Кіріспе
Философиялық және әлеуметтік теория, дәстүрлі гуманизмге сын көзқарас Әлеуметтік теория мен философияда антигуманизм немесе антигуманизм - дәстүрлі гуманизмге, адамзаттың дәстүрлі идеяларына және адам жағдайына сын көзқараспен қараған теория. Антигуманизмнің негізгі тұжырымдамасы философиялық антропология
In social theory and philosophy, antihumanism or anti humanism is a theory that is critical of traditional humanism, traditional ideas about humanity and the human condition. Central to antihumanism is the view that philosophical anthropology
Шығу тегі
18-19 ғасырларда гуманизм философиясы Ағартушылықтың негізгі іргетасы болды. Адамзат тарихы "білім", "агенттік", "талап", "жауапкершілік", "адамгершілік құндылықтар" категориялары арқылы түсінілетін, адам ойы мен іс-әрекетінің өнімі ретінде қарастырылды. Адамдар ортақ негізгі ерекшеліктерге ие деп саналды. Адамзаттың жалпыға ортақ моральдық негізі бар деген сенімнен барлық адамдар табиғи түрде еркін және тең деп есептелген. Иммануил Кант сияқты либералды гуманистер үшін ақыл-ойының жалпы заңы кез келген тираниядан толық босатуға бағытталған нұсқау болды. Гуманизмді тым идеалистік деп сынға алу XIX ғасырда басталды. Фридрих Ницше үшін гуманизм - тек бос сөздік, теизмнің зайырлы нұсқасы ғана. Макс Штирнер де Ницшедің шығармаларынан бірнеше онжылдық бұрын жарық көрген "Мен және оның өздері" атты кітабында осыған ұқсас пікір білдірді. Ницше "Әдептің генеалогиясы" деген еңбегінде адам құқықтары әлсіздердің күштілерді шектеу құралы ретінде бар екенін айтады; ондай ретінде олар өмірдің азаттыққа шығуына ықпал етпейді, керісінше оны жоққа шығарады. Жас Карл Маркс кейде гуманист ретінде қарастырылады, өйткені ол адам құқықтары идеясын олар қарсылық білдіруге арналған адамгершіліктен айырудың белгісі ретінде қабылдамады. Капитализм адамдарды өзімшіл болуға мәжбүрлегендіктен, олар бір-бірімен үнемі қақтығысып тұрады, сондықтан өздерін қорғау үшін құқықтарға мұқтаж. Ол шын мәнінде азаттық тек жеке меншікті жоятын коммунизмді орнату арқылы ғана мүмкін екенін айтты. Көптеген антигуманистердің пікірінше, мысалы Луи Альтюссер, Маркс "адамзаттың" идеясын қарама-қарсы сыныптар арасындағы қақтығыстарды жасыратын шындыққа сай емес абстракция ретінде көреді; адам құқықтары абстрактіл болғандықтан, олар қорғаған әділдік пен теңдік де абстрактіл, шындықта экстремалды теңсіздікке жол береді. 20 ғасырда адамды рационалды түрде автономды деп қарастырған Зигмунд Фрейд, адамдарды негізінен санасыз иррационалды қалаулар жетелейтін деп сенді. Мартин Хайдеггер гуманизмді адамзаттың жалпыға ортақ болмысын ұстанатын және оны барлық басқа өмір түрлерінен жоғары қоятын метафизикалық философия деп қарастырды. Хайдеггер үшін гуманизм сананы философияның парадигмасы ретінде қабылдайды, оны субъективизм мен идеализмге әкеледі, одан аулақ болу керек. Гегель сияқты, Хайдеггер Канттың автономия туралы түсінігін қабылдамады, адамдар әлеуметтік және тарихи жандар екенін атап өтті, сондай-ақ Канттың сананы құрайтын түсінігін қабылдамады. Хайдеггер философиясында болмыс (Сен) мен адам болмысы (Дейзен) негізгі бірлік болып табылады. Субъект пен объект, сана мен болмыс, адам мен табиғат деген дуализмдер осыдан алынған аутентикалық емес. Гуманизм туралы хатында (1947) Хайдеггер гуманизмнен де, экзистенциализмнен де аулақтайды. Ол экзистенциализм метафизиканы жеңе алмайды, өйткені ол тек мәннің болудан бұрын болатын негізгі метафизикалық ұстанымды кері қайтарады деп айтады. Бұл метафизикалық категорияларды жою керек.
Позитивизм және науқастық
Позитивизм - бұл әлеуметтік және табиғи ғылымдарда сезімдік тәжірибеден алынған ақпарат және мұндай деректерді логикалық және математикалық өңдеу барлық беделді білімнің ерекше көзі болып табылады деген көзқарасқа негізделген ғылым философиясы. Сезім мүшелерінен қабылданатын деректерді алу және тексеру эмпирикалық дәлел ретінде белгілі. Бұл көзқарас қоғам физикалық әлемдегі онтологиялық нақты объектілердің болуы мен өзара әрекеттесуін анықтайтын жалпы заңдарға сәйкес жұмыс істейді деп санайды. Білім алудың интроспективті және интуициялық әрекеттері қабылданбайды. Позитивистік көзқарас Батыс ой-пікірінің тарихында қайталанатын тақырып болғанмен, бұл ұғымды қазіргі мағынада 19 ғасырдың басында философ және негізін қалаушы әлеуметтанушы Огюст Конт дамытты. Комт қоғам өзінің абсолютті заңдарына сәйкес жұмыс істейді деп, физикалық әлем ауырлық күші мен басқа да абсолютті табиғат заңдарына сәйкес жұмыс істейді деп дәлелдеді. Гуманистік ойшыл Цветан Тодоров қазіргі заманның ішінде ғылымға баса назар аударатын және оның ішінде әлемге детерминистік көзқарасқа бағытталған ой үрдісін анықтады. Ол позитивистік теоретик Огюст Контті осы көзқарастың маңызды жақтаушысы ретінде анық анықтайды. Тодоров үшін "саясаттылық ерік-жігерді жоймайды, бірақ ғылымның нәтижелері әркім үшін жарамды болғандықтан, бұл ерік-жігер жеке емес, ортақ болуы керек деп шешеді. Іс жүзінде жеке адам өзін өзінен жақсы білетін ұжымға мойынсұнуға тиіс. Ерекшелік қалаудың дербестігі сақталады, бірақ бұл топтың қалауы, жеке адам емес [ ] ғалымдық екі өте әртүрлі саяси жағдайда өркендеді [ ] Санаткерліктің алғашқы нұсқасы тоталитарлық режимдермен жүзеге асырылды ". Осындай сын Франкфурт мектебінің әлеуметтік зерттеу жұмысында да кездеседі. Антипозитивизмді одан әрі науқастылықтан бас тарту жеңілдетеді; немесе ғылым идеология ретінде. Юрген Хабермас өзінің "Әлеуметтік ғылымдардың логикасы туралы" (1967) еңбегінде "Барлық ғылымдарды табиғи ғылыми модельге теңейтін біріктірілген ғылымның позитивистік тезисі, әлеуметтік ғылымдар мен тарих арасындағы тығыз қарым-қатынас пен олардың тек герменевтикалық тұрғыда ғана түсіндірілетін мәнді түсінуге негізделгендігіне байланысты сәтсіздікке ұшырайды. Символикалық тұрғыда алдын ала құрылымдалған шындыққа қол жеткізу тек байқау арқылы ғана мүмкін емес".
"Scientism does not eliminate the will but decides that since the results of science are valid for everyone, this will must be something shared, not individual. In practice, the individual must submit to the collectivity, which 'knows' better than he does. The autonomy of the will is maintained, but it is the will of the group, not the person [ ] scientism has flourished in two very different political contexts [ ] The first variant of scientism was put into practice by totalitarian regimes." A similar criticism can be found in the work associated with the Frankfurt School of social research. Antipositivism would be further facilitated by rejections of scientism; or science as ideology. Jürgen Habermas argues, in his On the Logic of the Social Sciences (1967), that
"the positivist thesis of unified science, which assimilates all the sciences to a natural scientific model, fails because of the intimate relationship between the social sciences and history, and the fact that they are based on a situation specific understanding of meaning that can be explicated only hermeneutically access to a symbolically prestructured reality cannot be gained by observation alone."
Құрылымдық
Структурализм соғыстан кейінгі Парижде философияның еркін пәні мен гуманитарлық ғылымдардың айқындалған пәні арасындағы қарама-қайшылыққа жауап ретінде дамыған. Ол тіл мен мәдениетті жеке субъектінің кіруінен бұрын белгілердің дәстүрлі жүйесі ретінде қарастыру үшін Фердинанд де Соссюрдың жүйелі лингвистикасына сүйенді. Лингвистиканы зерттеуде структуралистер шығармашылыққа, еркіндікке және мақсатқа гуманистік мән берумен қарама-қайшы келетін объективтілік пен ғылымилықты көрді. Соссюр лингвистикалық мәнді белгілердің жеке бірліктері тек олардың жекелігі мен олардың бір символикалық жүйедегі басқа бірліктермен қарама-қайшылықтары немесе қарама-қайшылықтары арқылы білдіру құдіретіне ие деп санайды. Сауссур үшін белгі - дыбыс пен ойдың құпия бірігуі. Екеуін еш нәрсе байланыстырмайды: әрбір дыбыс пен ойды басқа дыбыстармен немесе ұғымдармен алмастыруға болады. Белгі оның жұмыс істейтін жалпы жүйесінің нәтижесінде ғана маңызды. Сөйлеу мен іс-әрекеттің белгілі бір формалары арқылы қарым-қатынас жасау (сөйлеу) өзі жалпы ережелер (тіл) жиынтығын болжайды. Әрекеттің нақты бір бөлігі мен оның бір мәнге ие болуына мүмкіндік беретін жүйе бір-бірін өзара байланыстырады. Олардың айтқандарын анықтаудың өзі құрылымды білдіреді. Сонымен белгілер субъектінің қызметіне кірмейді, олар арасындағы айырмашылық қатынастарын алдын ала белгілемейді. Біз осы таза қарым-қатынастық жүйеден шығудың жолын іздеуге болмайды. Жеке тұлға әрқашан кодекске бағынышты. Лингвистикалық зерттеулер тілдің субъективті физикалық, физиологиялық және психологиялық аспектілерінен аулақ болып, өзіндік тұтастай тілге шоғырлануы керек. Структуралық антрополог Клод Леви Штраус гуманитарлық ғылымдардың мақсаты "адамды құру емес, оны жою" деп жариялады. Ол Сауссурдың тіл моделінің идеялары мен әдістерін білдірушілер мен білдірілгендер жүйесі ретінде енгізген мәдениеттің құрылымдық талдауын жүйелендірді. Оның жұмысында Saussurean-тың langue және parole сияқты техникалық терминдері, сондай-ақ синхронды талдау (системді уақытсыз сияқты абстракциялау) мен диахронды талдау (уақыт ұзақтығы ескерілген жерде) арасындағы айырмашылық қолданылды. Ол жеке адамға көп көңіл бөлмеді, оның орнына алғашқы қоғамдарда жұмыс істеген белгілер жүйесіне назар аударды. Леви Штраус үшін мәдени таңдау әрқашанда мәнді конвенциямен алдын ала шектелген. Тәжірибедегі барлық нәрсе байланыс кодтары үшін материал болды. Бұл жүйенің құрылымын ешкім ойлап таппаған және оны пайдаланушылардың санасында жоқ, алайда оны ғылыми бақылаушы көре алады. Роланд Барттың (1977) семиологиялық еңбегі авторға табынушылықты жоққа шығарды және оның өлімін жариялады. Жак Лаканның лингвистикаға негізделген психоанализдің қайта құрылуы сөзсіз автономды жеке тұлға ұғымының осындай төмендеуіне әкелді: "еркіндік туралы сөз сөйлеуші адамды сөзсіз алдау деп атауға болады, өйткені ол тілдің қайырымына түскен жануардың туындысы". Лаканның пікірінше, адам адам болып туылмайды, бірақ тек Лакан Символика деп атаған мәдени тәртіпке кірігу арқылы ғана болады. Бұл тәртіпке қол жеткізу "көзқанақ сатысы" арқылы жүзеге асырылады, онда бала өзінің айнадағы бейнесіне қарай өзін үлгілейді. Тіл дамудың осы "Қиял" кезеңінде біздің қалауларымызға тәртіп орнатуға мүмкіндік береді. Символдық тәртіпке дейін өмір сүрген санасыздық Символдық заңға бағынуы керек. Психоаналитиктің тек тіл арқылы ғана бейбілге қол жетімді болғандықтан, ол ең көп жасай алатын нәрсе - пациенттің саналы мәлімдемелерін кодтау. Бұл кодтау тек білдіру тізбегінде ғана болуы мүмкін; санасыз сөйлемнің білдірілуі қол жеткізбейді. Ол Лакан "Нақты" деп атаған тілге қолжетімді емес алдын ала белгіленген өлшемде тұрады. Осыдан субъективтілікті білдіру мүмкін емес екені көрінеді. Есті сөйлеу - сөйлеуші субъектінің қолынан келмейтін мағынаның әсері. Эго - бұл сананың өзінен тәуелсіз әсерлердің сериясын қамтитын ойдан шығарылған. Бректтің буржуазиялық және социалистік гуманизмге қос шабуылдан бастама алып, құрылымдық марксист Луи Альтюссер марксистік гуманистерге шабуыл жасау үшін "антигуманизм" терминін қолданды, оның ұстанымын ол ревизионисттік қозғалыс деп қарастырды. Оның ойынша гуманизм - бұл "адамдық болмысты" ұстанатын буржуазиялық индивидуалистік философия, ол арқылы шынайылық пен жалпы адамдық мақсат болуы мүмкін. Бұл мән жоқ: бұл мазмұны әр тарихи кезеңнің басым мүдделерімен анықталатын формальды ой құрылым�...
Постқұрылымдық
Постструктуралист Жак Деррида структурализмнің жеке және әлеуметтік болмыстың барлық аспектілерін түсінудің кілті ретінде тілге деген назарын, сондай-ақ адам субъектісін проблемаландыруды жалғастырды, бірақ ғылыми объективтілікке деген міндеттемесін қабылдамады. Деррида тілдің белгілері бір жүйедегі басқа белгілермен айырмашылық қатынастары негізінде ғана маңызды болса, онда мағына айырмашылықтардың ойынына ғана негізделеді және ешқашан шын мәнінде жоқ деп дәлелдеді. Мишель Фуко ағартушылық гуманизмнің негізгі аспектілерін сынға алды. Ол эпистемологияның абсолютті санаттарын (ақиқат немесе сенімділік) және философиялық антропологияны (субъект, ықпал, дәстүр, сыныптық сана) қабылдамады, бұл Ницшедің ақыл-ойы, мораль, рух, эго, мотивация санаттарын Құдайға философиялық орнын толтыруға ұқсамайды. Фуко қазіргі заманғы құндылықтар тікелей қарсы эмансипациялық нәтижелер әкеледі немесе "еркіндіктің" артуы мен тәртіптік нормалаудың артуымен сәйкес келеді деп мәлімдеді. Оның антигуманистік скептицизмі теорияны адам сезімінен, адам ақыл-ойынан негізге алуға тырысуларға дейін созылды, екеуінің де гуманизм ұстаған жалпыға бірдей емес, тарихи контингентті конструкциялар екенін айтты. "Білім археологиясында" Фуко тарихты "гуманистік антропология" деп қабылдамады. Оның жұмысының әдістемесі "аңайласу", "қылмыс", "қылмыс" және "жыныстық қатынас" санаттарының артында жатқан шындыққа емес, бұл идеялардың дискурстар арқылы қалай құрылғандығына назар аударды.
Мәдениет үлгілері
"Жақсы жұмыс" романының қаһармандығы өзін семиотикалық материалист ретінде, "бұзушылықтардың шексіз желісінде субьекттік позиция - билік, жыныстық қатынас, отбасы, ғылым, дін, поэзия т.б. Ол қарапайым детерминистік көзқараспен айыпталады, ол "антигуманистік, иә; адамгершіліксіз, жоқ, оны анықтайтын дискурсивті құрылымдарды білмейтін адам шын мәнінде айқындалған субъект болып табылады". Алайда, өмірлік тәжірибеге ие болғаннан кейін ол постструктурализмнің қызықты философиялық ойын екенін мойындай бастайды, бірақ гуманизмнің өзін әлі де түсінбегендер үшін мағынасыз болуы мүмкін. Тимоти Лори танымал фильмдерге гуманистік көзқарас туралы сын сөзінде DreamWorks және Pixar жаңа анимациялық фильмдерінде "адам" қазір жасөспірімдер көрермендері үшін үлгілі мінез-құлықтың үлгісі болудан басқа, азғындықтың бұзылуының орнына айналуы мүмкін" деп айтады.