Кіріспе

Австриядағы алаң

Грабен – Венаның бірінші ауданындағы ең танымал алаңдардың бірі, қаланың орталығы. Ол Сток-им-Айзен-Плацтан басталып, Palais Equitable-тің қасында орналасқан, ал Кольмарк пен Тухлаубеннің қиылысында аяқталады. Бірінші ауданда Тифер Грабен (терең арық) деп аталатын тағы бір көше бар. Оны Випплингер Штрассе көшесі деңгейінен жоғары орналасқан Hohe Brücke көпірімен кесіп өтеді.

Шығу тегі

Грэбен өз бастауын Виндобонаның ежелгі римдік бекінісінен алады. Елді мекеннің оңтүстік-батыс қабырғасы қазіргі Грабен және Наглергассе көшелерінің бойымен созылған; қабырғаның алдында ор (Грабен) болған. Бұл ор ортағасырлық қала қабырғасының алдында да сақталған. 12 ғасырдың соңында Бабенберг герцогтары қаланы кеңейтіп, орды толтырып, тегістеген. Бұл Ричард Арыстанжүректен алынған құтқару ақысы есебінен қаржыландырылды. Осылайша Грабен қаланың жаңа бөлігіндегі тұрғын үйлердің алғашқы көшелерінің біріне айналды. Қаланың осы аймағында құрылыс жүрмеген кең аумақтар сақталған, бұл "Грабен" атауының бүгінгі күнге дейін қолданылуына себеп болды.

Орта ғасырлар

Қала кеңейтуінің жоспарланған сипаты әлі күнге дейін Грабеннің солтүстігінде және оңтүстігіндегі ғимараттардың орналасу ерекшеліктерінде көрінеді. Солтүстік жағындағы (ескі қаланың) ғимараттардың орналасуы бүгінге дейін ретсіз болып сақталды, ал Грабеннен солтүстікке қарай тек бір тар көше ашылады: Юнгфернгессшен, ол Петерскірхеге жол ашады. Ал 13-шы ғасырда Грабеннің оңтүстігіне бес реттелген көше салынды: Обере Браунерштрассе (қазіргі Хабсбург гассасы), Унтере Браунерштрассе (Браунерштрассе), Фэрберштрассе (Доротергассе), Ладерштрассе (Шпигельғассе) және Рейфштрассе (Зейлерғассе). Бұл көшелер алғашында тығыз салынбағанмен, жағдай тез өзгерді. Тарихшы Карл Эттингердің сөзіне қарағанда, Грабен Венаның басты магистральдық жолы ретінде Хохер Маркт пен Випплингерштрассенің орнын басты. Жаңа жол Ам-Хофтан Богнерғассе және Грабен арқылы Шток-им-Айзен-Плацқа дейін созылып, содан кейін Санкт-Стефан соборына бұрылып, Роттентурмштрассе арқылы Воллзильге жеткен. Осылайша, көлік Хохер Маркт арқылы өту қажеттілігі болмайды. Дегенмен, сол кезде Шоттенторға баруға көп себеп болмағандықтан, бұл теория күмәнді. Сол кезде Грабен негізінен ағаш үйлермен салынған, бұл 1327 жылдың 23 наурызында апатқа әкелді. Сент-Стефан шіркеуінің діни қызметкері Генрих фон Лузерннің Уолнерштрасседегі үйінде өрт шығып, тез Kohlmarkt арқылы Грабенге таралып, аумақты толығымен қиратты. Король Фредерик Ізгілік құтқару жұмысына қатысты. Ол кезде Грабен әулеттердің таңдаулы тұрағы болмаған, оның тұрғындары негізінен Швабиялықтар болған, олар Рудольф I кезінде Венаға келген. Сол кезден белгілі жалғыз ғимарат – Фрайзингерхоф (төменде қараңыз). 14-шы ғасырдың басында Грабеннің екі шетінде де үйлер салынды. Бұл іс-әрекет солтүстік-батыс жағында Наглергассеге жалғасқан Патерностерғассшеннің, ал оңтүстік-батыс жағында Грабенгассе мен әйгілі тар Шлосерғассшеннің салынуына әкелді, онда металл жұмысшылары (Шлосерлер) шеберханаларын салды. Бұл жерде басқа да шеберлер, соның ішінде темір ұсталары да кездесті. Шлосерғассшеннің тарлығы көлік қозғалысына кедергі келтіретін фактор ретінде үнемі сынға ұшырады. Осы жаңа құрылыстардың нәтижесінде Грабен көше емес, алаң ретінде қарастырыла бастады. Алайда, ол әлі де эксклюзивті мекенжай емес еді, әсіресе Мёринг деп аталатын жердің пайда болуына байланысты. Бұл – канализацияға пайдаланылатын ағын, және одан тиісті иіс тарады. Бірақ уақыт өте келе, Грабенде әртүрлі жергілікті билік өкілдері тұра бастады, алдымен бай буржуазия.

Барокко дәуірі

Грэбеннің пішіні көбінесе өзгермегенмен, оның мәні өзгеріске ұшырады. Бұл ең алдымен, 1873 жылы қазіргі Грабенхофпен алмастырылған әдемі Ренессанс стиліндегі Аркаденхоф ғимаратының салынуымен ерекшеленді. Грэбен түрлі мерекелерге, соның ішінде билеуші үйге құрмет көрсету шараларына куә болды. Бұл тұрғындарды үйлерін жаңартуға және әсемдеуге ынталандырды. 1701 жылы ескі Петерскирхе бұзылып, жаңа ғимарат 1708 жылы аяқталды. 18 ғасыр бойы Грэбенді базар ретінде пайдалану тоқтатылды. 1753 жылы өнім сатушылар алынып тасталды, ал 1772 жылы Рождество базары басқа жерге көшірілді. Грэбен ең танымал серуендеу орынына айналып, қалалық элитаның өзін көрсетуіне арналған басты арена болды. Бұл тек ақсүйектерге ғана емес, сонымен қатар кәсіпкерлікпен айналысатын топқа да қатысты, олар баспагер Томас фон Траттнердің Траттнерхофты салуы арқылы ең жақсы көрінді. Сонымен қатар, Грэбеннимфен деп аталатын әйелдер де көзге түсті.

Қалыптастыру

Грэбеннің өркендеуі 19 ғасырдың басында қайта жанданды. Онда көркемдік маңызы бар таңбаларымен ерекшеленетін, одан да сәнді дүкендер ашылды. Бизнестің өсуі және оған сәйкес көлік қозғалысының артуы салдарынан Грэбеннің екі жағындағы тұрғын үйлер кедергі ретінде қарастырылды. 1835 жылы "Erste österreichische Sparkasse" компаниясы Тухлаубендегі бұрыштық үйлерді бұзып, олардың орнына бүгінгі күнге дейін сақталған бас кеңсесін салды. 1840 жылы Грэбеннің солтүстік-батыс бөлігіндегі ғимараттар да осылай қиылып, жаңартылды. 1860-1866 жылдар аралығында Grabengasse мен Schlossergassl арасындағы үйлер алынып тасталды, нәтижесінде Грэбен тікелей Stock im Eisen алаңына дейін жетті және толыққанды көшеге айналды. Шындығында, Бартолотти Партенфельд сарайын қоспағанда, Грэбендегі барлық үйлер жойылды. Юнгфернгässchen кеңейтіліп, Петерскиркке ашық өтуге мүмкіндік жасалды. Тіпті 1911 жылы Траттнерхоф та екі жаңа ғимаратпен алмастырылды, олардың арасында ескі қалаға тағы бір өткел ашылды.

20 ғасыр

Көлік қозғалысының артуымен Graben көшесі де қыжыр тіреген көшеге айналды. Дегенмен, көлік қозғалысы бұрынғысынша көшенің оңтүстік жартысына ғана шектелді. 1950 жылдың 4 желтоқсанында осы жерге Венадағы алғашқы неон шамдары орнатылды. Graben көшесін дамыту бойынша көптеген жоспарлар ұсынылды, оның ішінде оны бақылауға арналған екеуі де болды. 1974 жылдың 22 қарашасында Graben уақытша түрде Венаның алғашқы жаяулар аймағына айналды. U Bahn құрылысы барысында Graben көшесі кезең-кезеңімен қайта жаңартылып, жаяулар аймағы біртіндеп кеңейтілді. Осыған байланысты бес сәулетші мен сәулет фирмасынан жобалар сұралды. Gruppe M тобының Graben көшесін жабу туралы ұсынысы қызу пікірталас тудырды. Бүгінде Graben Венаның ең маңызды серуендеу және сауда көшелерінің бірі болып табылады.

Грэбен базар ретінде

Грэбен бастапқыда-ақ базар ретінде қызмет етіп келген. 1295 жылы, Грабен алғаш рет құжаттарда аталғаннан кейін, жеміс сатушы туралы мәлімделген. 1320 жыл шамасында қабақ сату басталды, ал басқа көкөністер шамамен жүз жылдан кейін енгізілді. Осы өнімдер Грабенге Grüner Markt және Kräutermarkt деген қосымша атауларды сыйлады. 14 ғасырдан бастап ұн мен нан сатушылар да айтыла бастады. 1442 жылы нан пісірушілерге өз тауарын сатуға рұқсат берілді. Нан пісірушілердің жалға алуға міндетті болған "Бротбэнк" (Brotbänke) дәстүрі Грабенде пайда болды. Патерностергассшенді розарий шеберлері – Патерностерлер мекендеді. 1424 жылдан бастап қазыналық құжаттарда сонымен қатар қасаптар туралы да мәлімдемелер бар, олардың жұмыс уақыты қатаң түрде реттелген. 1564 жылы Фердинанд I шығарған жарлық бойынша, қасаптардың жағымсыз иісіне байланысты оларды көшіру керек болды, бірақ заң толық орындалмады. 18 ғасырда сауда-саттық белсенділігі айналасындағы ғимараттарға көбірек жылды, ал 1753 жылы соңғы қалған базар (көкөніс базары) жабылды.

Грэбен фестиваль алаңы ретінде

Оның орналасуы мен көлеміне байланысты Грабен әсіресе мерекелік шерулерге өте қолайлы болды. Фронлейхнампроцессион (Дене және Қан мейрамына арналған шерулер) алғаш рет 1438 жылы тіркелген, бірақ одан бұрын да өткен болуы мүмкін. Протестантизмнің пайда болуымен осы шерулер католик дінін көрсетуде маңызды рөл атқарды. Император Карл VI дәуірінде Пест бағанасының жанында күнделікті миссалар өткізілді. 18 ғасырда шерулер апта сайын өткізілді, бірақ императрица Мария Терезия оларды шектеді. Соңында император Иосиф II Дене және Қан мейрамынан басқа барлық шерулерге тыйым салды. Грабен жеңіс шерулары үшін де қолданылды, әсіресе эрцгерцогтар мен императорлардың келген кезде. Бұл жерде билеушілерге құрмет көрсету рәсімдері де өткізілді, онда көрнекті тұлғалар билеушілерге деген құрметтерін білдірді. Мұндай рәсімдер алғаш рет 1620 жылы император Фердинанд II тұсында тіркелген.

Фрайзингерхоф және Траттнерхоф

Фрайзингерхоф – Грабендегі алғашқы монументалды ғимарат. Фрайзинг епископтығы мұнда жер учаскесіне ие болды, онда олар сарай (хоф) салды, шамамен 12 ғасырдың соңында, бірақ ол алғаш рет 1273 жылы айтылады. Бұл дұрыс емес романдық стильдегі ғимарат бір жағынан Вена аймағындағы епископтықтың иеліктерінің әкімшілік орталығы, екінші жағынан Фрайзинг епископтары мен олардың дипломатиялық өкілдері үшін тұруға арналған орын болды. Ол бастапқыда Домпропстхоф деп аталды; оны Фрайзингерхоф деп атаған алғашқы құжат 1468 жылға жатады. Бас ғимараттан басқа, хофқа басқа да үйлер кірді. Иоганн Томас Траттнер 1773 жылы хофты сатып алып, Петер Моллнерден жаңа резиденция салдыруды тапсырды. 1776 жылы аяқталған ғимарат сол кездегі үшін өте үлкен болды. Ғимаратқа қатысты пікірлер екіге бөлінді. Оның үлкендігі әсерлі болғанымен, көптеген кішкентай бөлмелер мен жертөлелер сынға ілінді. Ғимарат ресми түрде Траттнерхоф деп аталды, бұл "фон Траттнер" деген ақсүйек атағына сәйкес, бірақ Траттнерхоф атауы күнделікті қолданыста кеңінен таралды. Кіреберіс есіктері Тобиас Кёглердің кариатидаларымен безендірілген. Үй 19 ғасырдың басына дейін Траттнер отбасының меншігінде болды. 1911 жылы оның орнына Рудольф Краусс пен Феликс Сауэр салған екі кеңсе ғимараты салынды, олар тар көшемен бөлінген, бұл ескі қалаға екінші өткелді алғаш рет ашты. Көше әлі де Траттнерхоф деп аталады.

Анкерхаус

Бұл тұрғын үй 1894 және 1895 жылдар аралығында Отто Вагнер салып, болжам бойынша өзі үшін салған. Оның аты бұрынғы ғимаратты осы атпен танымал Der Anker сақтандыру фирмасы сатып алғандықтан осылай аталуда. Төменгі қабаттың үлкен шыны жақтарының стилі кейінірек күшейтілген бетонмен салынған құрылыс техникаларына қарағанда авангардты болып келді. 1971 жылдан бастап бұл ғимаратты Фридэнсрайх Хундертвассер пайдаланды.

Бартолотти-Партенфельд сарайы

Бартолотти фон Партенфельд барондарының сарайы – Грабенде бүгінгі күнге дейін жеткен жалғыз барокко стиліндегі құрылыс.

Generalihof (Жалпылық аула)

Бұл ғимарат 1794 және 1795 жылдар аралығында Питер Молльнер мен Эрнест Кох тарапынан алғаш тұрғызылып, 1831 жылы Йозеф Кли қайта жаңартылды. Бұл жерде Леопольд Козелюхтың музыка дүкені болған. 1894 жылы Assicurazione Generali үйді сатып алып, фасадын жаңартып, пентхаус қосты. Бірінші қабатты белгілі тігінші Книзе иеленді; оның көрме залы Адольф Лоос салған.

Грейбенхоф

Грейбенхоф, сондай-ақ Тьененхоф деп те аталады, 1873 және 1874 жылдар аралығында Отто Тьенман мен Отто Вагнер ескі Аркаденхоф орнында салған тарихи стильдегі құрылыс. Шатыры 1947 жылы Альфонс Хетманек тарапынан қайта жаңартылды. Қазіргі күні ол Австрия мемлекеттік қызметкерлердің сақтандыру қорына тиесілі және 1991 жылдан бері мәдени шаралар өткізу орталығы ретінде пайдаланылуда. 1994 жылдың 18 маусымында Аркаденхофта 1874 жылға дейін тұрған Йозеф Соннлайтнерге арналған ескерткіш тақта орнатылды. Соннлайтнер «Венадағы музыка достарының қоғамы» (Gesellschaft der Musikfreunde in Wien) негізін қалаушы болды.

Erste österreichische Spar-Kasse (Ресейлік жинақ кассасы)

Erste österreichische Sparkasse-нің кеңейуі оның алғашқы жылдарында көптеген бас кеңсе орындарының ауысуына себеп болды. 1825 жылы банк Graben 21 мекенжайына көшірілді. Ұзақ өтпей, ол көршілес үш үйді сатып алды, олар бұзылып, 1835-1839 жылдар аралығында сәулетші Алоис Пихль жаңа бас кеңсесін салды.

Пестиуль

Pestsäule Вена қаласындағы Ұлы обадан кейін император Леопольд I тұрғызған ескерткіш.

Су бұлақтары

Грэбенде екі су бұлағы орналасқан. 1455 жылғы қалалық есеп кітаптарында фонтанға жұмсалған қаражат туралы жазбалар кездеседі. Бұл фонтан Грабеннің солтүстік-батыс жағында орналасып, негізінен өрт сөндіруге арналған. Оның үстіне төрт арыстан басы орнатылғандықтан, ол "Лёвенбруннен" (арыстан бұлағы) деп аталған. Екінші, оңтүстік-батыс бұлақ шамамен 1561 жылы салынған. 1638 жылы жаңа өрт қағидаларын енгізу туралы шешім қабылданғанда, Фрейюнг және Грабенде де жаңа фонтандардың қажеттігі айқындалды. Сондықтан екі фонтан қайта жаңартылды. Леопольд I-нің тапсырысымен фонтандар Иоганн Фрювирт жасаған Әулие Иосиф және Леопольд мүсіндерімен әсемделді. Кейіннен олар Иоганн Мартин Фишер жасаған қорғасыннан құйылған фигуралармен ауыстырылды. Фрювирттің мүсіндері қазірге дейін табылмайды.

Жол қозғалысы

Graben орта ғасырларда қаншалықты дәрежеде маңызды жол ретінде қызмет еткені белгісіз (жоғарыда қараңыз), себебі екі шетіндегі ғимараттардың салынуы оны мұндай мақсатқа жарамсыз етті. Дегенмен, 19 ғасырда оның жайлы болуынан кейін, көліктер пайда болмас бұрын Венадағы ең көп қозғалыс болатын көшелердің біріне айналды. Қозғалысқа рұқсат тек оңтүстік-батыс жағынан ғана берілді. 19 ғасырда Graben-де жалдауға көптеген кареталар табылды. 1912 жылдың 1 наурызынан бастап қаладағы алғашқы автобус маршруты Стефанплацтан Graben арқылы Фольксопераға дейін жүрді. Кейіннен көптеген автобус маршруттары Graben арқылы өте бастады. U-Bahn құрылысымен байланысты Graben жаяу жүргіншілерге арналған аймаққа айналды. Жаяу жүргіншілер аймағының сынақ жұмысы 1971 жылдың 27 қарашасында Рождество шеруі кезінде басталды. Жаяу жүргіншілер аймағын құрудың соңғы жобасын Герман Стиггольцер жасады және ол 1978 жылы ашылды. Жоба 1988 жылы Петерскирхе мен Кольмаркт арасындағы бөлікті қосу арқылы аяқталды. U-Bahn U3 желісі 1991 жылдан бері Stock im Eisen Platz және Юнгфернгассе арасындағы бөлік арқылы өтеді. Стефанплац станциясы U1 желісінің бастапқы құрылысы кезінде қабырға ретінде салынған, сондықтан оны Graben астына кеңейту қажет болды. Осы стансадан шығу Graben-ге дейін салынған. Бұл шығу мүмкіндігінше көзге түспеу үшін шатырсыз жасалған, себебі оны көрші ғимараттарға біріктіру үшін қажетті өтемақы төлемдері тым жоғары болар еді.