Кіріспе

Батыс Азияның солтүстігіндегі биік алқап Арменияның биік жерлері (; сонымен қатар Арменияның биік жерлері, Арменияның биік алқаптары немесе Арменияның биік алқаптары деп те аталады) - Батыс Азияның солтүстік секторын құрайтын үш алқаптың ең орталық және ең биік бөлігі. "Кавказға қарама-қарсы" деген мағынаны білдіреді. Темір дәуірінде аймақ Арарат атауының әртүрлі түрлерімен танымал болды (Урарту, Уруатри, Урашту). Кейіннен жоғарғы жерлер Арменияның тарихындағы орталық аймақ және армяндықтармен байланысты төрт геосаяси аймақтың бірі ретінде белгілі болды. Тарихи жазбаларда армян халқының пайда болуына дейін тарихшылар бұл аймақта әртүрлі этникалық топтар өмір сүрген болуы керек деп болжады. Армян тілі танымал болған кезде олар біртекті болды. Арменияның биік жерлеріндегі халық 6000 жылдан астам уақыт бойы жоғары деңгейдегі аймақтық генетикалық сабақтастықты сақтаған көрінеді. Соңғы зерттеулер армян халқының армян таулы жерлерінің тумасы екенін және аймақта генетикалық жағынан ерекше оқшауланған халық екенін көрсетті. Бұл аймақта Антикалық дәуірде ассириялықтар, грузиндер, гректер, еврейлер және ирандықтар сияқты азшылықтар өмір сүрген. Орта ғасырларда әрмен таулы жерлеріне арабтар, әсіресе түрікмендер мен күрдтер көптеп қоныстанды. Облыстың батыс жартысындағы христиан халқы Арменияның тұтқыны (1915-1917), олардың Түркілендіру саясатының бөлігі ретінде Одақ және прогресс комитеті ұйымдастырған және жасаған. Бүгінде шығыс жартысында негізінен армяндар, азербайжандықтар және грузиндер тұрады, ал батыс жартысында негізінен армяндар (криптоармяндықтар мен хемшиндер), күрдтер (язидтер мен зазалар), түрік және азербайжандықтар тұрады. Бұл аймақ өзінің белгілі тарихының көп бөлігін әрмендік ақсүйектер мен мемлекеттер басқарып келді, ол толық тәуелсіз әрмен мемлекетінің бөлігі ретінде, вассал ретінде немесе шет мемлекеттің бөлігі ретінде болды. 1040 жылдардан бастап биік жерлер әртүрлі түркі халықтары мен Сәфәүилер әулетінің билігі астында болды, Арцах сияқты жерлерде әрмен автономиясы бар. 16 ғасырдан бастап Сафавидтер билеген Шығыс Арменияның көп бөлігі 1828 жылы Ресей империясының құрамына кірді, кейіннен Кеңес Одағына қосылды, ал Батыс Арменияның көп бөлігі Осман империясының билігі астында болды, кейіннен қазіргі Түркияға қосылды. Бүгінде бұл аймақ Армения, Әзірбайжан, Иран және Түркияның арасында орналасқан. Тарихи тұрғыдан алғанда, Арменияның биік жерлері үлкен жанартаулық белсенділіктің көрінісі болды. Геологиялық тұрғыдан жақында болған вулканизмнің нәтижесінде үлкен вулкандық формациялар пайда болды және массивтер мен тектоникалық қозғалыстар сериясы Таулы аймақтағы үш ірі көлді құрады; Севан көлі, Ван көлі және Урмия көлі. Арменияның биік жерлері су ресурстарына бай. Арменияның батысынан шығысқа қарай орналасқан армян таулы алқаптарының орталық, осьтік тізбегі Анти-Таурус деп аталады. Батыста Анти-Тавр Орталық (Киликия) Таврдан солтүстікке қарай басталады және Армения платосының ортасынан шығыс (армения) Таврға параллель өтіп, шығыста Арарат шыңдарында аяқталады. Батысында Анадолия жазығы орналасқан, ол Эгей теңізінің жазық жағалауынан баяу көтеріліп, Каппадокияның шығысындағы Арменияның биік жерлерімен бірігеді. Кавказ Арменияның биік жерлерінің солтүстік-шығысына қарай созылып жатыр, Құра өзені оның шығыс шекарасын Құра Арас жазығында құрайды. Оның оңтүстік-шығысында Иран алқабы орналасқан, мұнда биіктік теңіз деңгейінен шамамен 610 метрден 1524 метрге дейін тез төмендейді.

Этнографиялық

Арменияның таулы жерлері, оның топографиясына қарамастан, негізінен жергілікті тұрғындары - армяндардың географиялық таралуымен анықталады.

Ежелгі дәуір

Армения алқабы "Темір дәуірінің эпицентрі" деп аталады, өйткені ол б.з.д. Ерте темір дәуірінде Ван патшалығы бұл аймақтың көп бөлігін, оны мидиялықтар мен Оронтидтар әулеті құлатқанға дейін, өз бақылауында ұстады. Гилгамеш эпосында Аратта жері географиялық кеңістікте орналасқан, бұл әрмен алқаптарын сипаттауы мүмкін. Ежелгі дәуірде таулы аймақта тұратын халық этностық жағынан әртүрлі болды, бірақ Ахеменидтер дәуірінде (б.з.д. Селжуктардың Манзикерт шайқасындағы жеңісі оларды аймақта үстем етті. Арменияның князі Рубен І кейбір армяндарды жотадан алып шығып, Киликия тауларына қашып кетеді. 13 ғасырдың басында монғолдардың шабуылынан қашып жүрген түрлі халықтар Карлуктар мен Харизмдіктердің көшіп-қонуына куә болды. Христиан діні мен ислам дінін бір-бірінен ажыратпаған монғолдар 1235 жылы Таулы аймаққа жетіп қалды. Олардың келуімен Армения тұтас "Шығыстың" бөлігіне айналды. Аббасидтер, Сасанидтер мен Селжуктардың мұрагерлері деп саналатын монғолдар ақырында ислам дінін қабылдап, қазіргі Әзірбайжанда өз әулетін құрды. 1410 жылы бұл аймақты 1468 жылға дейін билік еткен Кара Коюнлу биледі. Қара Көюнлу түркілерінің мал шаруашылығының мәдениеттері Арменияның ауыл шаруашылығына әсерін тигізді. 1468 жылы Ақ Қоюнлы түркілері билікті өз қолына алды. Олардың билігі 1502 жылға дейін созылып, Сафавилер Арменияны Иранның билігіне алды. Османлы түріктері таулы аймақты 1514 жылға дейін, Осман империясындағы армяндарға тары мәртебесі берілгеннен бірнеше онжылдық өткеннен кейін ғана қолға алды. Ол Сафавилердің Халдерон шайқасында жеңілгенінен кейін Осман империясының бақылауына түсті. Олар жергілікті әкімшілік істерді басқару үшін күрд тайпасын тағайындады. 1516 жылы Осман империясы Киликияны қоса алғанда, барлық армян жерлерін басып алды.

Ерте заманауи кезең

Қазіргі заманның басында аймақ тікелей Сафави Иранның билігіне кірді. Ирандық Сафавидтер мен оның арғы жауы Осман империясы арасында ғасырлар бойы қатты айтысып, аймақта көптеген соғыстар болып жатты. Батыс Арменияны қамтитын биік жерлердің көп бөлігі 17 ғасырдың бірінші жартысында Осман империясы 1623 - 39 жылдардағы Осман-Сафавид соғысынан кейін және одан туындаған Зухаб келісімінен кейін Осман империясы басып алды. Шығыс Армения, Таулы жердің басқа негізгі бөлігі, 1828 жылғы Түрікменшай келісімінің күшіне енгеніне дейін Иранның қолында болды, ол Ресей империясына берілді.

Соңғы заманауи кезең

19 ғасырдың бірінші жартысында Осман империясы Арменияның батыс бөлігін құрайтын армян таулы жерлерінің бір бөлігін иеленді. Бұл аймақ екі ғасырдан астам уақыт бойы төрт ірі соғыстан кейін Кавказ мен Шығыс Арменияны жаулап алғаннан кейін, сол кездегі Ресейдің ықпал ету аясының шекарасын құрады.

20 ғасыр

Арменияның жоғарғы жерлері армян геноциді мен Осман империясының құлдырауынан кейін үлкен демографиялық өзгерістерге ұшырады, Батыс Армения "Шығыс Анатолия" деп қайта аталды. Армян геноциді мен Осман империясының 1-дүниежүзілік соғыстан кейінгі бөлінуінен бастап, биік жерлер Түркия, Иран және Кеңес Одағының шекаралық аймағы болды.

Флора мен фауна

Римдіктер армян алмасын (prunus armenicus) деп атаған әбденді Еуропаға Арменияның жотасынан әкелді.