XIII ғасырдағы Вильям Сен-Амур және монахтармен күресі

Кіріспе

Француз христиан ғалымы, шамамен 1200-1272 жылдары.

Уильям Сент-Амур XIII ғасырдың схоластикасындағы маңызды тұлғалардың бірі болды, ең бастысы монахтарға жасаған қатал сын-ескертпелерімен белгілі.

Өмірбаян

Вильгельм шамамен 1200 жылы Бургундия герцогтығының құрамына кіретін Юрадағы Сент-Амур қаласында дүниеге келген. Савой графының қолдауымен 1220-жылдардан бастап Париж университетінде белсенділік танытып, 1228 жылы өнер магистрі атанған. Григорий IX-тың хатындағы мәліметтерге сүйенсек, 1238 жылы ол канондық құқық докторы болған. 1250 жылы теология магистрі болды. Оның аты-жөлі 1250-жылдары кеңінен таныла бастады. Бұған себеп – жаңадан құрылған кешірімшілер ордендерінің университетке біртіндеп енуі болды. Бұрынғы уақытта діни сауатты жандар Парижде теңдесі жоқ оқыту мүмкіндіктеріне ие болған, бірақ монахтар олардың монополиясына күшті қарсылық көрсетіп, бірқатар маңызды оқыту лауазымдарын иеленді: Бонавентураның мансабы монахтардың академиядағы өркендеуін көрсетеді. Дінсіздер бұл шабуылға қатты наразылық білдіріп, монахтармен ұзаққа созылған қақтығысқа түсті. Мэтью Паридің "Хроника Мажора" кітабында бұл дау университетті құлауға алып келгені айтылады, «оқу-жаттығулар мен пікірсайыстар тоқтатылып, көптеген ғалымдар уағыздаушылар мен кешірімшілердің қорлаулары мен сөгістерінен шашырап кетті». Әсіресе, монахтардың оқыту лауазымдарының санын арттыруға деген ниеті жағымсыз болды, бұл орнаған дәстүрге қайшы келеді. Ақырында, дау папалық курияның қарауына берілді. Вильгельм діни сауатты жандардың өкілі ретінде танылып, 1254 жылы ол және тағы бес магистр тікелей Иннокентий IV-ке өтініш жасады. Папа олардың алаңдаушылығын түсінді: Иннокентий монахтардың көптеген өкілеттіктерін шектеді және университетте олардың заңды түрде иеленетін орындықтарының санын азайтты. Алайда, бұл жеңіс ұзаққа соқпады. Сол жылдың желтоқсан айында Иннокентий қайтыс болып, оның орнын Александр IV басты. Александр францискандықтардың кардинал-қорғаушысы болғандықтан, діни сауатты жандарға жақтасқан жоқ: ол тез арада оның ізашары енгізген шектеулерді жойып, монахтарға Парижге қайта кіруге рұқсат берді. Қақтығыстар бірден жаңғырды, ал Вильгельм өзінің ең ұзаққа созылған және қатал уағыздары мен трактаттарын жасай бастады. Оның тұрақтыларға қарсы күресі ұзаққа соқпады. 1255 жылы папа Александр Вильгельмнің православиелік көзқарастарына қатысты тергеу жүргізуге бұйрық берді, нәтижесінде ол барлық оқытушылық және әкімшілік қызметтерінен шеттетілді. 1256 жылы Вильгельм "Соңғы күндердің қауіптері туралы" ("De periculis novissimorum temporum") атты трактат жазды, бұл монахтарға қарсы қаһарлы шабуыл және оның бауырластыққа қарсы ой-пікірлерінің шыңы болды. Бұл трактатта кейбір монахтардың (мысалы, Introductorius ad Evangelium Aeternum авторы Герард да Бурго Санто Доннино) экстремалды эсхатологиялық болжамдары мысқылданды, олар бауырластық ордендер әлемнің үшінші және соңғы дәуірін, Киелі Рухтың мәңгілік дәуірін бастайды деп мәлімдеді. "De Periculis" трактаты монахтар әлемнің ақырын жеделдетуге көмектесетінін, бірақ тек антихристтің келуін жеңілдеткендіктен көмектесетінін білдірді. Бұл трактатқа Доминикан монахтары Томас Аквинский мен Альберт Магнус жазбаша қарсылық білдірді және оны курия комитеті зерттеді. Томас Аквинский Вильгельмнің айыптарын жоққа шығару үшін "Contra Impugnantes" атты кітап жазды. 1257 жылы Александр Вильгельмнің трактатын өртеп жіберуге бұйырды: сонымен қатар Вильгельмді қауымнан шығарып, Франциядан жер аударды. 1266 жылы Александр қайтыс болғаннан кейін Вильгельм Парижге оралды, бірақ университетте қайтадан жұмысқа қабылданбаған сияқты. Ол 1272 жылдың қыркүйегінде Бургундияда қайтыс болды.

William was born in Saint Amour, Jura, then part of the Duchy of Burgundy, in c. 1200. Under the patronage of the Count of Savoy, he was active at the University of Paris from the 1220s, becoming master of arts in 1228. From a reference in a letter by Gregory IX, it is evident that he had become a doctor of Canon law by 1238. By 1250 he had been made master of theology. The controversy on which his fame rests began in earnest in the 1250s. The gradual encroachment of the newly formed mendicant orders into the university was the immediate cause of this. The secular clergy had previously enjoyed unrivalled teaching privileges at Paris, but the friars presented a serious challenge to their monopoly, gaining a number of prominent lecturing posts: the career of Bonaventure is indicative of the friars' rising stature in academia. The seculars bitterly resented this incursion, and engaged in a prolonged conflict with the friars. According to Matthew Paris' Chronica Majora, this controversy brought the university to a point of near collapse, 'exposed to danger, owing to the suspension of its lectures and disputations, and the dispersion of many of its scholars owing to the insults and reproaches of the Preachers and Minors'. Particularly offensive was the friars' desire to increase the number of teaching positions, entirely against established custom. At length the dispute was brought before the papal curia. William had emerged as the mouthpiece of the secular party, and in 1254 he and five other masters directly petitioned Innocent IV. The pope proved sympathetic to their concerns: Innocent duly limited many of the friars' powers, and reduced the number of chairs they could legitimately occupy at the university. This victory, however, was short lived. Innocent died in the December of the same year, and was replaced by Alexander IV. Alexander was cardinal protector of the Franciscans and therefore unlikely to side with the seculars: he promptly overturned the restrictions imposed by his predecessor, allowing the friars to be readmitted to Paris. Hostilities resumed immediately, and William began to produce some of his most sustained and vitriolic sermons and treatises. As might be expected, his campaign against the regulars was not tolerated for long. In 1255 Pope Alexander ordered an inquiry into William's orthodoxy, resulting in his suspension from all teaching and administrative duties. In 1256 William produced De periculis novissimorum temporum ("On the Dangers of the Final Days," or "Of the Perils of the Most Recent/Modern Times"), a vicious tirade against the friars, and the culmination of his antifraternal thought. This ridiculed the more extreme eschatological speculations of some friars (e. g., Gerard da Burgo Santo Donnino, author of the Introductorius ad Evangelium Aeternum), who alleged that the fraternal orders would usher in the third and final age of the world, a glorious era of the Holy Spirit. De Periculis implied that the friars would indeed be instrumental in precipitating the end of the world, but only because they would facilitate the coming of the Antichrist. The treatise attracted written opposition from Thomas Aquinas and Albertus Magnus, both Dominican friars, and was examined by a curial committee. Thomas Aquinas wrote Contra Impugnantes to rebut William's charges. In 1257 Alexander ordered William's treatise to be burned: he also excommunicated William, and exiled him from France. Upon Alexander's death in 1266, William returned to Paris, although does not appear to have been reinstated at the university. He died at Burgundy in September 1272.

De periculis novissimorum temporum (жаңа заманның құтылу туралы)

Уильямның маңызды еңбегі өзінің өмір заманынан асып түсетін үлкен әсерге ие болды. Ол ұзаққа созылған poleмикалық дәстүрдің бастауы болды. Оның ең маңызды бөлігі – «жалған елшілерді» анықтауға арналған отыз тоғыз «белгі» (немесе кейбір нұсқаларда қырық бір белгі). Бұл «белгілер» ашық айтылмаса да, монахтардың мінез-құлқына сипаттама береді. Белгілердің реті мынадай:
I. Тұрғын үйлерге және әйелдердің жеке бөлмелеріне кіру;
II. Жағымпаздық пен алдау;
III. Түзетуге қарсылық көрсету;
IV. Мақтанға бойлау;
V. Ұсыныс хаттарын іздеу;
VI. Шақырылған жоқ, өздігінен уағыз айту;
VII. Құдайдың есімінен емес, өздерінің билігін пайдалану;
VIII. Ізгі хабардың үйретіміне емес, өздерінің дәстүрлеріне үйрету;
IX. Өз еңбегімен емес, тірлік көрі үшін садақа сұрау;
X. Мақтауды Құдайға емес, өздеріне айтқанда қуану;
XI. Дүниелік пайда табу үшін уағыз айту;
XII. Парыз діни қызметкерлерінен артық билік талап ету;
XIII. Достық сылтавымен мүлікке қол жұмсау;
XIV. Шындыққа қарсы талас-тартыс тудыру;
XV. Адамдарды өздерін тыңдауға немесе қабылдауға мәжбүрлеу;
XVI. Әлемдік билеушілерді наразылыққа итеру;
XVII. Шын пайғамбарлықтарды елемеу;
XVIII. Жиналыстарынан алтын мен күміс іздеу;
XIX. Шіркеуде келіспеушілік тудыру;
XX. Қудалауға ұшырамау;
XXI. Парыз діни қызметкерлерінің жиналыстарына қызмет ету;
XXII. Қасарысқандық пен мақтанға бойлау;
XXIII. Тек адамдарға ұнауды қалау;
XXIV. Зәулім тағамдарды қалау;
XXV. Құдайдың рақымынан гөрі көршілерінің құрметін артық көру;
XXVI. Сәнді және әсем жатақтар салу;
XXVII. Өздері еңбек етпей, басқалардың еңбегінен пайда табу;
XXVIII. Киелі Рухқа билік ету құқығын талап ету;
XXIX. Мәсіхтің емес, өздерінің мүдделерін ойлау;
XXX. Әлемдік ойын-сауықтарға қатысу;
XXXI. Басқалардың дастарқанынан тамақтану;
XXXII. Жек көрушілік;
XXXIII. Оларды сынға алғандарға немесе күмән келтіргендерге кек қайтару;
XXXIV. Тек дінге келгендерге ғана уағыз айту;
XXXV. Басқа діни қызметкерлердің аумағына басып кіру;
XXXVI. Құдайдың олар арқылы істеген игіліктеріне құрмет талап ету;
XXXVII. Құдайдың аянға емес, логика мен ақылға сүйену;
XXXVIII. Туысқандыққа басымдық беру;
XXXIX. Дүниелік игіліктерді іздеу. Вильям осы айыптамаларды Бенедикт ережесіне, Пауыл хаттарына және Елшілердің істеріне сілтеме жасай отырып көркейтіп суреттейді. Монахтар түрлі жағдайларда ашкөз қасқырларға (lupi graves), үйлерге тығылып кіретіндерге (penetrantes domos), бос жүретіндер мен араласушыларға (otiosos et curiosos), мақсаты жоқ саяхатшыларға (gyrovaguos) және ең көп кездесетіні – жалған уағызшыларға (pseudo praedicatores) теңеледі. Пенн Шиттья айтқандай, айыптамалар мен тақырыптардың бұл жиынтығы үш ғасыр бойы монахтардың қарсыластары арасында сақталған тұрақты «символикалық тіл» құрады. Францияда Вильямның шабуылдары 1354 жылғы Париж дауларында қайталанды, онда екі көрнекті епископ монахтарға қарсы сөздер айтты; сонымен қатар, олар Рутебуф пен Жан де Мённың сатираларын тікелей ынталандырды. Ирландияда оның аргументтері Ричард Фицральфтің 1350 жылғы көп көшірілген және кең таралған уағызы Defensio Curatorum-ның негізін құрады. Шотландияда Дунбар мен Роберт Хенрисон Вильямның мотивтерін пайдаланды; Германияда лютерандық памфлетшілер Иоганн Эберлин фон Гунцбург пен Генрих Спельт оның идеяларын көп қолданды. Вильямның еңбегі Англияда ерекше әсер етті, өйткені оның алғашқы қолдаушыларының бірі, Мастер Лоренс белсенді болған көрінеді. Лэнгланд, Джон Говер және Чосердің еңбектері тікелей De Periculis-тің әсерін көрсетеді, ал оның негізгі идеялары Уиклифтен бастап лоллард идеологиясына сіңірілді (әсіресе Пирс-Плаугманның Crede еңбегін қараңыз). Вильямның идеялары тіпті Вильям Тиндальдың, Джон Бэйлдің және Джон Фокстың протестанттық жазбаларында да кездеседі, олардың Actes and Monuments еңбегінде De Periculis толыққанды келтірілген. Өзінің монахтарға қарсы күресі сәтсіз аяқталса да, Вильямның мұрасы өте кең тарады. Ол орта ғасырлардағы шіркеудегі басым топтардың бірін қатты сынап, сыншылардың ұрпақтарына дайын айыптамалардың арсеналын ұсынды.

William's major work had an influence far beyond the compass of his own lifetime. It became the fountainhead of a long polemical tradition. Its most important section consists of thirty nine 'signa' (or forty one, in some versions) by which 'false Apostles' may be known. Although it is never openly stated, these 'signs' describe the behaviour of friars. The signs are, in order:
I. entry into houses and women's private chambers;
II. flattery and deceit;
III. refusal to be corrected;
IV. boastfulness;
V. seeking letters of commendation;
VI. preaching without a summons;
VII. claiming authority in their own name rather than that of God;
VIII. teaching their own traditions rather than the lessons of the gospel;
IX. living by begging rather than their own labour;
X. rejoicing when praise is given to them rather than to God;
XI. preaching for temporal gain;
XII. claiming greater authority than parish priests;
XIII. extorting goods under pretence of friendship;
XIV. arguing against the truth;
XV. coercing men to hear or receive them;
XVI. defying and enraging secular rulers;
XVII. disregarding true prophecies;
XVIII. desiring gold and silver from their congregations;
XIX. causing discord in the church;
XX. not suffering persecution;
XXI. ministering to the congregations of parish priests;
XXII. obstinacy and pride;
XXIII. wishing only to please men;
XXIV. desiring luxurious foodstuffs;
XXV. preferring the esteem of their neighbours to the grace of God;
XXVI. building grand and ornate lodgings;
XXVII. prospering from the labour of others while living in idleness;
XXVIII. claiming the power to command the Holy Ghost;
XXIX. promoting themselves rather than Christ;
XXX. participating in secular entertainments;
XXXI. dining at the tables of others;
XXXII. hatefulness;
XXXIII. vengefulness towards all who challenge or question them;
XXXIV. preaching only to men already converted to the faith;
XXXV. trespassing on other priests' territories;
XXXVI. demanding the credit for works God has achieved through them;
XXXVII. relying on logic and reason rather than divine revelation;
XXXVIII. nepotism;
XXXIX. courting worldly support. William decorates these imputations with various allusions to the Benedictine Rule, the Pauline epistles and Acts of the Apostles. The friars are variously likened to ravening wolves (lupi graves), stealers into people's homes (penetrantes domos), idlers and meddlers (otiosos et curiosos), aimless wanderers (gyrovaguos) and, most recurrently, false preachers (pseudo praedicatores). In Penn Szittya's phrase, this set of accusations and themes formed an enduring 'symbolic language', one that persisted among the friars' opponents for the next three centuries. In France, William's attacks were reiterated in the Parisian disputes of 1354, when two prominent bishops delivered diatribes against the friars; they also directly stimulated the satires of Rutebeuf and Jean de Meun. In Ireland, his arguments formed the backbone of Richard Fitzralph's Defensio Curatorum, a much copied and widely circulated sermon of 1350. In Scotland, Dunbar and Robert Henryson drew on William's motifs; in Germany, the Lutheran pamphleteers Johann Eberlin von Gunzburg and Heinrich Spelt made much use of his ideas. William's work proved especially influential in England, where one of his earliest supporters, a Master Laurence, appears to have been active. The work of Langland, John Gower and Chaucer directly echoes De Periculis, while its key ideas were assimilated into Lollard ideology from Wyclif onwards (see especially Pierce the Ploughman's Crede). William's ideas even re emerge in the Protestant writings of William Tyndale, John Bale and John Foxe, whose Actes and Monuments quotes De Periculis in its entirety. Although his own struggle against the friars ended in abject failure, William's legacy was thus extremely far reaching. He powerfully stigmatised one of the dominant factions in the late medieval church, providing generations of critics with an arsenal of ready made indictments.