Албаниядағы білім жүйесінің шолуы

Кіріспе

Албаниядағы білім берудің жалпы шолуы

Албаниядағы бастауыш, орта және жоғары білім деңгейлері көбінесе мемлекет тарапынан қолдауға ие. Оқу жылы АҚШ-тағыдай, қыркүйек немесе қазан айында басталып, маусым немесе шілде айында аяқталады. Барлық мемлекеттік мектептерде оқыту тілі – албан тілі. Білім беру үш сатыдан тұрады: бастауыш, орта және университет алдындағы білім. Ел бойынша шамамен 5000 мектеп бар. 1-9 сыныптардағы білім алу міндетті, бірақ көптеген оқушылар орта білім алуға дейін білімін жалғастырады. Білімін жалғастыру үшін оқушылар 9-сыныптың және 12-сыныптың соңындағы бітіру емтихандарын тапсыруы керек. Оқу жылы екі семестрге бөлінеді. Оқу аптасы дүйсенбі күні басталып, жұма күні аяқталады. Албанияның "білім беруге қатысты өмір сүру ұзақтығы (бастауыштан жоғары білімге дейін)" 16 жылды құрайды. Ел 167 елдің ішінде 25-орында тұр. 2015 жылы Албаниядағы жалпы сауаттылық деңгейі 98,7% болды; ерлердің сауаттылық деңгейі 99,2%, ал әйелдердің сауаттылық деңгейі 98,3% құрады. Адам құқықтарын өлшеу бастамасы (HRMI) Албанияның елдің табыс деңгейіне сәйкес білім алу құқығын орындаудың тек 87,4% деңгейінде екенін анықтады. HRMI білім алу құқығын бастауыш және орта білім алу құқықтарын қарастыру арқылы бөліп қарастырады. Албанияның табыс деңгейін ескере отырып, ел бастауыш білім беру үшін ресурстары (табысы) бойынша мүмкін болатын деңгейдің 86,3%-ына, ал орта білім беру үшін 88,5%-ына жеткен.

Коммунистікке дейінгі кезең

1945 жылы елде сауаттылық деңгейі 40%-ға дейін көтерілді, ал 1946 жылдың соңында сауатсыздық деңгейі 60% құрады. Бұл төмен пайыз негізінен 1912 жылы албан тілінде білім беретін мектептердің саны ел тәуелсіздік алғанға дейін өте аз болғандықтан болды. Бұл, негізінен, албандықтардың өз тілінде білім алу қажеттілігін сезінбеуіне байланысты, олар Осман империясында негізінен лауазымды тұлғалар мен жалдамалы әскерлер ретінде жұмыс істегендіктен және албандық тайпалық құрылымға байланысты. Алайда, 19 ғасырдың екінші жартысында, әсіресе Абдул Хамид II кезеңінде Осман билеушілері мектептерде албан тілінің қолданылуына тыйым салды. Осман түрік тілі мұсылман халқына қызмет көрсететін бірнеше мектепте қолданылды. Бұл мекемелер негізінен қалалар мен ірі қалаларда орналасқан. Православ христиан балаларына арналған мектептер Константинопольдің Экуменикалық Патриархатының бақылауында болды. Бұл мектептерде әдетте православие дінбасылары сабақ берді, ал олар грек тілінде оқытты. Қазіргі уақытта албан тілінде білім берген алғашқы мектеп 1861 жылы Шкодерде ашылған францискан семинариясы болды, бірақ 1638 жылдан бері Пданедегі францискандар албан мектептерін атап көрсеткен. 1880-1910 жылдар аралығында бірнеше албандық патриоттар ұлттық сананы қалыптастыруға ниеттеніп, оңтүстіктегі бірнеше қалаларда бастауыш мектептер ашты, бірақ бұл мекемелерді Осман билігі 1905 жылы солтан Абдул Хамид II-нің қорқынышынан, бұл албандықтардың Осман империясынан бөлінуіне әкелуі мүмкін деген опасынан жапты. 1908 жылы жас түрік қозғалысының пайда болуы албандық патриоттарды күш-жігерін күшейтуге итермеледі, сол жылы зиялылар тобы Монастырда албан әліпбиін таңдау үшін кездесті. 1908 жылға дейін албан тілінде жазылған кітаптар көбінесе латын, грек және түрік араб әріптерінің үйлесімінен тұратын әліпбидің қоспасын қолданды. Монастырлық кездесуге қатысушылар латын әріптеріне негізделген бірыңғай әліпбиді жасады. Көп ұзамай жаңа әліпбиде бірнеше оқулықтар жазылды, ал елдегі әртүрлі аймақтарда албан тілінде бастауыш мектептер ашылды. 1909 жылы ана тілінде сабақ бере алатын мұғалімдерге деген сұранысты қанағаттандыру үшін Елбасан қаласында жалпы білім беретін мектеп құрылды. Бірақ 1910 жылы жас түріктер албан ұлтшылдығының пайда болуынан қорқып, албан тілін оқыту тілі ретінде қолданатын барлық мектептерді жапты. Албания тәуелсіздік алғаннан кейін де мектептердің саны аз болды. Балқан соғыстары мен Бірінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан туындаған тұрақсыз саяси жағдайлар біріктірілген білім беру жүйесінің дамуына кедергі келтірді. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда (1914 жылы) Албанияда албандық білім беру мүмкіндігі шектеулі болды. Осман білім беру мекемелерінен басқа жергілікті мектептер негізінен грек және бірнеше арома тілінде сөйлеген: Тіл мектептері Өлкелер грек 150 (20 000 оқушы) негізінен елдің оңтүстігінде румын 20 Корче аймағы сербия 1 Шкодра аймағы Алайда шетелдік оккупациялық күштер өздерінің бақылауындағы кейбір мектептерді ашты, әр күш өз тілінде білім берді. Осы мектептердің кейбірі, әсіресе итальяндықтар мен француздар, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін де жұмыс істеп, Батыс білім беру әдістері мен қағидаларын енгізуде маңызды рөл атқарды. Корчедегі ұлттық лицейдің маңызы ерекше болды, онда оқыту тілі француз тілі болды. 1920 жылы білім беру министрлігіне кіретін ұлттық үкімет құрылғаннан кейін көп ұзамай ұлттық білім беру жүйесінің негізі қаланды. Қалаларда және кейбір үлкен қалаларда бастауыш мектептер ашылды, ал Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ашылған итальяндық және француз мектептері нығайтылды. Осы аралықта екі маңызды американдық мектеп құрылды: Тиранадағы американдық кәсіптік мектеп, оны 1921 жылы американдық жасөспірімдер Қызыл Кресті құрды, ал Қаваждағы американдық ауыл шаруашылығы мектебі, оны Таяу Шығыс қоры демеушілік етті. Шетелдік мектептерде болашақтағы бірнеше коммунистік партия мен үкімет қайраткерлері білім алды: Энвер Ходжа 1930 жылы Ұлттық лицейді бітірді, ал премьер-министр болатын Мехмет Шеху 1932 жылы Америка кәсіптік мектебінде білім алды. 1920 жылдары қазіргі заманғы албан мемлекетінің негізі қаланған кезеңде шынайы албан білім беру жүйесін дамытуға айтарлықтай жетістік жасалды. 1933 жылы Корольдік конституцияға азаматтардың білім алуы мемлекеттің айрықша құқығы болып табылатын түзетулер енгізілді. Американдық ауыл шаруашылығы мектебінен басқа барлық шетел тіліндегі мектептер жабылды немесе мемлекеттендірілді. Бұл қадам итальяндық үкіметтің тікелей демеушілігімен ашылған мектептердің жылдам таралуын тоқтатуға бағытталған, әсіресе солтүстіктегі католиктер арасында. Мектептерді мемлекеттендіру 1934 жылы бүкіл білім беру жүйесін қайта ұйымдастырумен қатар жүрді. Жаңа жүйе төрттен он төрт жасқа дейінгі бастауыш білім беруді міндетті деп белгіледі. Ол сондай-ақ әртүрлі типтегі орта мектептерді кеңейтуді, жаңа техникалық, кәсіптік және коммерциялық орта мектептерді құруды және мұғалімдерді даярлауды үдетуді және кеңейтуді көздейді. 1934 жылғы қайта ұйымдастыру заңының міндетті ережелері ауылдық жерлерде еңсерілмеді, өйткені шаруалар өз балаларын егістікте жұмыс істеуге қажет етті, сондай-ақ мектеп ғимараттарының, мұғалімдердің және көлік құралдарының жетіспеуіне байланысты. Албанияда Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін жұмыс істеген жалғыз аз ұлтты мектептер – Гжирокастр ауданында тұратын грек аз ұлттыларына арналған мектептер болды. Бұл мектептер де 1933 жылғы конституциялық түзетуге байланысты жабылды, бірақ Греция мәселені Халықаралық тұрақты сотқа жолдады, ол Албанияны оларды қайта ашуға мәжбүр етті. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі Албанияда университет деңгейінде білім берілмеді және барлық жоғары білім шетелде алынды. Жыл сайын мемлекет лайықты орта мектеп бітірушілеріне шектеулі стипендиялар берді, олар әйтпесе білім беруді жалғастыра алмайтын еді. Бірақ университет студенттерінің көп бөлігі жақсы жағдайдағы отбасылардан шықты және осылайша жеке қаржыландырылды. Студенттердің көп бөлігі Рим мен Тирана үкіметтері арасындағы ерекше қатынастарға және жақындығына байланысты итальян университеттеріне барды. Итальяндық үкімет өзі елге саяси, экономикалық, әскери және мәдени ену саясатын ұстанды, Тиранадағы елшілігі ұсынған албандық студенттерге стипендиялар берді. 1939 жылдың сәуір айында итальяндықтар Албанияны басып алғаннан кейін білім беру жүйесі толыққанды итальяндық бақылауға көшті. Итальян тілін барлық орта мектептерде міндетті ету және фашистік идеология мен бағытты оқу бағдарламаларына енгізу жүзеге асырылды. Алайда, 1941 жылдан бастап, итальяндық күштерге қарсы партизандық топтар жұмыс істеген кезде бүкіл білім беру жүйесі парализге ұшырады. Орта мектептер қарсылық ошағы мен партизандық жұмылдыру орталықтарына айналды, көптеген мұғалімдер мен студенттер қарсылық топтарына қосылу үшін тауға кетті. 1943 жылдың қыркүйегінде Италия одақтастарға капитуляциялағанда және неміс әскерлері Албанияға басып кіргенде және оккупациялағанда білім беру толыққанды тоқтады.

As late as 1945, the literacy rate of the country was raised to about 40%, and in late 1946 the illiteracy rate was 60%. This low percentage was principally because schools using the Albanian language had been practically very low in numbers in the country before it became officially independent in 1912. That is because Albanians didn't feel the need of a mass education in their language in the schools system due to them being mostly employed as officials and mercenaries/soldiers in the Ottoman Empire and also due to Albanian tribalism. However during the 2nd half of the nineteenth century, especially during certain periods in Abdul Hamid II period, the Ottoman rulers had prohibited the use of the Albanian language in schools. Ottoman Turkish was spoken in the few schools that served the Muslim population. These institutions were located mainly in cities and large towns. The schools for Orthodox Christian children were under the supervision of the Ecumenical Patriarchate of Constantinople. The teachers at these schools usually were recruited from the Orthodox clergy, and the language of instruction was Greek. The first school known to use Albanian in modern times was a Franciscan seminary that opened in 1861 in Shkodër, though there are mentions of Albanian schools by Franciscans since 1638 in Pdhanë. From about 1880 to 1910, several Albanian patriots intent on creating a sense of national consciousness founded elementary schools in a few cities and towns, mostly in the south, numbering to a dozen, but these institutions were closed by the Ottoman authorities in 1905 due to the Sultan Abdul Hamid II being scared this might have triggered an Albanian separation from the Ottoman Empire. The advent of the Young Turks movement in 1908 motivated the Albanian patriots to intensify their efforts, and in the same year a group of intellectuals met in Monastir to choose an Albanian alphabet. Books written in Albanian before 1908 had used a mixture of alphabets, consisting mostly of combinations of Latin, Greek, and Turkish Arabic letters. The participants in the Monastir meeting developed a unified alphabet based on Latin letters. A number of textbooks soon were written in the new alphabet, and Albanian elementary schools opened in various parts of the country. In 1909, to meet the demand for teachers able to teach in the native tongue, a normal school was established in Elbasan. But in 1910, the Young Turks, fearing the emergence of Albanian nationalism, closed all schools that used Albanian as the language of instruction. Even after Albania became independent, schools were few in numbers. The unsettled political conditions caused by the Balkan Wars and by World War I hindered the development of a unified education system. When World War I broke out (1914), Albanian education in Albania was scarce. Apart from the Ottoman educational institutions, the local schools were mostly Greek and a few Aromanian speaking:
Language Schools Regions Greek 150 (20.000 students) mostly in the country's south Romanian 20 Korçë region Serbian 1 Shkodra region

The foreign occupying powers, however, opened some schools in their respective areas of control, each power offering instruction in its own language. A few of these schools, especially the Italian and French ones, continued to function after World War I and played a significant role in introducing Western educational methods and principles. Particularly important was the National Lycée of Korçë, in which the language of instruction was French. Soon after the establishment of a national government in 1920, which included a ministry of education, the foundation was laid for a national education system. Elementary schools were opened in the cities and some of the larger towns, and the Italian and French schools that had opened during World War I were strengthened. In the meantime, two important American schools were founded: the American Vocational School in Tirana, established by the American Junior Red Cross in 1921, and the American Agricultural School in Kavajë, sponsored by the Near East Foundation. Several future communist party and government luminaries were educated in the foreign schools: Enver Hoxha graduated from the National Lycée in 1930, and Mehmet Shehu, who would become prime minister, completed studies at the American Vocational School in 1932. In the 1920s, the period when the foundations of the modern Albanian state were laid, considerable progress was made toward development of a genuinely Albanian education system. In 1933 the Royal Constitution was amended to make the education of citizens an exclusive right of the state. All foreign language schools, except the American Agricultural School, were either closed or nationalised. This move was intended to stop the rapid spread of schools sponsored directly by the Italian government, especially among Roman Catholics in the north. The nationalisation of schools was followed in 1934 by a far reaching reorganisation of the entire education system. The new system called for compulsory elementary education from the ages of four to fourteen. It also provided for the expansion of secondary schools of various kinds; the establishment of new technical, vocational, and commercial secondary schools; and the acceleration and expansion of teacher training. The obligatory provisions of the 1934 reorganisation law were never enforced in rural areas because the peasants needed their children to work in the fields, and because of a lack of schoolhouses, teachers, and means of transportation. The only minority schools operating in Albania before World War II were those for the Greek minority living in the district of Gjirokastër. These schools too were closed by the constitutional amendment of 1933, but Greece referred the case to the International Permanent Court of Justice, which forced Albania to reopen them. Pre World War II Albania had no university level education and all advanced studies were pursued abroad. Every year the state granted a limited number of scholarships to deserving high school graduates, who otherwise could not afford to continue their education. But the largest number of university students came from well to do families and thus were privately financed. The great majority of the students attended Italian universities because of their proximity and because of the special relationship between the Rome and Tirana governments. The Italian government itself, following a policy of political, economic, military, and cultural penetration of the country, granted a number of scholarships to Albanian students recommended by its legation in Tirana. Soon after the Italians occupied Albania in April 1939, the education system came under complete Italian control. Use of the Italian language was made compulsory in all secondary schools, and the fascist ideology and orientation were incorporated into the curricula. After 1941, however, when guerrilla groups began to operate against the Italian forces, the whole education system became paralysed. Secondary schools became centres of resistance and guerrilla recruitment, and many teachers and students went to the mountains to join resistance groups. By September 1943, when Italy capitulated to the Allies and German troops invaded and occupied Albania, education had come to a complete standstill.

Коммунистік кезең

1944 жылдың соңында билікті қолға алғаннан кейін коммунистік режим мектептерді қайта ашуға және бүкіл білім беру жүйесін коммунистік идеологияны көрсететіндей етіп құруға ең басты мән берді. Режимнің жаңа мектеп жүйесі алдына қойған мақсаттары – елдегі сауатсыздықты мүмкіндігінше жылдам жою, ел мәдениетіндегі «бұржуазиялық қалдықтармен» күресу, албан жастарына партияның түсіндіруі бойынша коммунизмнің идеялары мен принциптерін сіңіру және, соңында, барлық әлеуметтік топтардың балаларын осы принциптер негізінде тәрбиелеу болды. 1946 жылғы коммунистік конституцияда режимнің барлық балаларды мемлекеттік бақылауға алу ниеті анық көрсетілген. Барлық мектептер жақын арада мемлекеттік басқаруға берілді. Сонымен қатар, көптеген білім салаларында мамандардың жетіспеуіне байланысты, көптеген жастар Албанияның дипломатиялық қарым-қатынасы бар елдерге (КСРО, Чехословакия, Польша, Румыния және т.б.) жіберілді. 1946 жылғы Білім беру реформасы туралы заңда марксистік-лениндік принциптердің барлық мектеп оқулықтарына енгізілуі нақты айтылды. Бұл заңда жаңа мектеп жүйесінің басты міндеті – сауатсыздықпен күрес екені де көрсетілді. 1949 жылдың қыркүйегінде үкімет он екіден қырыққа дейінгі жастағы, оқу-жазу білмейтін барлық азаматтардың оқу мен жазу сабақтарына қатысуын міндеттейтін заң қабылдады. Халық кеңестерінің білім бөлімдері сауатсыз шаруалар үшін курстар ұйымдастырды. Қарулы күштердің саяси органдары сауатсыз әскери қызметшілерге параллель курстар өткізді. 1946 жылғы заңда жеті жылдық міндетті бастауыш және төрт жылдық орта білім беру тегін берілетінінен басқа, әртүрлі әлеуметтік, мәдени және экономикалық салалар үшін кадрлар, техниктер және білікті жұмысшыларды даярлау үшін кәсіптік, сауда және мұғалімдерді даярлау мектептерінің желісін құру да қарастырылды. 1948 жылы қабылданған тағы бір Білім беру заңы білікті және жартылай білікті жұмысшыларды даярлау және техниктердің теориялық және кәсіби білімдерін арттыру мақсатында кәсіби және кәсіптік курстарды одан әрі кеңейтуді көздеді. 1950 жылдары мектеп жүйесіне коммунистік идеологиялық насихат және орталық үкіметтің бақылауы тұрғысынан кеңестік бағыт берілді. Орта техникалық мектептер де осы бағытта құрылды. 1951 жылы үш жоғары оқу орны ашылды: Жоғары педагогикалық институт, Жоғары политехникалық институт және Жоғары ауыл шаруашылығы институты, барлығы кеңестік үлгіде құрылған. Оқулықтардың көп бөлігі, әсіресе ғылыми-техникалық мәселелерге арналғандары, кеңес аудармаларынан алынған. Мұғалімдерді даярлау курстары құрылды, онда орыс тілі, кеңестік педагогика мен психологияның кеңестік әдістері және марксистік-лениндік диалектика кеңес оқытушыларымен оқытылды. Кеңес педагогтарының тобы 1957 жылы құрылған Тиранадағы Энвер Ходжа университетінің (қазіргі Тирана университеті) құрылымдық, оқу бағдарламасының және идеологиялық негізін қалады. 1960 жылға қарай бастауыш және орта білім беру жүйесі жалпы білім беретін мектептер мен кәсіптік және кәсіптік институттарды қамтитын он бір жылдық бағдарламаға айналды. Жалпы білім беретін мектептерде 1-ден 4-сыныпқа дейінгі бастауыш сыныптар, 5-7-сыныптар және 8-11-сыныптар болды. Алайда 1960 жылдың қазан айында, кеңес-албан қарым-қатынастарының шиеленісі ең жоғары нүктеге жеткен кезде, Албанияның Еңбек партиясы бүкіл мектеп жүйесін қайта ұйымдастыруға шақыратын қаулы шығарды. Қаулының нағыз мақсаты – мектептерді кеңес ықпалынан тазарту және оқулықтарды қайта жазу болды. Он бір жылдық жалпы білім беру бағдарламасына қосымша бір жыл қосылды, ал бүкіл мектеп жүйесі өнеркәсіппен тығыз байланыстырылды, бұл албан жастарын кеңес мамандарының орнын басуға дайындауға мүмкіндік берді, егер олар 1961 жылы кері қайтарылса. Кейінгі реформа білім беру жүйесін төрт негізгі санатқа бөлді: мектепке дейінгі білім беру, жалпы сегіз жылдық бағдарлама, орта және жоғары білім беру. Сегіз жылдық міндетті бағдарлама оқушыларға идеологиялық, саяси, моральдық, эстетикалық, дене тәрбиесі және әскери білім берудің негіздерін беру үшін жасалды. Жаңа жүйе оқушылардың мектепке түсу жасын жетіден алтыға дейін төмендетті және бастауыш және орта мектептерді бөліп қарастырмады. Орта білім 9-сыныптан басталады (әдетте он төрт жаста) және 12-сыныппен аяқталады. Орта мектептер төрт жылдық жалпы білім беру бағдарламаларын немесе төрт жылдық кәсіптік және кәсіптік бағдарламаларды ұсынды, оның ішінде өнеркәсіптік, ауыл шаруашылығы, педагогикалық, сауда, өнер және денсаулық салалары бар. Кейбір бағдарламалар тек екі жылға соқты. Жоғары оқу орындарында оқу мерзімі үштен бес жылға дейін созылды, және бұл деңгейде де оқу тегін болды. Жоғары білім беруді кеңейту үшін, күндізгі оқушылардың санын арттыру, жоғары оқу орындары жоқ жерлерде жаңа бөлімдер ашу және жоғары білім алғандарды жоғары білікті техникалық және ғылыми кадрларға айналдыру үшін мамандандырылған курстар ұйымдастыру шаралары қарастырылды. Барлық күндізгі оқушылар мектептегі міндетті әскери дайындықтан өтумен қатар, өнеркәсіптік өндірісте тоғыз айлық тәжірибелік жұмыс және үш айлық әскери оқудан өтуге міндетті болды. Режимнің идеологиясын насихаттау үшін Ленин атындағы Жоғары партия мектебі сияқты партиялық мектептер де болды. Ересектерге арналған білім беру де жас оқушыларға арналған күндізгі оқуға қарағанда ұқсас жүйеде ұйымдастырылды, екі ерекшелік болды. Біріншіден, сегіз жылдық жалпы білім беру сегменті міндетті емес еді және алғашқы төрт сыныпты екі жылда аяқтауға мүмкіндік беретін алты жылдық бағдарламаға сығылған. Екіншіден, орта мектепті бітіргеннен кейін жоғары оқу орындарына түскім келгендер күндізгі оқушылар сияқты өндірістік жұмыспен айналыспастан, бір жылдық дайындық курсына қатысуға тиіс болды. Ресми статистика көрсеткендей, режим білім беру саласында айтарлықтай жетістіктерге қол жеткізді. 1980 жылдардың соңына қарай сауатсыздық дерлік жойылды. 1939 жылы барлық деңгейде 60 000-нан кем студент болса, 1987 жылы мектепте оқитын адамдардың саны 750 000-нан асты, сондай-ақ Албанияда 40 000-нан астам мұғалім жұмыс істеді. Барлық студенттердің шамамен 47%-ы – қыздар. Сегізінші сыныпты бітіргендердің орта білім берудің қандай да бір түрін жалғастырғандардың үлесі 1980 жылы 39%-дан 1990 жылы 73%-ға дейін өсті, ал ең шалқары ауылдарда да көрсеткіш 56%-дан төмен емес еді.

Upon taking power in late 1944, the communist regime gave high priority to reopening the schools and organising the whole education system to reflect communist ideology. The regime's objectives for the new school system were to wipe out illiteracy in the country as soon as possible, to struggle against "bourgeois survivals" in the country's culture, to transmit to Albanian youth the ideas and principles of communism as interpreted by the party, and finally to educate the children of all social classes on the basis of these principles. The 1946 communist constitution made it clear that the regime intended to bring all children under the control of the state. All schools were soon placed under state management. At the same time, due to the lack of specialists in many fields of knowledge, a lot of young people were sent abroad to the countries Albania had diplomatic connections with (Soviet Union, Czechoslovakia, Poland, Romania etc.) The 1946 Education Reform Law provided specifically that Marxist Leninist principles would permeate all school texts. This law also made the struggle against illiteracy a primary objective of the new school system. In September 1949, the government promulgated a law requiring all citizens between the ages of twelve and forty who could not read to attend classes in reading and writing. Courses for illiterate peasants were established by the education sections of the people's councils. The political organs of the armed forces provided parallel courses for illiterate military personnel. In addition to providing for free seven year obligatory elementary schooling and four year secondary education, the 1946 law called for the establishment of a network of vocational, trade, and teacher training schools to prepare personnel, technicians, and skilled workers for various social, cultural, and economic activities. Another education law adopted in 1948 provided for the further expansion of vocational and professional courses to train skilled and semiskilled workers and to increase the theoretical and professional knowledge of the technicians. In the 1950s, the school system was given a thorough Soviet orientation in terms both of communist ideological propaganda and central government control. Secondary technical schools were established along the same lines. In 1951 three institutes of higher learning were founded: the Higher Pedagogic Institute, the Higher Polytechnical Institute, and the Higher Agricultural Institute, all patterned on Soviet models. Most textbooks, especially those dealing with scientific and technical matters, were Soviet translations. Courses for teacher preparation were established in which the Russian language, Soviet methods of pedagogy and psychology, and Marxist Leninist dialectics were taught by Soviet instructors. A team of Soviet educators laid the structural, curricular, and ideological foundations of the Enver Hoxha University at Tirana (now called University of Tirana), which was established in 1957. By 1960 the system of elementary and secondary education had evolved into an eleven year program encompassing schools of general education and vocational and professional institutes. The schools of general education consisted of primary grades one to four, intermediate grades five to seven, and secondary grades eight to eleven. In October 1960, however, as Soviet Albanian tensions were reaching the breaking point, the Albanian Party of Labour issued a resolution calling for the reorganisation of the whole school system. The resolution's real aim was to purge the schools of Soviet influence and rewrite the textbooks. An additional year was added to the eleven year general education program, and the whole school system was integrated more closely with industry in order to prepare Albanian youth to replace the Soviet specialists, should the latter be withdrawn, as they eventually were in 1961. A subsequent reform divided the education system into four general categories: preschool, general eight year program, secondary, and higher education. The compulsory eight year program was designed to provide pupils with the elements of ideological, political, moral, aesthetic, physical, and military education. The new system lowered the entrance age for pupils from seven to six, and no longer separated primary and intermediate schools. Secondary education began with grade nine (usually at age fourteen), and ended with grade twelve. Secondary schools offered four year general education programs or four year vocational and professional programs, including industrial, agricultural, pedagogic, trade, arts, and health tracks, among others. Some programs lasted only two years. The term of study in the institutes of higher education lasted three to five years, and tuition was also free at this level. Provision was made to expand higher education by increasing the number of full time students, setting up new branches in places where there were no post secondary institutes, and organising specialised courses in which those who had completed higher education would be trained to become highly qualified technical and scientific cadres. All full time graduate students had to serve a probationary period of nine months in industrial production and three months in military training, in addition to the prescribed military training in school. There were also post secondary Party schools, such as Lenin Higher Party School, which existed simply to promote the regime's philosophy. Adult education was provided in the same sequence as full time schooling for younger students, with two exceptions. First, the eight year general education segment was noncompulsory, and was compressed into a six year program that allowed for completion of the first four grades in two years. Second, those who wanted to proceed to higher institutes after completing secondary school had to devote one year to preparatory study instead of engaging in production work, as full time students did. Official statistics indicated that the regime made considerable progress in education. Illiteracy had been virtually eliminated by the late 1980s. From a total enrolment of fewer than 60,000 students at all levels in 1939, the number of people in school had grown to more than 750,000 by 1987; also, there were more than 40,000 teachers in Albania. About 47% of all students were female. The proportion of eighth grade graduates who continued with some type of secondary education increased from 39% in 1980 to 73% in 1990, with no village reporting a figure lower than 56%.

Қазіргі заманғы

1990 жылы міндетті білім беру бағдарламасын сегіз жылдан он жылға дейін ұзартатын қайта ұйымдастыру жоспары жарияланды. Бірақ, келесі жылы Албаниядағы ауқымды экономикалық және саяси дағдарыс, одан кейін қоғамдық тәртіптің бұзылуы мектеп жүйесін хаоске түсірді. Жалпыға тараған вандализм және оқулықтар мен құрал-жабдықтардың жетіспеуі мектеп жұмысына зиян келтірді, нәтижесінде Италия және басқа елдер материалдық көмек көрсетуге мәжбүр болды. 1991 жылдың қыркүйегінде білім беру министрі университет деңгейінен төменгі 2500 мектептің шамамен үштен бірі тоналып, он бес мектеп ғимараты қиратылғанын хабарлады. Көптеген мұғалімдер ауылдық жерлерден қалаларға көшіп кетті, ал ауыл мектептерінде кадр жетіспеушілігі туды, қалалар мен кенттерде жұмыссыздар қатары көбейді; шамамен 2000 мұғалім елден қашып кетті. Коммунистік режимнің 46 жылдан астам уақыт бойы білім беру жүйесіне таңған қатаң бақылауы ақыры тоқтатылып, жақсартуға мүмкіндік ашылды. Коммунизм кезіндегідей, мұғалімдердің тәртібі албан білім беру жүйесінде де маңызды мәселе болып қала береді, себебі мұғалімдер зорлыққа жүгінеді, ал студенттерден берілген материалды жаттап алу күтіледі. Сонымен қатар, мұғалімдер арасындағы жемқорлық күшейіп, емтихан нәтижелеріне, бағаларға байланысты "конверттер" мен қымбат сыйлықтар беру қалыпты жағдайға айналды. Дегенмен, студенттің білім беру жүйесінің ортасында тұратын батыс үлгісін қабылдауға тырысылып жатыр, бұл қазіргі шығыс үлгісінен өзгеше, онда мұғалім басым рөлде болады. 1990 жылдардың соңында көптеген мектептер Сорос Ашық Қоғам Қорының көмегімен оқу жағдайларын жақсарту мақсатында қайта жаңартылды немесе жаңадан салынды. Көбінесе жақсартулар ірі қалаларда, әсіресе астана Тиранада орын алды. Тиранада сыныптардың тым көп оқушыға толуы байқалады, нәтижесінде күндізгі уақытта екі ауысыммен сабақ өтіледі, ал қыс мезгілінде жылыту мәселесі өте қиын. Ескі коммунистік насият мектептік оқу бағдарламаларынан алынып тасталды, математика, ғылым және гуманитарлық пәндерге көбірек назар аударылды. Оқу аптасы 6 күннен 5 күнге дейін қысқартылды. Кейбір жақсы жағдайлы мектептер компьютерлерді енгізе бастады, бірақ көптеген мектептерде зертханалық сабақтарға қажетті негізгі құрал-жабдықтар әлі де жетіспейді. Сонымен қатар, барлық деңгейдегі жекеменшік білім беру мекемелері жақсартылған оқу материалдарымен, кадрлармен және қосымша іс-шаралармен ашылды, бірақ оқу ақысы жоғары. Орта білімнен кейінгі білім беру саласында да ұқсас өзгерістер болды. Албанияның түрлі қалаларында студенттерге әртүрлі мамандықтарды оқуға мүмкіндік беретін бірқатар жеке университеттер құрылды. Электрондық оқыту бағдарламалары енгізіле бастады, студенттерге онлайн курстарға қатысуға мүмкіндік берді. Алайда, кейбір жеке университеттер "диплом фабрикалары" ретінде танымал болды, мысалы, белгілі итальян саясаткері Умберто Боссидің ұлына даулы диплом беру оқиғасы болды. Нәтижесінде албан үкіметі осы құбылысты тоқтату үшін ондай мекемелердің оннан астамын жапты. 2009-2013 жылдар аралығында оқулық индустриясы оқулықтарды қолжетімді ету мақсатында реттеуден босатылды, бұл студенттер мен оқытушыларға кеңірек таңдау жасауға мүмкіндік берді. Бірақ, бұл салада жақын туыстарға, таныстарға жәрдемдесу кеңінен таралды, білім беру сапасы төмендеді. Оқулықтарды жазуға сенімділігі жоқ авторлар тартылып, мазмұны күмәнді, сапасы төмен оқулықтар басылды. Олардың бірінде балшық пен суды араластырып ішіп, ауруға шалдығып сабақтан қашу туралы әңгіме жазылған. Физика оқулығында студенттерден ағашқа адамды қуатын аюдың түсін табу талап етілді. Басқа оқулықтарда тілді ұқтырмас сөздер қолданылды. 2013 жылдан бастап осы оқулықтарға тыйым салынды және албан білім беру жүйесін Еуроодақ стандартына жақындастыру мақсатында Пирсон мен Оксфорд баспаларынан шыққан беделді оқулықтар енгізілді. Сонымен қатар, 1-5 сынып оқушылары тегін оқулықтармен қамтамасыз етіледі. 2018-2019 жылдардың қысында Тиранада білім беру инфрақұрылымын жақсартуды, оқу ақысын төмендетуді, оқытушылар арасындағы жақын туыстарға жәрдемдесуді, жемқорлықты және жыныстық қысымды айыптауды талап ететін студенттік наразылықтар өтті. Үкімет талаптарды қабылдады, ал Тиранадағы Студенттер қалашығындағы студенттер жатақханалары үкімет пен Албанияның мемлекеттік академиялық мекемелері арасындағы Университет шарты аясында қайта жаңартылуда. Соңғы жылдары, негізінен Оңтүстік Италиядан келген шетелдік студенттер Тиранадағы итальяндық университеттерге Италиядағы университеттерге түсу емтихандарына жақсы дайындалу ниетімен түсуде.

A reorganisation plan was announced in 1990 that would extend the compulsory education program from eight to ten years. The following year, however, a major economic and political crisis in Albania, and the ensuing breakdown of public order, plunged the school system into chaos. Widespread vandalism and extreme shortages of textbooks and supplies had a devastating effect on school operations, prompting Italy and other countries to provide material assistance. The minister of education reported in September 1991 that nearly one third of the 2,500 schools below the university level had been ransacked and fifteen school buildings razed. Many teachers relocated from rural to urban areas, leaving village schools understaffed and swelling the ranks of the unemployed in the cities and towns; about 2,000 teachers fled the country. The highly controlled environment that the communist regime had forced upon the educational system over the course of more than forty six years was finally liberated set for improvement. As in Communism, teacher discipline remains a major problem in the Albanian education system, as teachers resort to violence, while students are expected to simply memorise the assigned material. Furthermore, corruption among teachers is becoming a problem as 'envelopes' and expensive gifts are the norm when faced with important deadlines, such as entry averages, or failing the grade. However, there has been an effort to adopt the Western model whereby the student is at the centre of the education system as opposed to the current Eastern model where the teacher holds the dominant role. In the late 1990s, many schools were rebuilt or reconstructed to improve learning conditions through the Soros Open Society Foundations. Most of the improvements have happened in the larger cities, such as the capital Tirana. The latter suffers from vast overcrowding of classrooms, resulting in 2 daytime teaching shifts, while heating during the winter is a major problem. The old communist propaganda has been taken out of all school curricula and more emphasis has been put on mathematics, sciences and humanities. The school week was shortened from 6 to a 5 day week. Some of the wealthier schools have begun introducing computers, but many schools still lack basic supplies for laboratory classes. Meanwhile, private, non public institutions across all levels have opened up with improved teaching material, staff, and added extra curricular activities but expensive fees. Similar changes have also taken place in the post secondary level. A number of private universities have been established in different cities of Albania, offering students possibilities of studying in different branches. E learning programs have begun to be introduced, offering students the possibility of following online courses. However, some post secondary private institutions have become known as simply "diploma factories", as was the case with the granting of a controversial university diploma to the son of famous Italian politician Umberto Bossi. As a result, the Albanian government has closed a dozen of such institutions in an attempt to clamp down on the phenomenon. Between 2009 and 2013, the textbook industry was deregulated in an effort to make textbooks more affordable thus offering a wider choice to students and instructors. However, the sector became vulnerable to favouritism and the Albanian education system experienced a decline in quality. It became flooded with texts written by writers without credible credentials resulting in mediocre texts with dubious content. One of them featured a story about mixing chalk with water and drinking it to become ill and skip classes. A physics textbook required students to find the colour of a bear, which was chasing a human up a tree. Other texts made explicit use of profanity. Since 2013, the above texts were banned and more reputable ones from Pearson and Oxford were introduced in an effort to harmonise the Albanian education system with the EU. In addition, students between grades 1 to 5 are provided with free textbooks. In the winter of 2018 19, student protests took place in Tirana to demand better education infrastructure, slash tuition fees, and denounce favouritism, corruption, and sexual favours among teaching staff. The government accepted the demands, and student dorms at Student City in Tirana are being reconstructed as part of the University Pact between the government and public academic institutions in Albania. In recent years, foreign students mainly from Southern Italy are getting enrolled in Italian affiliated universities in Tirana in the hope of better preparing for entrance exams in Italy's universities.