Томас Морт: Австралия өнеркәсібінің дамуына үлес қосқан тұлға

Кіріспе

Австралиялық өнеркәсіпкер (1816 – 1878)

Томас Сатклифф Морт (23 желтоқсан 1816 – 9 мамыр 1878) – етті тоңазытуды жетілдірген австралиялық өнеркәсіпкер. Ол жергілікті мал шаруашылығы саласындағы спекуляцияларымен, сондай-ақ Сиднейдің Дарлинг портындағы мұз фабрикасы және Балмендегі құрғақ док пен инженерлік жұмыстары сияқты өнеркәсіптік қызметтерімен танымал болды.

Іскер адам

Морт 1816 жылы Англияның Ланкашир графтығындағы Болтон қаласында дүниеге келген. 1878 жылы ол Австралия Өзара Қамқорлық Қоғамымен байланысты болды. 1849 жылы ол Мортон шығанағында қант өсіруді дамыту үшін компанияны қаржыландырған комиссияның мүшесі болды. 1850 жылы Морт Сидней биржасының мүшесі болды, ал 1851 жылы Сидней теміржолы компаниясының директоры болды. Ол сондай-ақ кен өндірісімен (алтын, кейін мыс және көмір) және басқа да кәсіпорындармен айналысты. 1850-ші жылдары ол Сиднейде «Мортс док» атты кеме жөндеуші шеберханасын ашты, бірақ ол күткендей табысты болмады. Сондай-ақ ол алғашқы жүн аукционын өткізді, ол жүн аукционы жүйесінің бастауы болды. Морт 1857–59 жылдары Англияға сапармен қайтып келді. Сол сапар барысында ол көптеген жиһаз, картина және басқа да заттар сатып алды, әсіресе Шрусбери графының мүлкін сату кезінде. Жаңа сатып алынған мүліктерін көрсету үшін үйіне қосымша үй салуды сәулетші Эдмунд Блэкетке тапсырды. Оның галереясы жұртшылыққа ашық болды. 1856 жылдан бастап Морт Жаңа Оңтүстік Уэльстің оңтүстік жағалауындағы Моруя маңындағы жерлерді сатып ала бастады. 1860 жылы Морт Турос өзенінің сағасына жақын орналасқан Бодалла иелігін сатып алды. Ақырында Морт осы аймақта кең аумақты иеленді, бұл өте маңызды мүлік болды. Бодалланың бастапқыда «Кеме жолы» деп аталғаны айтылады. Морт Бодалланы зейнеткерлікке шығуға және үлгілі жер пайдалану мен ауылдық қоныстануды көрсетуге арналған ауылдық егін шаруашылығы ретінде көріп тұрды. Морт жалға берілетін сүт шаруашылығын біртұтас жүйе ретінде басқаруды қалады. Морт 1871 жылдың шілде айында бәсекелес «Хартли Керосин майы және парафин» компаниясының активтерін аукционда сатып алған кезде «Батыс Керосин майы» компаниясының директоры болды. Оның сатып алуы екі компанияның Хартли Вейл және Ватерлоодағы қолданыстағы операцияларын біріктіруге мүмкіндік берді, нәтижесінде 1872 жылы «Жаңа Оңтүстік Уэльс Шиыршық және май» компаниясы құрылды. Бұл компания Хартли Вейлде, кейіннен Торбайнде мұнай шикізатын өндіріп, өңдеді және 1906 жылы «Commonwealth Oil Corporation» компаниясы оны сатып алғанға дейін жұмыс істеді. Морт белгілі Англикан шіркеуінің мүшесі болды. Ол Дарлинг Пойнт қаласындағы Сент-Марк шіркеуі үшін жер сыйлады және шіркеуді жобалауға Эдмунд Блэкетті шақырды. Морт шіркеуді күтіп ұстауға, сондай-ақ Сиднейдегі Сент-Эндрю соборы мен Сидней университетінің Сент-Пол колледжін салуға үлес қосты. Ол сонымен қатар Сиднейдегі Питт-стриттегі Крайст-Черч мектебінің негізін қалады.

Mort was born in Bolton, Lancashire, England in 1816. In 1878, he was associated with the Australian Mutual Provident Society. In 1849, he was one of a committee, which funded a company to promote sugar growing at Moreton Bay. In 1850 Mort was a member of the Sydney Exchange Co, and in 1851 he was a director of the Sydney Railway Co. and was also involved in mining (gold, later also copper and coal) and other enterprises. In the 1850s, he opened Mort's Dock in Sydney, a business that was not as successful as he wished. and held the first wool auction there, which was the beginning of the wool auction system. Mort returned to England for a visit in 1857–59. During that visit he bought many furnishings, pictures and other goods, in particular at a sale of the possessions of the Earl of Shrewsbury. He commissioned the architect Edmund Blacket to build a house to add to his house to display the new possessions. His gallery was open to the public. From 1856, Mort began acquiring land near Moruya on the south coast of New South Wales. In 1860, Mort acquired the Bodalla estate near the mouth of the Tuross River. Mort eventually owned in the district, a very substantial holding in that fertile area. Bodalla is alleged to have been originally known as 'Boat Alley'. Mort's vision for Bodalla was as a country estate to retire on and to demonstrate model land utilisation and rural settlement. Mort wished to have a tenanted dairy estate run as an integrated whole. Mort was a director of the Western Kerosene Oil Company, when in July 1871, he bought the assets of the rival Hartley Kerosene Oil and Paraffine Company, at auction. His purchase facilitated the merger of the two companies existing operations, at Hartley Vale and Waterloo, to form the New South Wales Shale and Oil Company, in 1872. That company, which mined and processed oil shale at Hartley Vale, and later also at Torbane, continued in business until it was taken over by Commonwealth Oil Corporation in 1906. Mort was a prominent Anglican layman. He donated the land for St Mark's Church, Darling Point, and commissioned Edmund Blacket to design the church. Mort contributed to the upkeep of the church and also to the building of St. Andrew's Cathedral, Sydney and St Paul's College, University of Sydney. He was also the founder of Christ Church School in Pitt Street, Sydney.

Өлім және мұра

Томас Морт 1878 жылдың 9 мамырында Бодаллада пневмониядан қайтыс болды. Сэр Томас Сатклиф Морт, тағы бір жаңа аустралиялық, француз иммигранты Эжен Никольдің (олар аммиакты суға ерітіп, жабық бөлмеде 20°C температураға жеткен) дамытқан технологиясын пайдаланып, Балменде алғашқы мұздатқыш зауытын салды. Кейін, Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының саясаткері Август Морристің көмегімен, олар мұздатылған тағамдарға халықтың сенімсіздігін жеңіп, ықпалды тұлғалар алдында (мемлекеттік тамақтан кейін) тағамның «жаңа» емес екенін көрсетті. Бұл туралы «Сидней Морнинг Геральд» газеті жазды, бұл мұздатылған ет пен басқа да негізгі өнімдерге сұранысты оятуға көмектесті, алдымен ауылдық тұрғындарға, содан кейін Ұлыбританияға және, ақырында, бүкіл әлемге. Томас Морттың 1875 жылдың 2 қыркүйегінде өткен ашылу салтанатындағы сөзінде (онда 300-ге жуық адам қатысты, оның ішінде сэр Джон Хей, құрметті Дж. Докер, сэр Саул Сэмюэл, құрметті (кейіннен сэр) Джон Робертсон және мырза (кейіннен сэр) Генри Паркс болды): «Мен әрқашан сезінгендей, мен айналысқан жұмыс әлемдегі кілемдегі ең үлкен жұмыс деп ойлаймын. Иә, мырзалар, қазір уақыт келді – немесе жақын арада болады – Жердің әртүрлі бөліктері әрқайсысының және барлығының пайдалануы үшін өз өнімдерін беретін болады; бір елдің молшылығы екіншісінің жетіспеушілігін толықтырады; мол жылдың артығы кейінгі жылдың азына жеткілікті болады, өйткені суық барлық өзгерістерді тоқтатады. Ғылым бұл жоспарды ашты. Фарадейдің сиқырлы қолы басты сөзді айтты, ал өнертабыс қалғанын істеді. Климат, маусымдар, молшылық, аштық, қашықтық – бәрі қол ұстасып, барлығына жеткілікті болады, өйткені «Жер және оның толығы Раббыға тиесілі» және оның барлық халқы осы толылықтың иегері болуын қамтамасыз ету адам баласына жүктелген. Құдай әлемге жіберген әрбір жаратылысқа жеткілікті және артықпен қамтамасыз етеді, бірақ жағдайлар көбінесе сәйкес келмейді. Тамақ бар жерде адамдар жоқ, ал адамдар бар жерде тамақ жоқ. Алайда, мен жоғарыда айтқанымдай, адам баласы осы мәселелерді реттеуге қабілетті, және сіздердің осы ұлы іске қадам басқандарыңызға және куә болғандарыңызға сенемін. Ол қайтыс болған кезде оны «осы елдегі жұмысшы табының ең үлкен игілігі» деп атады. Бір апта ішінде Сиднейдегі жұмысшылардың жиналысы оған құрмет көрсету үшін шешім қабылдады, ал Пирс Коннолли жасаған мүсіні 1883 жылы Маккуари алаңында ашылды. Морт сондай-ақ оның құрметіне отбасы салып, Блэкеттің жобасы бойынша, Морттың жерінен алынған граниттен салынған Бодалладағы Барлық Әулиелер шіркеуімен еске алынды. Іргетасы 1880 жылы қаланды. Ол 1901 жылы аяқталды. Шіркеуде Генри Уиллис және ұлдарының жеті кішкентай органының бірі орналасқан. Шіркеудің құны 13 000 фунт стерлинг болды. Морттың «Mort & Co.» компаниясы 1883 жылы «Mort & Co Ltd» болып қайта құрылды. 1888 жылы «R Goldsbrough & Co Ltd» компаниясымен бірігіп, «Goldsbrough Mort & Co Ltd» компаниясын құрды. 1963 жылы бірігу нәтижесінде 1982 жылға дейін сауда-саттық жүргізген «Elder Smith Goldsbrough Mort Ltd» компаниясы құрылды. Қазіргі кезде бұл бизнес «Elders Limited» компаниясымен айналысады. Оңтүстік Сиднейдегі Мортдейл ауданы және оның басты жолы Мортс-роуд оның құрметіне аталған. Дарлинг Пойнттағы үйі, «Greenoaks» деп аталған, 1910 жылдың 24 қазанында Сидней архиепископының резиденциясына айналды және «Bishopscourt» деп қайта аталды. Ол 1999 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының мұра тізіміне енгізілді.

Thomas Mort died of pneumonia at Bodalla on 9 May 1878. Sir Thomas Sutcliffe Mort, using the technology developed by another new Australian, French immigrant Eugene Nicolle (who dissolved ammonia in water to reach a temperature of 20 °C in a sealed room) in Balmain built the first freezerworks. Subsequently, with the help of NSW politician, Augustus Morris, they overcame the public's mistrust of frozen food by revealing to an audience of the influential (after their state meal) that the food was not "fresh". This was consequently reported in the Sydney Morning Herald and helped to trigger demand for frozen meats and other primary produce, first to the rural population thence to Britain and, eventually, the world. From Thomas Mort's peroration at the inaugural lunch on 2 September 1875, at which 300 persons attended including Sir John Hay, the Hon. J. Docker, Sir Saul Samuel, the Hon. (afterwards Sir) John Robertson, and Mr (afterwards Sir) Henry Parkes:
I feel, as I have always felt, that there is no work on the world’s carpet greater than this in which I have been engaged. Yes, gentlemen, I now say that the time has arrived — at all events, is not far distant — when the various portions of the Earth will each give forth their products for the use of each and of all; that the over abundance of one country will make up for the deficiency of another; the superabundance of the year of plenty serving for the scant harvest of its successor; for cold arrests all change. Science has drawn aside the veil, and the plan stands revealed. Faraday’s magic hand gave the keynote, and invention has done the rest. Climate, seasons, plenty, scarcity, distance, will all shake hands, and out of the commingling will come enough for all, for ‘the Earth is the Lord’s and the fullness thereof’ and it certainly lies within the compass of man to ensure that all His people shall be partakers of that fullness. God provides enough and to spare for every creature He sends into the world; but the conditions are often not in accord. Where the food is, the people are not; and where the people are, the food is not. It is, however, as I have just stated, within the power of man to adjust these things, and I hope you will all join with me in believing that the first grand step towards the accomplishment of this great deed is in that of which you yourselves have this day been partakers and witnesses. At the time of his death he was spoken of as "the greatest benefactor the working classes in this country ever had". Within a week, a meeting of working men in Sydney had resolved to show their esteem; a sculpture in Macquarie Place by Pierce Connolly was unveiled in 1883. Mort is also commemorated by All Saints Church, Bodalla, built in his honour by his family, to a design by Blacket, using granite quarried on Mort's property. The foundation stone was laid in 1880. It was completed in 1901. The church has one of seven small Henry Willis & Sons organs. The church cost A£13,000. Mort's business Mort & Co. became Mort & Co Ltd in 1883. It merged with R Goldsbrough & Co Ltd in 1888 to form Goldsbrough Mort & Co Ltd. In 1963 a merger formed Elder Smith Goldsbrough Mort Ltd which traded until 1982. The present day business is Elders Limited. The southern Sydney suburb of Mortdale and its main road, Morts Road, are named after him. His house in Darling Point which he called Greenoaks became the home of the Anglican Archbishop of Sydney on 24 October 1910 and was renamed Bishopscourt. It was listed on the New South Wales State Heritage Register in 1999.