Ирактағы білім жүйесінің ағымдағы жағдайы

Кіріспе

Ирактағы білім беруге шолу

Ирактағы білім беруді Білім министрлігі басқарады. ЮНЕСКО мәліметтері бойынша, Ирак бұрын Таяу Шығыс және Батыс Азия аймағындағы ең жақсы білім беру көрсеткіштерінің біріне ие болған. Бастауыш мектепте жалпы қабылдау көрсеткіші 100% болатын, ал сауаттылық деңгейі жоғары болды. 1987 жылы сауатсыздық деңгейі 20% құрады. Дегенмен, аз қамтылған балалардың жартысынан асып түспейтіні бастауыш мектепті, ал төрттен бірінен кемі орта мектепті аяқтайды. 85%

2003 жылғы АҚШ-тың басып кіруінен кейінгі білім беру

2003 жылы Иракқа басып кіргеннен кейін Коалицияның Уақытша Әкімшілігі, айтарлықтай халықаралық көмекпен, Ирактың білім беру жүйесін толық реформалауға кірісті. Негізгі мақсаттардың бірі – бұрын кең таралған Баас идеологиясын оқу бағдарламаларынан жою, сондай-ақ мұғалімдердің жалақысын және оқыту бағдарламаларын едәуір арттыру болды, мұны Баас режимі 1990 жылдары іске асыра алмады. Жаңа Білім министрлігі барлық пәндер бойынша оқу бағдарламаларын қайта қарау үшін Ұлттық оқу бағдарламасы жөніндегі комиссияны тағайындады. Хусейн режимінің қаржыландырудың жеткіліксіздігіне байланысты 2003 жылы Ирактағы 15 000 мектеп ғимаратының шамамен 80 пайызы жөндеуді қажет етті және негізгі санитарлық талаптарды қанағаттандырмады, ал көптеген мектептерде кітапхана мен зертханалар болмады. Коалицияның Уақытша Әкімшілігінен Ирак университеттерін қайта құруға жауапты болған Джон Агресто университеттерді қайта құру үшін 1 миллиард доллар сұрады, бірақ ол тек 8 миллион доллар ғана алды. 1990 жылдары білім беруге бөлген қаржы азайғандықтан және экономикалық жағдайлар балаларды жұмысқа итеруге мәжбүрлегендіктен, мектепке бару көрсеткіштері күрт төмендеді. Режим өзгергеннен кейін жүйеде балабақшадан бастап он екінші сыныпқа дейін 6 миллионға жуық оқушы, 300 000 мұғалім мен әкімшілік қызметкер болды. Білім алу міндеттілігі тек алтыншы сыныпқа дейін сақталады, одан кейін ұлттық емтихан жоғары сыныптарға өту мүмкіндігін анықтайды. Емтиханды тапсалмағандарға кәсіптік білім беруге мүмкіндік берілсе де, оның сапасы нашар болғандықтан оны таңдайтын студенттердің саны аз. Ұлдар мен қыздар әдетте жетінші сыныптан бастап бөлек мектептерде оқиды. 2005 жылы реформаны одан әрі жүзеге асыруға кедергі келтірген факторлар – көптеген аймақтардағы нашар қауіпсіздік жағдайы, мұғалімдер мен әкімшілердің есеп беру қабілеті жоқ орталықтандырылған жүйе және жүйенің соңғы 30 жыл бойындағы оқшауланғандығы болды. Жеке мектептердің саны өте аз. (Бір ерекше мысал: Солтүстік Ирактағы Классикалық Мидия мектебі.) 2003 жылғы басып алуға дейін жоғары білім беру орындарында 240 000 адам оқыды. CIA World Factbook мәліметтері бойынша, 2000 жылы ересектер арасындағы сауаттылық деңгейі ерлер үшін 84%, әйелдер үшін 64% болды. БҰҰ деректеріне сәйкес, 2000 жылдан 2008 жылға дейін 15-24 жастағы ирактардың сауаттылығы 84,8%-дан 82,4%-ға дейін төмендеді. Ирактың солтүстігіндегі Ирак Курдистанындағы Курдистан Өңірлік Үкіметінің (КӨҮ) білім беру жүйесі көптеген мәселелерге тап болды. Көптеген адамдарда "магистр, докторлық және профессорлық атақтар сияқты жалған және жалған дипломдар бар". Саяси партияның жалған университет дипломдары бар адал мүшелері "министрліктерден бастап университет ректорларына, колледж декандарына, бас менеджерлерге, әкімшілерге, бақылаушыларға және мектеп директорларына дейін" жоғары лауазымды орындарда қызмет етеді. Сыншылар Ирак Курдистанындағы білім беруді "саяси бәсекелестік, БАҚ-тың үгіт-насихаттары, жалған патриотизм, ұлтшылдық сезімдер және партиялық байланыстар көлеңкелеп кеткенін" айтады.

Following the 2003 invasion of Iraq, the Coalition Provisional Authority, with substantial international assistance, undertook a complete reform of Iraq's education system. Among immediate goals were the removal of previously pervasive Baathist ideology from curricula and substantial increases in teacher salaries and training programs, which the Ba'athist regime was unable to provide in the 1990s. The new Ministry of Education appointed a national curriculum commission to revise curricula in all subject areas. Because of underfunding by the Hussein regime, in 2003 an estimated 80 per cent of Iraq's 15,000 school buildings needed rehabilitation and lacked basic sanitary facilities, and most schools lacked libraries and laboratories. John Agresto, the Coalition Provisional Authority official tasked with reconstructing the Iraqi university system, asked for $1 billion to rebuild the universities but only received $8 million. In the 1990s, school attendance decreased drastically as education funding was cut and economic conditions forced children into the workforce. After the regime change, the system included about 6 million students in kindergarten through twelfth grade and 300,000 teachers and administrators. Education is mandatory only through the sixth grade, after which a national examination determines the possibility of continuing into the upper grades. Although a vocational track is available to those who do not pass the exam, few students elect that option because of its poor quality. Boys and girls generally attend separate schools beginning with seventh grade. In 2005 obstacles to further reform were poor security conditions in many areas, a centralized system that lacked accountability for teachers and administrators, and the isolation in which the system functioned for the previous 30 years. Few private schools exist. (One notable example: The Classical School of the Medes in Northern Iraq.) Before the occupation of 2003, some 240,000 persons were enrolled in institutions of higher education. The CIA World Factbook estimates that in 2000 the adult literacy rate was 84 per cent for males and 64 per cent for females, with UN figures suggesting a small fall in literacy of Iraqis aged 15–24 between 2000 and 2008, from 84.8% to 82.4%. Education under the Kurdistan Regional Government (KRG) in Iraqi Kurdistan in northern Iraq faces many problems. There is a large number of people who have "fake and bogus awards like MAs, PhDs and professorial titles". Loyal political party members with fake university titles hold "high official ranks from ministries to university chancellors, deans of colleges, general managers, administrators, supervisors and school headmasters". Critics state that education in Iraqi Kurdistan is "overshadowed by political rivalry, media propaganda, fake patriotism, nationalist sentiments and party affiliation".

Саддамның тұсында Ирактағы білім беру

Ирак білім беру жүйесін 1921 жылы (Британдық Мандат кезеңінде) құрды және мемлекеттік және жеке білім беру бағыттарын ұсынды. 1970 жылдардың басында білім беру барлық деңгейде мемлекеттік және тегін болды, ал бастауыш білім міндетті болып бекітілді. Иракта білім беру жүйесін басқаруға екі министрлік кірді: Білім министрлігі (MOE) және Жоғары білім және ғылыми зерттеулер министрлігі (MOHSR). Жоғары білім және ғылыми зерттеулер министрлігі жоғары білім беру және ғылыми-зерттеу орталықтарымен айналысты, ал Білім министрлігі негізінен бастауыш және орта білім беруді, сондай-ақ оған байланысты салаларды басқарды. 1972 жылдың 1 маусымында Саддам Хусейн халықаралық мұнай мүдделерін және сол кезде елдің мұнай секторында үстемдік құрған Ирактың Ұлттық мұнай компаниясын мемлекеттік меншікке алды. Бір жыл өткен соң, 1973 жылғы мұнай дағдарысының нәтижесінде әлемдік мұнай бағасы күрт өсті, бұл АҚШ пен Батысқа қарсы 1973 жылғы мұнай бойкоты мен эмбаргодан туындады, себебі олар Израильді қолдады. Осының нәтижесінде Саддамның кірісі күрт өсіп, оның жоспарларын кеңейтуге мүмкіндік берді, оның ішінде білім беруді дамыту және сауатсыздықты жою да болды. Бірнеше жылдың ішінде Ирак Таяу Шығыс елдері арасында бұрын-соңды көрілмеген әлеуметтік қызметтерді ұсынды. Саддам "Сауатсыздықты жою жөніндегі ұлттық науқанды" және "Иракта міндетті тегін білім беру" науқанын құрып, басқарды, және оның тікелей қатысуымен үкімет жоғары білім деңгейіне дейін барлық деңгейде тегін білім беруді енгізді; бағдарлама басталғаннан кейін жүздеген мың адам оқуға үйренді. Үкімет сонымен қатар әскерилердің отбасыларына көмек көрсетті, барлық азаматтарға тегін медициналық көмек берді және фермерлерге субсидиялар тағайындады. Ирак Таяу Шығыстағы ең жаңартылған денсаулық сақтау жүйелерінің бірін құрды, бұл Саддамға Біріккен Ұлттар Ұйымының Білім, ғылым және мәдениет ұйымынан (ЮНЕСКО) марапат алуға мүмкіндік берді.

1990 жылдардан бұрын Баас режимі кезінде білім беру

Баас дәуірінде Ирактағы білім берудің жалпы үрдістері (1958 жылғы революциядан бастап 2003 жылы Садам Хусейнді құлатуға дейін) қолжетімділікті кеңейтуді, сауатсыздықты азайтуды, гендерлік теңдікті арттыруды және Ирактың Араб аймағындағы білім беру орталығы ретінде беделін арттыруды қамтыды. 1958 жылғы революциядан кейін бастауыш білім беру тегін және міндетті болды, ал орта және жоғары білім беру 1970 жылдары мұнайды мемлекеттік меншікке беруден кейін күрт кеңейтілді. Баас партиясы билік кезінде "әйелдер білімін насихаттады" және әйелдердің сауаттылығы мұсылман көпшілігіндегі елдер арасында ең жоғары деңгейге жетті. Оқу бағдарламасына қатысты, мемлекетке адалдық пен "шиит көпшілігі мен ірі күрд халқына қарсы сүнни азшылық үстемдігін нығайтқан ұлтшылдықтың тар идеалы" негізінде Ирактың ұлттық бірегейлігін қалыптастыруға баса назар аударылды. Білім беру және оқыту, сондай-ақ жұмыспен қамту және жалақы құрылымдары бойынша қолжетімді статистикадан мемлекеттік саясаттың таптық құрылым мен қабатталу үлгілеріне әсерін бағалауға болады. Білім беру мүмкіндіктерін кеңейтуге тарихи басымдық бергендіктен, Баас партиясының басшылары және Ирактың қалалық орта таптарының көп бөлігі ауылдық немесе қалалық төмен таптық шығу тегінен мемлекеттік аппаратта, мемлекеттік секторда және қоғамда орта және тіпті жоғары лауазымдарға көшуге мүмкіндік алды. Бұл әлеуметтік тарих ел бойынша негізгі білім беру мүмкіндіктерін кеңейтуге бағытталған үкіметтің күш-жігерімен расталады. 1976-1986 жылдар аралығында бастауыш сынып оқушыларының саны 30%-ға өсті; қыздардың саны 45%-ға, яғни жалпы санының 35%-дан 44%-ға өсті. Бастауыш сынып мұғалімдерінің саны осы кезеңде 40%-ға өсті. Орта білім беру деңгейінде студенттер саны 46%-ға, ал қыздар саны 55%-ға, яғни жалпы санының 29%-дан 36%-ға өсті. Бағдад халқының 29%-ында бастауыш сынып оқушыларының 26%-ы, бастауыш сынып қыздарының 27%-ы және орта мектеп оқушыларының 32%-ы орын алды. Білім беруді орталықтандырылған мектеп жүйесі арқылы үкімет қамтамасыз етті. 1980 жылдардың басында жүйеге бірінші деңгей деп аталатын алты жылдық бастауыш (немесе элементар) деңгей кірді. Екінші деңгей, сонымен қатар алты жыл, орта және орта дайындықтан тұрады, әрқайсысы үш жылдан тұрады. Бұл мектептерді бітіргендер кәсіптік мектепке, мұғалімдерді даярлау мектептерінің немесе институттарының біріне немесе әртүрлі колледждердің, университеттердің немесе техникалық институттардың біріне оқуға түсе алады. Бастауыш және орта мектептерге оқуға түсетін оқушылардың саны елдің орталық өңірінде ең көп, ал солтүстікте ең аз болды, бірақ солтүстік мектептердегі оқушылар саны оңтүстіктегіге қарағанда сәл ғана төмен болды. Соғыстан бұрын үкімет негізгі қалаларда, әсіресе Бағдадта бастауыш және орта білім беру мекемелерінің шекті шоғырлануын азайтуда айтарлықтай жетістіктерге қол жеткізді. Иракта жеткіліксіз болған кәсіптік білім беру 1980 жылдары ресми түрде елеулі көңіл бөлді. Техникалық саладағы студенттер саны 1977 жылдан бастап үш есеге өсіп, 1986 жылы 120 090-нан асты. Баас режимі де 1960 жылдардың соңынан бастап аймақтық айырмашылықтарды азайтуда алға жылжуға тырысты, бірақ олар жойылғаннан алыс және ресми статистика көрсеткеннен әлдеқайда ауыр болды. Мысалы, Бағдадта орта білімнен жоғары білім беру мекемелерінің көпшілігі болды, өйткені ол Бағдад университетінің ғана емес, 1983-1984 оқу жылында (саңығы 1988 жылдың басында статистикасы бар) 34 555 студент болды, сонымен қатар Техникалық институттар қоры, 34 277 студентпен, Мустансирия университеті, 11 686 студентпен және Технологиялық университеті, 7 384 студентпен. Басра, Мосул және Эрбиль университеттері 1983-1984 оқу жылында жоғары білімге қабылдаған барлық студенттердің 26 пайызын құрады. Жоғары білім алуға ұмтылған студенттердің саны 1980 жылдары күрт өсті. Осыған сәйкес 1980 жылдардың ортасында үкімет Эрбилдегі Салахаддин университетін солтүстікке кеңейтуді және Бағдадтан тыс жерде Ар Рашид университетін құруды жоспарлады. Соңғысы 1988 жылдың басында әлі болмаған, бірақ екеуі де ақыр соңында 50 000 студентті қабылдау үшін жасалған. Сонымен қатар, 1987 жылдың желтоқсанының соңында үкімет тағы төрт университет құру жоспарларын жариялады: бірі орталық аймақтағы Тикритте, бірі оңтүстіктегі Аль-Куфах пен Аль-Кадисияда және бірі батыстағы Аль-Анбарда. Бұл университеттердің егжей-тегжейі белгісіз. Соғыс басталғанда, үкімет білім беру мәселесінде қиындыққа тап болды. Соғыс кезіндегі жұмыс күшінің жетіспеуіне қарамастан, режим университет студенттерінің қорына жүгінуге дайын болмады, себебі бұл жастар Ирактың болашағы екенін айтты. 1988 жылдың басында үкімет студенттерді әскери қызметтен бітіруге дейін үнемі босатып отырды, бұл саясатқа қатаң түрде бағынды.

General trends of education during the Baathist era in Iraq (from the 1958 revolution to the deposition of Sadaam Hussein in 2003) included expanded access, decreased illiteracy, increased gender parity, and the rise of the reputation of Iraq as a centre of education in the Arab region. Primary education was made free and compulsory after the 1958 revolution, and secondary and higher education would be dramatically expanded as well after the nationalization of oil in the 1970s. The Baath party is also known to have "popularized women's education" during their rule, and women's literacy rates became the highest among Muslim majority countries. In terms of curriculum, emphasis was placed on cohering an Iraq nationalist identity around loyalty to the state and "a narrow ideal of nationalism that bolstered Sunni minority rule over a Shi'ite majority and large Kurdish population." The impact of government policies on the class structure and stratification patterns can be imputed from available statistics on education and training as well as employment and wage structures. Owing to the historic emphasis on the expansion of educational facilities, the leaders of the Baath Party and indeed much of Iraq's urban middle class were able to move from rural or urban lower class origins to middle and even top positions in the state apparatus, the public sector, and the society at large. This social history is confirmed in the efforts of the government to generalize opportunities for basic education throughout the country. Between 1976 and 1986, the number of primary school students increased by 30 per cent; female students increased by 45 per cent, from 35 to 44 per cent of the total. The number of primary school teachers increased by 40 per cent over this period. At the secondary level, the number of students increased by 46 per cent, and the number of female students increased by 55 per cent, from 29 to 36 per cent of the total. Baghdad, which had about 29 per cent of the population, had 26 per cent of the primary students, 27 per cent of the female primary students, and 32 per cent of the secondary students. Education was provided by the government through a centrally organized school system. In the early 1980s, the system included a six year primary (or elementary) level known as the first level. The second level, also six years, consisted of an intermediate secondary and an intermediate preparatory, each of three years. Graduates of these schools could enroll in a vocational school, one of the teacher training schools or institutes, or one of the various colleges, universities, or technical institutes. The number of students enrolled in primary and secondary schools was highest in the central region of the country and lowest in the north, although the enrollment of the northern schools was only slightly lower than that of the south. Before the war, the government had made considerable gains in lessening the extreme concentration of primary and secondary educational facilities in the main cities, notably Baghdad. Vocational education, which had been notoriously inadequate in Iraq, received considerable official attention in the 1980s. The number of students in technical fields had increased threefold since 1977, to over 120,090 in 1986. The Baath regime also seemed to have made progress since the late 1960s in reducing regional disparities, although they were far from eliminated and no doubt were more severe than official statistics would suggest. Baghdad, for example, was the home of most educational facilities above the secondary level, since it was the site not only of Baghdad University, which in the academic year 1983–84 (the most recent year for which statistics were available in early 1988) had 34,555 students, but also of the Foundation of Technical Institutes, with 34,277 students, Mustansiriya University, with 11,686 students, and the University of Technology, with 7,384 students. The universities in Basra, Mosul, and Erbil, taken together, enrolled 26 per cent of all students in higher education in the academic year 1983–84. The number of students seeking to pursue higher education in the 1980s increased dramatically. Accordingly, in the mid 1980s, the government made plans to expand Salahaddin University in Erbil in the north and to establish Ar Rashid University outside Baghdad. The latter was not yet in existence in early 1988 but both were designed ultimately to accommodate 50,000 students. In addition, at the end of December 1987, the government announced plans to create four more universities: one in Tikrit in the central area, one each at Al Kufah and Al Qadisiyah in the south, and one at Al Anbar in the west. Details of these universities were not known. With the outbreak of the war, the government faced a dilemma regarding education. Despite the shortage of wartime manpower, the regime was unwilling to tap the pool of available university students, arguing that these young people were Iraq's hope for the future. As of early 1988, therefore, the government routinely exempted students from military service until graduation, a policy it adhered to rigorously.