (13381352)

14 ғасырдың ортасында Дели сұлтандығының Бенгалия провинциясында үш тәуелсіз сұлтандық құрылды. Оларға Сонаргонда Фахруддин Мубарак Шах (кейіннен оның ұлы) басқарған мемлекет; Гаудада (сонымен қатар Лакхнаути деп аталған) Алауддин Али Шах басқарған мемлекет; және Сатгаонда Шамсуддин Ильяс Шах басқарған мемлекет кірді. Марокколық саяхатшы Ибн Баттута Фахруддин Мубарак Шах тұсында Сонарғауға сапар шекті. Ибн Баттуа сондай-ақ Силхеттегі суфи көшбасшысы Шах Джалалға барды, ол бұрын индус билеушісі Говинданы жеңген еді.

Ілияс Шахи әулеті (13421414 және 14351487)

1352 жылы Шамсуддин Ілияс шах Бенгалиядағы үш кіші сұлтандықты бірыңғай үкіметке біріктірді. Ілияс шах өзін "Бенгалия шахы" деп жариялады. Оның ұлы Сикандар шах Дели сұлтанын жеңіп, Бенгалия-Дели сұлтандары соғысынан кейін Бенгалияның тәуелсіздігін қамтамасыз етті. Жаңа сұлтандықтың империялық амбицияларын көрсету үшін Үндістандағы ең ірі мешіт Бенгалияда салынды. Сұлтандар азаматтық институттарды дамытып, көзқарастарымен жауапкершілігін арттырды. Бенгалияда парсы, араб және византия сәулетінің әсерімен маңызды сәулеттік жобалар жүзеге асырылды. Бұл әулет үнді-парсы мәдениетін дамытуға үлкен үлес қосты. Сұлтандардың бірі, Ғиясуддин Азам шах, танымал парсы ақыны Хафизбен хат алмасып тұрды. Бенгалия сұлтандығы дипломатиялық қарым-қатынастарымен ерекшеленді. Император Юнле билігінде Мин Қытайына елшіліктер жіберілді. Қытай елшілерді жіберіп, оның ішінде қазына сапарларын ұйымдастырып, жауап берді; сондай-ақ аймақтық дауларды реттеуге делдалдық жасады. Сұлтандардың Мысыр, Герат және Африкадағы бірнеше мемлекеттермен қарым-қатынасы туралы да мәліметтер бар. Ілияс шахи әулеті 1414 жылы жергілікті көтеріліс салдарынан тоқтап қалды, бірақ 1433 жылы Насируддин Махмуд шах оны қайта жаңғыртты.

Инду-мусульмандық узурпаторлар (1414 1435)

Ілияс Шахи билігі Раджа Ганеша, сұлтанның премьер-министрі және индус аристократы ұйымдастырған көтеріліспен тоқтатылды. Ганеша өзінің ұлы Джадуды таққа отырғызды, бірақ соттағы суфи ғалымдарының ықпалымен оның ұлы ислам дініне кірді. Джаду Жалалуддин Мұхаммед Шах деген ат алды. Оның билігінде сарай мәдениетіне бенгалдық элементтер енгізілді. Патшалықтың сәулетіне бенгалдық ықпалдар қосылды. Бенгалия және Жаунпур сұлтандықтары арасындағы соғыс Қытай мен Тимуридтердің араласуы арқылы аяқталды. Жалалуддин Мұхаммед Шах Араканды қайта басып алып, бұрын мьянмалық әскерлер құлатқан Аракан патшасын таққа қайта орнатуға тырысты.

Хусейн Шахи әулеті (14941538)

Бенгалия сұлтандығының аумағы Алауддин Хусейн Шахтың тұсында, Хұсайн Шахи әулетінің негізін қалаушының кезінде ең кеңейді. Көптеген тарихшылар осы әулетті алтын ғасыр деп есептейді, онда мұсылман және индуист дәстүрлерінің элементтерін қамтитын, біріккен бенгал мәдениеті қалыптасты. Мысалы, мұсылман сұлтаны «Рамаяна» сияқты санскрит эпостарын бенгал тіліне аударуды ынталандырды. Әулеттің қолдауымен бенгал әдебиетінің дамуы нәтижесінде, аймақта санскрит тілінің күшті ықпалы бенгал тілімен ығыстырылды.

Сури үзілісі (1539-1564)

XVI ғасырда моғол императоры Хумаюн, Шер-шах Суридің кірерлік жерлерді басып алуынан кейін Персияға паналауға мәжбүр болды. Бенгалия қысқа ғұмырлы Сури империясының билігіне көшті.

Қаран династиясы (1564-1576)

Ауған әулеті Бенгалия сұлтандығының соңғы патшалық үйі болды. Бұл әулеттің астанасы Сонаргон қаласы еді. Әулет Бихар мен Одишаның бір бөлігін де биледі. Оның шығыс шекарасын Брахмапутра өзені анықтады.

Баро-Бхуяндар (1576-1610)

Он екі заминдар әулеттерінің конфедерациясы 16-шы және 17-ші ғасырларда Моғол империясының кеңеюіне қарсылық көрсетті. Заминдардың арасында мұсылмандар мен индустар болды. Оларды бенгалдық мұсылман раджпут басшысы Иса Хан жетекшілік етті. Баро Бхуяндар Бенгалия өзендеріндегі бірнеше шайқаста моғол теңіз күштерін жеңіске жеткізді. Соңында моғолдар заминдардың көтерілісін басып, бүкіл Бенгалияны өз билігіне бағындырды.

Моғол дәуірі (1574-1717 жж.)

Бенгалияны моғолдардың қабылдауы 1529 жылы болған Гагра шайқасымен басталды, онда моғол әскерін алғашқы моғол императоры Бабур басқарды. Екінші моғол императоры Хумаюн бенгал астанасы Гоурды алты айға иеленді. 1576 жылы Радж-Махал шайқасында Бенгал сұлтандығының күйреуінен кейін Бенгал аймағы Бенгал Субасы ретінде моғолдардың бақылауына көшті.

Субедар дәуірі (15741727)

Субедарлар - Бенгалиядағы моғол әкімдерінің өкілдері. Бенгалиялық Суба ірі, гүлденген империяның бір бөлігі болды және көпмәдени саясатқа негізделген басқару жүйесімен қалыптасты. Моғолдар 1610 жылы Дака қаласын провинциялық астана етіп, бекіністер, бақтар, мазарлар, сарайлар және мешіттер салды. Дака қаласы император Джахангирдің құрметіне Джахангирнагар деп аталды. Шейста Ханның 1666 жылы Читтагонгты бағындыруы Аракан (Бирма) мемлекетін жеңіп, бұл порты қаласының Бенгалияның бақылауына қайта оралуын қамтамасыз етті. Читтагонг таулы аймағы Моғол Бенгалиясына тәуелді мемлекет ретінде бекітілді және 1713 жылы Чакма округімен шарт жасалды. Субедар лауазымына императорлық отбасының мүшелері жиі тағайындалатын. Амбер патшалығының раджпут билеушісі Раджа Ман Сингх I - жалғыз индус субедары. Субедарлардың бірі - император Шах Джаханның ұлы, ханзада Шах Шужа болды. Өзінің бауырлары ханзада Аурангазеб, ханзада Дара Шикох және ханзада Мурад Бакшпен мұрагерлік үшін күрес кезінде ханзада Шужа Бенгалиядағы моғол императоры екенін жариялады. Бірақ, ол соңында Аурангазеб әскерінен жеңіліске ұшырады.

Бенгалияның навабтары (1717-1772)

18 ғасырда Моғол Бенгалиясы Делідегі императордың номиналды билігімен шартты түрде тәуелсіз мемлекетке айналды. Субедар мұрагерлік Наваб Назим дәрежесіне көтерілді. Навабтар Делідегі император атынан монета соғып, Бенгалияны іс жүзінде басқарды.

Насири әулеті (1717-1740 жж.)

Династия Бенгалияның бірінші науабы Муршид Құлы ханмен құрылды. Оның басқа билеушілері Сарфараз хан және Шужауддин Мұхаммед хан болды.

Афсар әулеті (1740-1757)

Династияны Аливарди хан қалаған. Оның немересі және мұрагері Сирадж уд-Даула 1757 жылы Пласси шайқасында британдық әскерлеріне жеңілгендіктен Бенгалияның соңғы тәуелсіз науабы болды. Нажафи әулеті науабы 1772 жылға дейін жартылай тәуелсіздікпен билік етті, содан кейін Британдық Шығыс Үндістан компаниясы осы бұрынғы Моғол провинциясын толық бақылауға алды.

Индуистік мемлекеттер

Орта ғасырлар мен ерте заманауи кезеңдерде Бенгалияда және оның төңірегінде бірнеше индуистік мемлекеттер құрылды. Бұл патшалықтар Бенгалияның экономикалық және мәдени ландшафтына зор үлес қосты. Орманды және батпақты жерлерде кең көлемде жер жыртылып, өңделді, сондай-ақ ішкі сауда мен коммерция дамыды. Бұл мемлекеттер бенгал өнеріне жаңа музыка, сурет салу, би және мүсін өнерін енгізуге көмектесті, сонымен қатар осы кезеңде көптеген храмдар салынды. Әскери тұрғыдан алғанда, олар португал және бирма шабуылдарына қарсы бекініс болды. Бұл мемлекеттерге Джессордың Махараджасы Пратап Адитья, Бурдуанның Раджасы Ситарам Рай, Надия Раджының Раджасы Кришначандра Рой және Маллабхум патшалығы кірді. Бхуршут патшалығы – қазіргі Хаура және Хугли аймақтарында орналасқан ортағасырлық индуистік мемлекет. Махараджа Рудранараян әулетін консолидациялап, патшалықты кеңейтіп, оны сол кездегі ең қуатты индуистік мемлекеттердің біріне айналдырды. Оның әйелі Махарани Бхавашанкари Бенгалиядағы Патандықтардың жаңаруын жеңіп, оның билігі Буришешта патшалығына билік, гүлдену және сәндік әкелді. Олардың ұлы Махараджа Пратапнараян әдебиет пен өнерді, сауда-саттықты, сондай-ақ халқының әл-ауқатын қолдады. Кейін Махараджа Наранараян патшалықтың тұтастығы мен тәуелсіздігін сақтап, моғол әскерлерінің басып алуын дипломатиялық жолмен болдырмады. Оның ұлы Махараджа Лакшминараян ішкі саботаж салдарынан патшалықтың тәуелсіздігін сақтап қала алмады. Солтүстік Бенгалиядағы Коч-Бихар патшалығы 16 және 17 ғасырларда гүлденді, моғолдардың шабуылына тойтарыс беріп, британдықтар келгенге дейін сақталды. Махараджа Сангам Рай Капур құрған Бурдуан Радж – 1657 жылдан 1955 жылға дейін, алдымен моғолдар, содан кейін британдықтардың билігінде Британдық Үндістанның Бенгал провинциясында гүлденген заминдари иелігі болды. 18 ғасырдағы өркендеудің шарықталу нүктесінде иелік шамамен 5000 шаршы миль (12,950 км²) аумақты қамтыды және 20 ғасырдың басына дейін үкіметке жыл сайын 3,300,000 рупийден астам кіріс төледі.

Иммиграция

Бенгалия солтандық және моғолдық кезеңдерде Батыс Азиядан, Орталық Азиядан, Африка мүйізінен және Солтүстік Үндістаннан көптеген көшіп келушілерді қабылдады. Олардың көпшілігі моңғол шапқыншылығы мен жаулауларынан қашып келген босқындар еді. Ал басқалары Бенгалияның құнарлы жерін экономикалық өндіріс және сауда үшін қолайлы деп тапты. Арабтар ең ерте қоныстанғандардың қатарында болды, әсіресе жағалау аймақтарында. Парсылар Бенгалияға дін қызметкерлері, миссионерлер, заңгерлер, мұғалімдер, сарбаздар, әкімшілер және ақындар болу үшін қоныстанды. Сафавид әулетінен армян қауымы осы аймаққа көшіп келді. Сондай-ақ көптеген түркі иммигранттары да болды. Португалдықтар Бенгалияға қоныс аударған алғашқы еуропалықтар еді. 18 ғасырда көптеген аракандықтар Бирмадағы қуғын-сүргіннен қашып, Оңтүстік Бенгалияға қоныстанды. Ассамдағы қақтығыстардан қашып, 18 ғасырда көптеген манипурилер Шығыс Бенгалияға қоныстанды. Марвари қауымы Батыс Бенгалияның экономикалық салаларындағы ықпалды күш болып табылады. Марварилер Батыс Үндістанның Раджастхан аймағынан көшіп келген. Бангладеште әртүрлі шығу тегі бар Низари исмаили қауымы экономикалық секторларда маңызды рөл атқаруда.

Маратха басқыншылығы

1727 жылы Бенгалия, Одиша және Бихардың губернаторы Муршид Құли Хан қайтыс болды. Маратха империясының генералы Рагхуджи Бхонсле аймақтағы туындаған хаостық жағдайды пайдаланды. Ол Бенгалияға шапқыны жасап, Одишаны жанектеді. Маратхалар батыс Бенгалия мен Бихардағы шабуылдары барысында 400 000-ға жуық адамды өлтірді. Бұл Бенгалия экономикасын күйретіп жіберді, себебі Маратха шабуылдарында қаза тапқандардың көп бөлігі саудагерлер, мата тоқымашылар, жібекке арналған жіп ирушілер және тутақ ағашы өсірушілер еді. Мысалы, 1742 жылы Косимбазар фабрикасы Маратхалардың көптеген үйлерді, соның ішінде тоқыма станоктарымен бірге өртеп жібергенін хабарлады.

Португалдық Читтагонг (1528-1666)

Бенгалиядағы алғашқы еуропалық отарлау орны – португалдықтардың Читтагонгтағы қонысы болды. Бұл қоныс Бенгалия сұлтандығының португалдық елшіліктеріне сауда бекеті құруға рұқсат бергеннен кейін құрылды. Читтагонгтағы португал қоныстанушыларының арасында бюрократтар, саудагерлер, сарбаздар, теңізшілер, миссионерлер, құл саудагерлері және қарақшылар болды. Олар Читтагонг портын бақылап, барлық сауда кемелерін португал сауда лицензиясын алуға міндеттеді. Рим-католик шіркеуі Бенгалияда португалдықтардың Читтагонгта, порт қаласына алғашқы апостолдық викарий тағайындалған кезде құрылды. Бенгалия сұлтандығы Читтагонг аймағын бақылаудан шығарғаннан кейін португалдықтар Мраук-У патшалығының қорғауына өтті. 1666 жылы моғолдардың Читтагонгты басып алуы нәтижесінде португалдықтар мен аракандықтар порт қаласынан қуылды. Португалдықтар Бенгалияның басқа да аймақтарына, соның ішінде Бандел мен Даккаға көшіп кетті. Португалдықтар экзотикалық жемістер, гүлдер мен өсімдіктер әкелді, олар тез бенгалдық өмір салтының бір бөлігіне айналды: картоп, кашу, бұрыш, папайя, ананас, карамбола (Averrhoa carambola), гуава, Альфонсо мангосы (Афонсу де Альбукеркидің құрметіне аталған) және т.б., олардың агроэкологияға деген құштарлығын көрсетті. Тіпті түрлі түсті Кришна Кали гүлі (Mirabilis jalapa) де португалдықтардың сыйы болды. Португалдықтар келгеннен бастап жергілікті әйелдерге үйленді, нәтижесінде «жанала», «алмари», «веранда», «чаби», «бальти», «перек», «альпин», «тоалия» сияқты көптеген португал сөздері бенгал тіліне енді. Олар бенгал тіліне де үлкен қызығушылық танытты. Бенгал тіліндегі алғашқы прозалық кітап, сондай-ақ алғашқы грамматика мен сөздік португалдықтардың еңбегі болды: Мануэль да Ассумпсан бұл ауқымды жұмысты өз мойнына алды, бұл бенгал тілін стандарттау және басып шығарудың алғашқы қадамы болды, бұл парсы тілінің гегемониясын бірте-бірте жоюға көмектесті. Бүгінгі күні Бангладештің көптеген христиандары португал тегін сақтайды.

Голландиялық қоныстар (16101824)

Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясы Бенгалияда екі ғасырға жуық директорлық басқармасын басқарды. Бұл директорлық 1725 жылы Нидерланд империясының колониясына айналды. Бенгалиядағы голландтардың аумақтары 1824 жылғы ағылшын-голландиялық шарт бойынша Ұлыбританияға өткізілді. Бенгалиядағы голландтардың қоныстарының ішінде Раджшахидегі голландтық бекінісі, Балиапалдағы негізгі голландтық порты, сондай-ақ Чхапра (тұздық), Дакка (муслин), Баласор, Патна, Косимбазар, Малда, Мирзапур, Муршидабад, Раджмахал және Шерпурдағы фабрикалар болды. Бенгалия бір кезде Нидерландтың Азиядан, әсіресе жібек және муслин тауарлары бойынша импорттың 40 пайызын құрады.

Ерте ағылшын қоныстары (1600 жылдар)

Шығыс Үндістан компаниясы 1630 жылдары Хугли маңында Бенгалиядағы алғашқы поселеністерін құрды. 1651 жылы ол моғол вице-патшасы Шах Шужадан сауда жасауға ресми рұқсат алды. 1696 жылы ағылшындар Хугли өзенінің жағасында Вильям фортын салды. Вильям форты ғасырлар бойы Үндістандағы британдық бас штаб ретінде қызмет етті. Вильям фортының маңындағы аймақ ақырында Калькутта қаласына айналды. Ағылшыздар Бенгалияның барлық жерінде фабрикалар құрды. Вильям форты порты Азиядағы ең маңызды британдық теңіз базаларының біріне айналды, одан Қытай мен Оңтүстік-Шығыс Азияға экспедициялар жіберілді. Ағылшын тілі Бенгалияда сауда және үкімет ісінде қолданыла бастады. Француздар 1757 жылғы Пласси шайқасында Наваб Сирадж уд Даула жағына шықты. Соңында, Бенгалиядағы француздық қатысу тек Пандичерридегі губернатор басқаратын Чандрнагор колониясымен шектелді. 1947 жылы Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін, Чандрнагорда өткен референдум отаршылдық үкімді тоқтатуға мандат берді. Франция 1952 жылы егемендікті тапсырды. 1955 жылы Чандрнагор Үндістанның Батыс Бенгал штатының құрамына кірді.

Дания қоныстары (1625-1845)

Бенгалиядағы Даниялық Шығыс Үндістан компаниясының алғашқы бекінісі 1625 жылы Пиплиде салынды. Даниялық компания кейін Наваб Әливарди ханнан 1755 жылы Серампурда сауда орталығы ашуға рұқсат алды. Дания королінің алғашқы өкілі 1770 жылы тағайындалды. Қала Фредерикнагор деп аталды. Даниялықтар Бенгал шығанағындағы Никобар аралдарында да отарлар құрды. Бенгалия және Бенгал шығанағындағы аумақтар 1845 жылға дейін Даниялық Үндістанның құрамында болды, содан кейін Данияның колониялары Ұлыбританияға өткізілді.

Австриялық қоныстар (1700 ж.)

Австрия империясының Остенд компаниясы 18 ғасырда Бенгалдағы Банкипурде мекендеме құрды.

Британдық Шығыс Үндістан компаниясы (17721858)

Шығыс Үндістан компаниясы Форт-Уильям (Калькутта) бекінісін нығайта бастағанда, Наваб Сирадж Уд Даула француздықтардың ынталандыруымен шабуыл жасады. Роберт Клайвтың басшылығымен британдық әскерлер мен олардың жергілікті одақтастары 1757 жылдың наурыз айында Чандрнагорды жаулап алды және 1757 жылдың 23 маусымында Пласси шайқасында Навабты ауыр жеңіліске ұшыратты, сол шайқаста Навабтың әскерлері оған опасыздық жасады. Наваб Муршидабадта өлтірілді, ал британдықтар Бенгалияға өздерінің Навабын орнатып, оңтүстікте тікелей билігін кеңейтті. Чандрнагор 1763 жылы француздықтарға қайтарылды. Бенгалдықтар 1765 жылы Моғол императоры Шах Алам II-мен бірігіп, өздерінің жерлерін қайтаруға тырысты, бірақ Буксар шайқасында (1765 ж.) тағы да жеңіліске ұшырады. Британдық Шығыс Үндістан компаниясымен жасалған келісімге сәйкес, Шығыс Үндістан компаниясына провинциядан салық жинау құқығы берілді. Осылайша компания императорлық салық жинаушыға айналды, ал жергілікті Моғол императоры тағайындаған Навабтар провинцияны басқаруды жалғастырды. 1772 жылы жергілікті билік таратылып, Шығыс Үндістан компаниясы провинцияны толық бақылауға алды. Моғол империясы құлағаннан кейін Үндістан мәдениеті мен саудасының орталығы Делиден Калькуттаға көшті. Шығыс Үндістан компаниясы Бенгалиядан жинаған капитал өнеркәсіптік революцияның бастапқы кезеңдерінде Ұлыбританиядағы тоқыма өндірісі сияқты түрлі салаларға инвестицияланды. Бенгалиядағы компанияның саясаты, компания билігі тұсында бенгалдық тоқыма өнеркәсібінің деиндустриализациясына алып келді.

Британдық патшалық билігі (1858-1947 жж.)

1857 жылғы Үндістан көтерілісі Компания үкіметін алмастырып, Бенгалияны тікелей британдық тәждің билігіне бағындырды. Форт-Уильям Үндістандағы британдық иеліктердің астанасы болып қала берді. Бенгал губернаторы көп жылдар бойы Үндістанның генерал-губернаторы қызметін атқарды. 1877 жылы Виктория «Индия императрицасы» атағын алғанда, британдықтар Калькуттаны Британдық Радждың астанасы деп жариялады. Колониялық астана ондаған жылдар бойы Үндістанның астанасы болған Калькутта муниципалитетінде дамыды. Күріш өсірудің маңызды орталығы және джут талшығының әлемдегі басты көзі болған Бенгал, Үндістанның ірі өнеркәсіптік орталықтарының біріне айналды. 1850 жылдардан бастап өнеркәсіп астанасы Калькуттаның төңірегінде шоғырланды. Теміржол 1825 жылы Ұлыбританияда құрылды, 1833 жылы АҚШ-та, 1835 жылы Германияда, 1839 жылы Италияда, 1844 жылы Францияда және 1848 жылы Испанияда пайда болды. Британ үкіметі 1854 жылы Бенгалияға теміржолды енгізді. XIX ғасырда Бенгалияда бірнеше теміржол компаниясы құрылды, оның ішінде Шығыс Бенгалия теміржолы және Ассам-Бенгалия теміржолы бар. Британдық Бенгалиядағы ең ірі теңіз порты – Калькутта порты, бұрынғы Британ империясының ең жұмысты порттарының бірі болды. Калькутта қор биржасы 1908 жылы құрылды. Бенгалиядағы басқа порттарға Нараянгандж порты, Читтагонг порты және Дакка порты кірді. Бенгал порттары көбінесе еркін сауда порттары болып табылды, олар әлемнің түкпір-түкпірінен келген кемелерді қабылдады. Британдық Бирмамен кең ауқымды сауда байланысы болды. Британдық билік кезінде Бенгалияда екі университет құрылды: Калькутта университеті мен Дакка университеті. Әр ауданда көптеген колледждер мен мектептер ашылды. Дегенмен, Бенгал халқының көп бөлігі ауыл шаруашылығына тәуелді болды, ал Бенгалдық қоғам және саяси қайраткерлер Үндістанның саяси және интеллектуалдық өмірінде маңызды рөл атқарғанына қарамастан, провинцияда дамылмаған аудандар да болды. Бенгал президенттігі Британдық Үндістандағы ең жоғары жалпы ішкі өнімге ие болды. Бенгалияда Британдық Үндістандағы ең жетілген мәдени орталықтар орналасқан. Әртүрлі және эклектикалық мәдени атмосфера қалыптасты. Даканың наиб-назимі сияқты көптеген англофилдер болды. Португалдық миссионер бенгал тілінің грамматикасы бойынша алғашқы кітапты жариялады, ал бір индуист ғалымы Құранды бенгал тіліне аударды. Алайда, Үндістанның қалған бөлігіндегі саяси жағдайға байланысты бенгалдықтар да діни негізде бөлінді.

Бенгал қайта өрлеуі

Бенгалиялық қайта өрлеу – британдық билік кезінде бөлінбеген Үндістанның Бенгал аймағында 19-шы және 20-шы ғасырлардың басында болған әлеуметтік реформа қозғалысы. Тарихшы Нитиш Сенгупта оны реформатор және гуманист Раджа Рам Мохан Рой (1775–1833) бастап, Азияның алғашқы Нобель сыйлығының иегері Рабиндранат Тагор (1861–1941) аяқтағанын айтады. Бұл діни және әлеуметтік реформаторлардың, ғалымдардың және жазушылардың гүлдену кезеңін тарихшы Дэвид Копп «Индия тарихындағы ең шығармашылық кезеңдердің бірі» деп сипаттайды.

Бенгал заң шығарушы кеңесі (18621947)

Бенгал заң шығарушы кеңесі провинцияның басты заң шығару органы болды. Ол 1861 жылғы Үндістан кеңестері заңымен құрылып, 1892 жылғы Үндістан кеңестері заңы, 1909 жылғы Үндістан кеңестері заңы, 1919 жылғы Үндістан үкіметі заңы және 1935 жылғы Үндістан үкіметі заңы бойынша реформаланды. Бастапқыда кеңес негізінен еуропалық мүшелерден тұрды, бірақ 20 ғасырдың басында бенгалдықтардың өкілдігі біртіндеп артты. 1935 жылы ол Бенгал заң шығарушы жиналысының төменгі палатасымен қатар провинциялық заң шығарушы органның жоғарғы палатасы болды. Бенгал губернаторы, сонымен қатар Үндістанның генерал-губернаторы жиі кеңесте отыратын.

Шығыс Бенгал және Ассам (1905-1912)

Британ үкіметі Бенгалияның Үндістанның ең көп халқы бар провинциясы болғандықтан, оны басқару өте қиын және үлкен деп сарптады. 1905 жылы британдық билеушілер Бенгалияны әкімшілік мақсаттармен басым көпшілігі индустар тұратын батысқа (қазіргі Бихар және Одиша штаттарын қоса алғанда) және басым көпшілігі мұсылмандар тұратын шығысқа (Ассамды қоса алғанда) бөлді. Осы бөлініс индустар мен мұсылмандар арасындағы қақтығысты күшейтті. Үндістандық индустар бөлініске қарсы шығып, оны тіл және тарих арқылы біріккен Бенгалияны бөлу әрекеті деп санады, ал мұсылмандар мұны мұсылман қоғамы үшін маңызды қадам деп, қолдады. Олардың пікірінше, мұсылмандар көпшілікке айналып, діні мен мәдениетін еркін өркендетуге мүмкіндік алады. Алайда, индустардың күшті наразылығына байланысты 1912 жылы британдықтар Шығыс және Батыс Бенгалияны қайта біріктіріп, Бихар мен Ориссаны жеке провинция ретінде бекітті.

Қысқа ғұмырлы Шығыс Бенгалия және Ассам провинциясы британдық Үндістандағы мұсылман халқы арасында өзін-өзі анықтау қозғалысын күшейтті. Бүкіл Үндістан мұсылман лигасы Шығыс Бенгалия мен Ассамның Дакка навабы ұйымдастырған либералды білім беру туралы конференцияда құрылды. Шығыс Бенгалия және Ассам заң шығару кеңесі провинцияның заң шығару органы болды.

Көтерілісшілердің қызметі

Бенгалия Үндістанның тәуелсіздік қозғалысында (соның ішінде Пәкістан қозғалысы) маңызды рөл атқарды, онда Анушилан Самити және Джугантар сияқты революциялық топтар басымдық танытты. Бенгалдықтар Үндістанның тәуелсіздік қозғалысында да көзге түсетін рөл атқарды. Тәуелсіздіктің алғашқы жақтастарының көптегені бенгалдықтар болды, ал қозғалыстың кейінгі басшылары да осы топтан шықты. Бенгалиядан шыққан белгілі азаттық күрескерлері: Читтаранжан Дас, Сурендранатх Банерджи, Нетажи Субхас Чандра Бос, Прафулла Чаки, Бага Джатин, Худирам Бос, Сурья Сен, Биной-Бадал-Динеш, Сароджини Найду, Батукешвар Датт, Ауробиндо Гош, Рашбехари Бос, М. Н. Рой, Музаффар Ахмед және тағы да көптеген адамдар. Нетажи сияқты басшылардың кейбіреуі зорлықсыз азаматтық наразылықтан бас тартты және Үндістанның тәуелсіздігіне қол жеткізудің жалғыз жолы осы емес деп есептеді, соның салдарынан Жапониямен одақтасып, британдықтарға қарсы күреске түсті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Нетажи Үндістандағы үй қамауынан Германияға қашып өтті. Онде ол британ үкіметіне қарсы күресу үшін Үнді легионы деген армия құрды, бірақ соғыстың барысы өзгергеннен кейін Оңтүстік-Шығыс Азияға келуге мәжбүр болды. Сол жерде ол Үнді Ұлттық армиясының (Британ Үндістанының армиясынан өзгеше) негізін қалаушысы және басшысы болды, бұл армия Үндістанның әртүрлі аймақтарында британдық күштерге қарсы күресті. Ол сондай-ақ «Азат Үндістанның Уақытша үкіметі» немесе «Арзи Хукумат е Азад Хинд» деп аталатын, Ок державалары мойындаған және қолдаған балама үкіметтің басшысы болды. Бенгалия сонымен қатар бірнеше көрнекті революциялық ұйымдардың өркендеу ортасы болды. Тәуелсіздік күресінде көптеген бенгалдықтар қаза тапты, ал көптегендері Андаман аралдарындағы қатал түрмеге, яғни «Cellular Jail»-ге жер аударылды.

Бенгал заң шығарушы жиналысы (1937-1947)

Бенгал заң шығарушы жиналысы Британдық Үндістанның ең ірі заң шығару органы болды. Ол 1935 жылғы Үндістан Үкіметі актісі бойынша провинциялық парламенттің төменгі палатасы ретінде құрылды. Жиналыс Коммуналдық марапаттамамен құрылған, «бөлек сайлау округтері» деп аталатын жүйе негізінде сайланды. Орындықтар түрлі діни, әлеуметтік және кәсіби топтар үшін резервтелді. Жиналыстағы басты партиялар: Бүкіл Үндістан мұсылман лигасы, Шаруалар мен жер иеленушілер партиясы, Үнді ұлттық конгресі, Сварадж партиясы және индуист Махасабхасы. Бенгал премьер-министрі жиналыстың мүшесі болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Бенгал екінші дүниежүзілік соғыс кезінде одақтас әскерлердің базасы ретінде қолданылды. Бенгал Берма жорығында және Жапон басқыншылығына қарсы Қытай Республикасына одақтастардың көмегі көрсету кезінде стратегиялық маңызға ие болды. 1942 жылдың сәуір және мамыр айларында Жапон императорлық әуе күштері Читтагонгты, ал 1942 жылдың желтоқсанында Калькуттаны бомбалады. Жапондықтар Бирмадан Бенгалға жоспарланған шабуылдан бас тартты. Чан Кай Шек басқаратын күштерді жабдықтау үшін Ледо жолы Бенгал мен Қытай арасында, солтүстік Бирмадағы одақтастар бақылауындағы аймақтар арқылы салынды. АҚШ Қарулы күштерінің бөлімшелері 1944-1945 жылдардағы Бирма жорығы кезінде Читтагонг әуежайында орналасқан. Ұлыбритания, Үндістан, Австралия және Жаңа Зеландия әскерлерінен Комонвелл құралған. 1943 жылғы Бенгал ашаршылығы екінші дүниежүзілік соғыс кезінде болды және шамамен 2,1–3 миллион адамның қаза болуына әкеп соқты.

Бенгалияның бөлінуі (1947)

1947 жылы Бенгалияны бөлу Бенгалия халқына терең әсер етті. Инду-мұсылман бірлігінің күйреуі, Лахор қаулысына сәйкес, Үндістанның бөлінуін талап етуге алып келді, онда Бенгалия мұсылман көпшілігінің мемлекетіне қосылуы көзделген. Бенгалиядағы индуист ұлтшылдары индуисттер көпшілік құрайтын аудандарды Үндістан доминионының бір бөлігіне айналдыруға бекінді. Бенгал заң шығару жиналысының көпшілігі Бенгалияны бөлінбеген күйінде қалдыруға дауыс берді. Бенгалияның премьер-министрі, индуист және мұсылман саясаткерлерінің қолдауымен, Біріккен Бенгалияны тәуелсіз мемлекет ретінде ұсынды. Дегенмен, бір жағынан Үнді ұлттық конгресі мен индуист Махасабхасы, екінші жағынан Мұсылман лигасы британ вице-королі граф Маунтбеттенді Бенгалияны діни принцип бойынша бөлуге мәжбүр етті. Осының нәтижесінде Бенгалия Үндістанның Батыс Бенгал штатына және Пәкістанның Шығыс Бенгал провинциясына бөлінді, ол 1955 жылы Шығыс Пәкістан деп атау өзгертті. 1947 жылғы 6 шілдеде өткен референдумнан кейін Ассамдағы Силхет аймағы Шығыс Бенгалияға қосылды.