Кіріспе

Испандық Бенвенистелер – 11 ғасырда құрылған, Францияның Нарбонна қаласында және Солтүстік Испанияда қоныстанған ежелгі, асыл, бай және білімді еврей отбасы. Отбасы 11-15 ғасырларда Францияның Хачмей провинциясында, Барселонада, Арагон мен Кастилияда таралды. Отбасы мүшелері биліктен құрметті атақтар алды және Арагон мен Кастилия корольдіктерінің басқару құрылымында қызмет етті. Олар Бэйли (“Бэйл”) – салық инспекторы және қазынашы, Альфаким – корольдің аға кеңесшісі және Барселона мен Арагондағы корольдік дәрігер болды (12-13 ғасырлар). Еврей дәстүрі бойынша олар Дәуіт патшаның ұрпақтары саналғандықтан және еврей қауымдастықтарында (әсіресе Барселонада) Дәуіт әулетінің мүшелері ретінде танылғандықтан, “Наси” (иврит тілінде “князь”) атағын алды және 11-14 ғасырларда көрнекті діни және әлеуметтік қайраткерлер болды. 14-15 ғасырларда олар “Бенвенте де ла Кавалерья” (“аттылардың Бенвенистесі”) – (Темплиер ордені өз қазынашылары мен салық жинаушыларына берген атау) және Арагон мен Кастилиядағы асыл адам атағын иеленді. 1391 жылғы 6 маусымда Испанияда еврейлерге қарсы жаппай қырғын басталғаннан кейін, Картахена отбасы сияқтылар христиан дініне көшіп, Бургоста ықпалды конверсоларға айналды. 1492 жылы еврейлер Испаниядан қуылғаннан кейін, дінін өзгертпегендер негізінен Португалияға, Грекияға, Салоникаға, Осман империясының басқа аймақтарына және Солтүстік Африка елдеріне тарады. Португалияда олар 1497 жылы христиан дінін қабылдауға мәжбүр болды және Еуропаның ең бай саудагерлері мен банкирлеріне (Мендес отбасы) айналды. Бүгінде осы тектің өкілдері Еуропа, Америка, Азия және Израильде кездеседі. Бұл есім сонымен қатар жеке есім ретінде де қолданылған.

Атаудың шығу тегі

Итальяндық атау "Бене" сөздерінің құрамынан тұрады: "жақсы" деген мағынаны білдіретін "bene" және "келді" деген мағынаны білдіретін "veniste". Бұл атау нәрестелерге берілді, бұл дүниеге қош келдіңіз деген ықылас, ұрпақ үшін Құдайға алғыс айтудың бір жолы. Ата тегі әкеге қатысты аты-жөні ретінде бірте-бірте қалыптасты. Италияда және Жерорта теңізі елдерінде осы атаудың көптеген түрлері бар: Бенвенуто, Бенвенути, Бенвенга, Бенвенгисти және тағы басқалары. Атаудың шығу тегі туралы бір отбасылық әңгіме бар, оны 20 ғасырдың басында Салоникадағы көрнекті еврей басшысы Бенвенисти Шемуэль Йосеф, ізраилдық белгілі ғалым Дэвид Бенвенистиге айтқан: "Біздің бабаларымыз Испанияда тұрған кезде, патшалардың бірінің еврей қаржы министрі және сонымен қатар патшалық дәрігері болған. Ол флора, әсіресе дәрілік өсімдіктер саласындағы сарапшы ретінде де танымал болды. Бір күні патша өзінің еврей министрімен бірге сарай маңындағы далаға серуендеп шықты. Министр патшаға кездесетін әрбір өсімдік туралы айтып берді. Патшаға әсіресе қызғылт және күлгін гүлдері бар мальва гүлі қызықты болды. Патша гүлдің аты қандай және оның пайдасы қандай деп сұрағанда, еврей министрі оның жапырақтары пісіріліп желетінін және оның аты "биенва" екенін айтты. Сонда еврей министрінің жауы болған бір адам патшаға: "Ей, Мажасте, сіздің елдегі флораны жақсы білетін еврей министріңіз сізді мазақтап отыр. Ол сізді министрлеріңіздің алдында ұятқа қалдыру үшін гүлдің дұрыс емес атын айтты. Бұл "биенва" емес, "мальва"!" деді. Патша ашуланып, еврей министрінен түсіндіру талап етіп, оны қатты жазалаумен қорқытты. Министр: "Мажасте, мен сіздің үкіміңізге дайынмын. Бірақ ең алдымен, мені мұқият тыңдаңыз. Мажасте, далаға шыққанда сіз маған осы өсімдіктің атын айтуды өтіндіңіз. Менің алдымда тұрдыңыз, Мажасте, мен сізге өсімдіктің шын атын, "мальва" – "жаманға" дейін айтудан тартындым. Сондықтан мен сізге осы өсімдіктің аты "биенва" – "жақсыға" дейін деймін!" деді. Патшаның ашуы басылып, ол еврей министріне: "Сен менің саған жамандық тілейтін министрлерімді жеңдің. Мен сіздің түсіндірмеңізге ризамын. Осы оқиғаның құрметіне мен сені "Бенвенисте" ("Келуіңіз жақсы болды") деп атауға бұйырамын" деді. Дегенмен, жоғарыдағы әдемі отбасылық әңгіме ортағасырлық Иберия мен Лангедокта, тегі ретінде қолданылғанға дейін, Бенвенисте (испан тіліндегі "bien viniste" сөзі "жақсы келдіңіз" деген мағынаны білдіреді) еврейлердің берген аты ретінде қолданылғандығын ескермейді. Бұл ортағасырлық Еуропаның оңтүстік-батысындағы еврейлерге тән есімдердің бірі болды: ол баланың осы дүниеге қош келгеніне деген тілегін білдірді. Әкесінің атына негізделген көптеген басқа есімдер (патронимдер) сияқты, ол бірте-бірте тұқым қуалайтын отбасы атына айналды. Кейбір дереккөздер Шығыс Еуропада отбасы Эпштейн және Хоровиц тегін қабылдағандығын мәлімдейді.

Бастауы - Нарбонна, Арагон және Барселона

Бенвенист есімі алғаш рет 11 ғасырда Францияның оңтүстігінде (қазіргі Септимания және Прованс) кездеседі. Ал бұрын, 8 ғасырда, аймақты Карл Ұлы Каролингтердің франк мемлекетінен қалыптастырған. Еврей және христиан деректерінде айтылғандай, үлкен Нарбонн еврей орталығы Багдадтан келген көрнекті яһудилердің Каролинг патшаларының өтініші бойынша құрылған. Вавилондық Махир, Хасдай, Шешет және Шеалтиел есімдері – еврей орталығының бас раввиндері және басшылары, Наси (яһуди дәстүрі бойынша Дәуіт патшаның ұрпақтары саналады). Сандық білімі бар сефардтар Арагон Корольдігі мен Барселона графтығының қазынасына салық жинаушылар мен кеңесшілер ретінде көмектесті. 1150 жылы Арагон мен Барселона олардың билеушілерінің некесі арқылы бірікті. Сефардтық еврей отбасылары Бенвенист есімімен бірге 11-13 ғасырлардағы Нарбонн, Барселона және Арагонның ресми және еврей құжаттарында кездеседі. Олар 12 ғасырдағы Бенжамин Туделаның саяхат кітаптарында да айтылады. Исаак бен Йозеф ибн Бенвенист Наси, сондай-ақ Ибен Барун деп те аталады (шамамен 11 ғасыр), – еврей грамматигі, сөздік жазушысы және ақыны. Ол Сарагосада (Ислам дәуірінде) және Малагада өмір сүрген, Мұса ибн Езра мен Яһуда Халеви ақындарымен байланыста болған. Исаак Бенвенист Наси – 12 ғасырда Францияның Нарбонна қаласынан Испанияға келген Арагон патшасының дәрігері. Шешет Бенвенист Насидің әкесі. Шешет Бенвенист Наси (1131 – 1209 жж.) – дәрігер, жазушы, Арагон патшаларының саяси кеңесшісі және дипломаты. Ол 12 ғасырда әкесімен бірге Францияның Нарбонна қаласынан Испанияға келген. Шешет білімін Нарбоннада, оның туған жерінде алған, кейін Барселонада, содан кейін Сарагосада өмір сүрген, сол қалада қайтыс болған. Ол медицинамен айналысқан және медициналық еңбектің авторы болған, оның қолжазбалары әлі де Оксфорд пен Мюнхенде сақтаулы. Оның дәрігер ретінде танымал болғаны соншалық, науқастар одан кеңес алу үшін алыс жолдардан келіп тұратын. Исаак бен Жозеф Бенвенист Наси (1224 жылы қайтыс болды) – Арагон патшасының дәрігері. Ол 1214 және 1215 жылдары Монпелье мен Сен-Жильде өткен еврей қауымдарының өкілдік құрылтайларындағы жетекші тұлға болды, мұнда Латран кеңесіне байланысты қорғаныс шараларын қарастырды. Кейіннен ол арагондық қауымдарға еврей белгісін тағу міндетін уақытша тоқтатуға қол жеткізді. Арагон еврей қауымдарының беделді өкілдері оны Тортоса дау-дамайының (1412 ж.) басында Папа алдында сөйлеуші етіп сайлады. Абрахам Бенвенисте (Bienveniste) (шамамен 1450 ж. қайтыс болды) – Сория және Толедо, Испания қалаларының мемлекет қайраткері және бас раввині (немесе "патша сарайының раввині"). Оған сонымен қатар Жозеф Насимен бірге патшалықтың қаржысын басқару да тапсырылды. Бенвенист төрағалығымен 1432 жылы Вальядолидте еврейлер синоды Испаниядағы еврей қауымдарын басқарудың негізі ретінде қызмет ететін "Такханот" деп аталатын жарлық қабылдады. Онда діни қызмет, заң зерттеуді дәріптеу, мемлекеттік салық салу, қауымның әл-ауқаты мен дамуы туралы мәселелер қарастырылды. Видал Бенвенисте (де ла Кавалериа) – Ибраһим Бенвенистің немересі, 15 ғасырдың екінші жартысында Испанияда танымал және бай адам болған. Ағасы Ибраһиммен бірге Португалия патшасымен келісімге келіп, 1492 жылы Испаниядан қуылған 120 000 яһудиге Португалияда алты ай тұруға рұқсат берді. Яһудилер қуылған әр адам үшін бір дукат және Португалияға кіргенде өздерімен бірге алып келген тауарларының төрттен бір бөлігін төлеуге міндетті болды. Соломон ха Леви (де ла Кавалериа Бенвенист), Абрахам Бенвенистің туысы, Бургостың ең бай және ықпалды яһудиі, Талмуд және раввин әдебиетінің білімді ғалымы және еврей қауымының раввині болды. Оның әкесі Исаак ха Леви Альфонсо IX-тың сот орындаушысы болды және 14 ғасырдың ортасында Арагоннан Бургосқа келді, онда ол Абрахам Бенвенистің әкесінің қарындасы Мария Бенвенистеге үйленді. Ол 1391 жылы 6 маусымда басталған еврейлердің үлкен қырғынынан кейін дінін өзгертті және есімін Пауль Санта-Марияға ауыстырды. Оның зиялылығы мен білімділігі, сондай-ақ сөйлеу өнері Исаак бен Шешеттің мақтауына ие болды, сонымен қатар 1406 жылы Кастилия королі Генрих III оған патша мөрінің сақтаушысы лауазымын берді. 1416 жылы король Генрих оны лорд-канцлер етіп тағайындады. Патша қайтыс болғаннан кейін Архиепископ Павел Кастилияны регент Дона Каталина атынан басқарған кеңестің мүшесі болды, ал марқұм патшаның өсиетімен ол таққа мұрагер, кейіннен Кастилияның Жохан II-сінің тәрбиешісі болды. Оның отбасы мен ұрпақтары де Картехена тегін қабылдады және испан тарихындағы ең күшті және "көп балалы конверсо отбасысы" атанды.

Португалиядағы сефардтар

Франсиско Мендес (Цема Бенвенисте еврейше) 16 ғасырдың бірінші жартысында Еуропадағы ең бай саудагерлер мен банкирлердің бірі болды. Ол Абрахам Бенвенистенің шөбересі еді. Оның отбасы Conversos (сондай-ақ крипто-яһудилер, Marranos және жасырын яһудилер деп аталады) деп аталатын Сефард яһудилері болып табылады. Олар яһуди дінін ұстанып тұрғанда, 1492 жылы католик монархтары Кастилияның патшайымы Изабелла I және Арагонның патшасы Фердинанд II яһудилерді қуған кезде Португалияға қашып кеткен. Бес жылдан кейін, 1497 жылы, Португалиядағы барлық басқа яһудилермен бірге олар католик дінін күшпен қабылдауға мәжбүр болды. Франсиско Мендес-Бенвенисте өзінің ағалары Диого Мендес (Меир Бенвенисте) және Гонкало Мендеспен бірге Лиссабондан, кейін Антверпеннен, Еуропа және Жерорта теңізі бойынша агенттері бар қуатты сауда компаниясын және әлемдік беделді банк құрды және басқарды. Мендес-Бенвенисте үйі, ең алдымен, құнды заттармен сауда жасаудан бастау алды. Жаңа ашылымдар дәуірінің басталуымен және португалдықтардың Үндістанға теңіз жолын табуымен Гонкало Мендес кемелерді қаржыландырды (немесе Васко да Гама миссиясына қатысты). Олар португалдық Индия армадасында дәмдеуіш саудасын бақылайтын алты отбасының бірі ретінде маңызды рөл атқарды. Олар басқа отбасылармен бірге Антверпенде сауда бекетін құрды, одан Еуропадағы қара бұрыштың таралуын бақылады. Олар Азиядан келген дәмдеуіштерді алу үшін күміспен сауда жасады. Мендес банкі арқылы Португалия, Испания, Англия, Фландрия патшалары мен Рим папасын қаржыландырды, бұл банк 16 ғасырда Фуггер және Велсер отбасымен бірге әлемдегі ең ірі банктердің біріне айналды. Грация Мендес Наси-Бенвенисте-Беатрис де Луна (1510–1569) (Донья Грация) – сефард яһуди португалдық кәсіпкер әйел. Ол Филиппа Мендес-Бенвенисте мен Альваро де Лунаның қызы. Ол өзінің туысы Франсиско Мендеске (Цема Бенвенисте) үйленді, Мендес-Бенвенисте отбасының мүлігін мұраға алды және ерекше кәсіби қабілетінің арқасында 16 ғасырдың ортасында Еуропаның ең бай әйелдерінің біріне айналды. Ол 1552 жылы Феррарада яһуди дініне қайта оралды. 1553/4 жылы ол Феррарадан қызы Ана (Рейна) және (әлеуетті) күйеу баласы Дон Жозеф Насимен, сондай-ақ Генрикс Нунес Бенвенисте отбасымен бірге Салоника мен Стамбулға кетті, онда олар Сұлтан Сүлеймен I шақыруымен қоныстанды. Олар сауда, қаржы және жергілікті және халықаралық яһуди өмірінде белсенді қатысты. Дон Жозеф Наси, Наксос герцогы – дипломат, мемлекет қайраткері және қаржыгер, Донья Грация Мендес Насидің туысы және Сұлтан Сүлеймен I мен оның ұлы Селим II билік еткен кезеңде Осман империясындағы ықпалды тұлға. Ол яһуди халқына зор үлес қосты. Ол Тиберияның иегері болып тағайындалды, мақсаты Османдық Сирияға яһудилерді қоныстандыру болды және 1566 жылдан 1579 жылға дейін мұсылмандарға ғана берілетін Архипелаг герцогтігіне тағайындалды. 1563 жылы Жозеф Наси Сұлтан Селим II-ден Тиберияны және оны қоршаған жеті ауылды иеленуге рұқсат алды, еврей мемлекетін құру және онда өнеркәсіпті дамыту мақсатында. Ол көптеген яһуди босқындары қорқыныш пен қысымсыз сол жерге қоныстанады деп үміттенеді, шындығында, Италиядағы Кори қаласының қудаланған яһудилері, шамамен 200 адам, Тиберияға көшіп кетуге шешім қабылдады. Дегенмен, келесі жылдары жоспардың сәтсіз аяқталуына бірнеше фактор себеп болды. Грейса Мендес Наси мен Жозеф Насидің бұл жобасы 4-19 ғасырлар аралығында еврей мемлекетін құруға жасалған жалғыз тәжірибелі әрекет болды.

Грекия, Италия және Түркия

Яһуда Бенвенисте мен Дон Самуил Бенвенисте Толедолық Меир Бенвенистедің ұлдары. Кастилия сарайының раввині болған Дос Ибраһим Бенвенистенің немерелері. 1492 жылы олар басқа испандық еврейлермен бірге Салоникаға көшіп келді және сол қалада сефард қауымын құрды. Олар мұраларының үлкен бөлігін сақтап, үлкен кітаптар жинағын сатып алуға жеткілікті қаражат жинады. Үйлерінде Мишна, Талмуд және басқа да еңбектерді көшіру үшін бірнеше тәжірибелі жазушылар жұмыс істеді, олардың үйі испандық еврей ғалымдарының орталығы болды. Моза Бенвенисте (16 ғасырдың екінші жартысы), Константинопольдегі Ұлы визир Сиавуш-пашаның дәрігері. Саяси кеңесші және дипломат. Испаниямен бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізді. Родос аралында жер аударылып қайтыс болды. Джошуа бен Израиль Бенвенисте (шамамен 1590 – шамамен 1668), Константинопольдегі дәрігер және раввин. Хаим Бенвенисте (1603–1673), Джошуаның інісі, Константинопольде және кейін Смирнада раввиндік билікке ие болды, «Шиюрей Кенесет Хагедола» және «Кенесет Хагедола» еңбектерінің авторы.