Кіріспе

Ежелгі Римнің құдайлық күші

Numen (көпше түрі numina) – латын тілінде "құдайлық", "құдайлық қатысу" немесе "құдайлық ерік" деген мағына беретін термин. Латын авторлары оны былай анықтады: Цицерон "құдайлық сана" (divina mens), "барлық нәрсеге бағынатын құдай" және "адам өмірін билейтін" "құдайлық күш" (vis divina) туралы жазды. Ол баяндар кезінде құстардың қимылдары мен дауыстарын тудырады. Вергилий "Энеида" кітабында "Одиссея" дастанынан алынған бір көзді алып Полифемді соқыр ету оқиғасын баяндай келіп, Одиссей мен оның серіктері алдымен "үлкен нуминалардан көмек сұрайды" (magna precati numina). Тарихшы Тацит Августтың қорытындысынан кейін халықтың пікірін келтіріп, кейбіреулер оның "өзін-өзі құдай санауымен" (se coli vellet) "құдайларға көрсетілген құрметтің жойылғанын" ойлады, "нуминалардың бейнесімен және ғибадатханаларымен" (effigie numinum) бірге. Плиний Кіші Патернусқа жазған хатында "күш", "қадір-қасиет" және "ұлылық" – қысқасы, "тарихтың нумени" туралы әуелете айтады. Лукреций numen mentis, яки "ақылдың бұйрығы" деген тіркесті қолданады, онда "бұйрық" – numen, бірақ егер сана құдайлық деп есептелмесе, бұл тек адамның еркі ретінде, құдайлық numen емес.

Осылайша, numen (құдайлық) жекеленбеген (бірақ жеке қасиет болуы мүмкін) және deus (құдай) -тан ажыратылуы керек.

Римдіктердің нуминаға табынулары

Нюмен сонымен қатар ежелгі Римнің императорлық культінде қолданылған, тірі императордың қорғаушы рухы, «құдайлық» немесе құдайлық күші – яғни, императорды тікелей құдай деп атамай оған табынудың бір жолы. Осы контексте нумен мен гений терминдерінің арасында айырма жасауға болады.

Діннің анимизмге дейінгі кезеңі ретінде анықтамасы

Numen inest деген тіркес Овидийдің Fasti (III, 296) еңбегінде кездеседі және «Бұл жерде құдірет бар» деп аударылған. Оның түсіндірілуі, әсіресе нумен сөзінің нақты мағынасы әдебиетте кеңінен талқыланды. Итальян дінінің ең ерте қабаттарында табиғи әлемде құдіреттің болуы, тарихи римдік дінде және әсіресе латын теонимдерінің этимологиясында қалған «анимистік» элемент ретінде қарастырылатын болжам, көбінесе халық арасында жиі айтылып жүр, бірақ МакГеу (2004) оны «көп жағдайда ғылыми қиялдау» деп сынға алды.

Нумина және белгілі бір діндер

"Numen eris caeloque redux mirabere regna" деген сөз тіркесі Арльдық Гилариге жатқызылған "Метрум ин генези" поэмасының 129-жолында кездеседі.