Ресейдегі білім жүйесінің шолуы

Кіріспе

Ресейдегі білім туралы мәлімет

1990 жылға дейін Кеңес Одағында мектепте оқу курсы 10 жылға созылды, бірақ 1990 жылдың соңында 11 жылдық курс ресми түрде қолданысқа енді. Мемлекеттік орта мектептерде білім беру тегін; алғашқы жоғары (университет деңгейіндегі) білім беру тегін, бірақ шектеулер бар: студенттердің көп бөлігі толық төлем жасап оқиды. Білім берудің барлық сатысында әйелдер мен ерлердің саны тең, тек жоғары білім беруде әйелдер 57% құрап басымдық танытады. 2015 жылы АҚШ Орталық барлау агенттігінің бағалауынша, Ресейдегі сауаттылық деңгейі 99,7% (ерлер үшін 99,7%, әйелдер үшін 99,6%). 2016 жылғы ЭЫДҰ бағалауы бойынша, Ресейдің ересек халқының 54% (25-64 жас аралығындағылар) жоғары білім алған, бұл Ресейді 35 ЭЫДҰ мүше елдері арасында жоғары білім деңгейі бойынша екінші орынға қойды. 47,7% орта білімді (толық 11 жылдық курс), 26,5% орта мектепті (9 жыл) және 8,1% бастауыш білімді (кем дегенде 4 жыл) аяқтаған. Жоғары білім алудың ең жоғары көрсеткіші (24,7%) 35-39 жас аралығындағы әйелдер арасында тіркелді (осы жас аралығындағы ерлер арасында 19,5%). Басқа ЭЫДҰ елдерімен салыстырғанда, Ресейде сыныптардың орташа саны орташа деңгейде және оқу сағаттары жылына ең аз. 2014 жылы Pearson/Economist Intelligence Unit Ресейдің білім беру жүйесін Еуропада 8-ші, ал әлемде 13-ші орынға қойды; Ресейдің білім беру деңгейі әлемде 21-ші орында, ал студенттердің танымдық қабілеттері 9-шы орында бағаланды. 2015 жылы ЭЫДҰ ресейлік студенттердің математика және ғылым пәндері бойынша білімін әлемде 34-ші орынға қойды, бұл көрсеткіш Швеция мен Исландия арасындағы деңгейде. 2016 жылы АҚШ-тың Bloomberg компаниясы Ресейдің жоғары білім беруін әлемдегі үшінші үздік деп бағалады, бұл бағалау жоғары мектепті бітіргендердің колледжге түсу үлесін, ғылым және техника мамандықтарын бітірген түлектердің жалпы колледж түлектері арасындағы үлесін, сондай-ақ еңбек күшіндегі ғылым және техника мамандықтарын бітіргендердің үлесін ескерді. 2014 жылы Ресей халықаралық студенттер үшін ең танымал 6-шы бағыт болды. Адам құқықтарын өлшеу бастамасы Ресейдің білім алу құқығына қатысты талаптардың 86,8% орындалғанын көрсетті.

Before 1990 the course of school training in the Soviet Union lasted 10 years, but at the end of 1990, an 11 year course officially came into operation. Education in state owned secondary schools is free; first tertiary (university level) education is free with reservations: a substantial number of students enroll on full pay. Male and female students have equal shares in all stages of education, except in tertiary education where women lead with 57%. A 2015 estimate by the United States Central Intelligence Agency puts the literacy rate in Russia at 99.7% (99.7% for men, 99.6% for women). According to a 2016 OECD estimate, 54% of Russia's adults (25 to 64 year olds) have attained tertiary education, giving Russia the second highest attainment of tertiary education among 35 OECD member countries. 47.7% have completed secondary education (the full 11 year course); 26.5% have completed middle school (9 years) and 8.1% have elementary education (at least 4 years). The highest rates of tertiary education (24.7%) are recorded among women aged 35 to 39 years (compared to 19.5% for men of the same age bracket). Compared with other OECD countries, Russia has close to average class sizes and some of the shortest instruction hours per year. In 2014 the Pearson/Economist Intelligence Unit rated Russia's education as the 8th best in Europe and the 13th best in the world; Russia's educational attainment was rated as the 21st highest in the world, and the students' cognitive skills as the 9th highest. In 2015 the OECD ranked Russian students' mathematics and science skills as the 34th best in the world, between Sweden and Iceland. In 2016 the US company Bloomberg rated Russia's higher education as the third best in the world, measuring the percentage of high school graduates who go on to attend college, the annual science and engineering graduates as a percentage of all college graduates, and science and engineering graduates as a percentage of the labor force. In 2014 Russia ranked as the 6th most popular destination for international students. The Human Rights Measurement Initiative finds that Russia is fulfilling 86.8% of what it should be fulfilling for the right to education, based on its level of income.

Мектепке дейінгі және бастауыш мектеп

2002 жылғы халық санауы бойынша 5 жастағы балалардың 68% (78% қалалық және 47% ауылдық) балабақшаға қабылданған. ЮНЕСКО деректеріне сәйкес, мектепке дейінгі білім беру бағдарламаларына қатысу 1999 жылы 67%-дан 2005 жылы 84%-ға дейін өсті. Балабақшалар, мектептерден өзгеше, аймақтық және жергілікті билік органдарымен реттеледі. Білім және ғылым министрлігі 5-6 жастағы балаларға арналған мектепке дейінгі дайындық бағдарламасын ғана реттейді. 2004 жылы үкімет балабақша құнының толық сомасын ата-аналардан алуға тырысты, бірақ кеңінен тараған халықтың наразылығы саясатты кері қайтаруға әкелді. Қазіргі уақытта жергілікті билік ата-аналардан құнының 20%-дан аспайтын төлемді талап етуге құқылы. Сонымен қатар, 1990-шы жылдар бойы сапалы білім беруге жол ашатын мемлекеттік балабақшалардың аз бөлігі дамыды. 1998 жылғы дағдарыстан кейін экономиканың жақсаруы және демографиялық шыңның тарихи өсуі 2005 жылы алғаш рет тіркелген туыс өсуіне әкелді. Мәскеу қаласы балабақшаларда бос орындарды табуға жауапты арнайы комиссиялар құрды; ата-аналар балаларын туғаннан кейін күту тізіміне тіркейді. Мәселенің ауқымы аудандар арасында әр түрлі: мысалы, Мәскеудің Фили-Давыдково ауданында (78 000 халқы бар) барлық балабақшалар жойылды (тұрғындар басқа жерде балабақшаға орын алу үшін бәсекелесуге мәжбүр), ал Зеленоградта кезек қысқа екені хабарланды. Тәуелсіз авторлар балабақшаға түсу үшін пара немесе "сыйлықтар" университеттерге түсу құнымен шайқасады деп мәлімдейді. 2007-2008 жылдарға қарай 4 965 шет тілдері, математика және т.б. мамандықтары бойынша дамыған білім беру мектептері, 2 347 жалпы білім беру мектептері және 1 884 барлық санаттағы мүгедектік балаларға арналған мектептер кірді.

2005 жылғы ЮНЕСКО есебіне сәйкес, ересек халқының 96% орта білімді аяқтаған, ал көпшілігі жоғары білім де алған. Ресейде тоғыз жылдық орта білім 2007 жылдың 1 қыркүйегінен бастап міндетті болып табылады. 2007 жылға дейін ол тоғыз жылмен шектелген, 10-11 сыныптар қосымша болды; Ресейдің федералдық құрамына кіретін субъектілері жергілікті заңнама арқылы он бір жылдық федералдық бағдарлама шеңберінде білім берудің жоғары міндетті стандартын енгізе алатын. Мәскеу 2005 жылы он бір жылдық міндетті білім беруді енгізді, сондай-ақ Алтай өлкесінде, Саха және Тюмень облыстарында да осындай заңдар болды. 15-18 жастағы оқушы ата-анасының және жергілікті биліктің келісімімен, ал 18 жасқа толғаннан кейін олардың келісімінсіз оқуын тоқтатуға құқылы. Мектеп өмірін бұзатын бірнеше бұзушылықтар үшін 15 жастан бастап мектептен шығару мүмкін. Он бір жылдық оқу мерзімі бастауыш (1-4 сыныптар), орта (5-9 сыныптар) және жоғары (10-11 сыныптар) сыныптарға бөлінеді. Балалардың басым көпшілігі толық бағдарламамен он бір жылдық білім беретін мектептерге барады; бастауыш немесе бастауыш және орта сыныптармен шектелген мектептер көбінесе ауылдық жерлерде кездеседі. Ресейдегі 59 260 мектептің 36 248-і толық он бір жылдық бағдарламаны ұсынады, 10 833-і тоғыз жылдық "негізгі" (бастауыш және орта) білім береді, ал 10 198-і тек бастауыш білім береді. Бастауыш сынып оқушылары әдетте мектеп ғимаратының өз қабатында басқа сыныптардан бөлек оқытылады. Оларды, идеалды жағдайда, барлық төрт бастауыш сынып бойынша бір ғана мұғалім оқытады (дене шынықтыру және, егер бар болса, шет тілдерінен басқа). Бастауыш сынып мұғалімдерінің 98,5% әйелдер. Олардың саны 1999 жылы 349 мыңнан 2005 жылы 317 мыңға дейін азайды. Бесінші сыныптан бастап әр пән арнайы пән мұғалімімен оқытылады (2004 жылы – 80,4%, 1991 жылы – 75,4%-дан жоғары). Оқушылар мен мұғалімдердің арақатынасы (11:1) дамыған еуропалық елдермен салыстыруға болады. Мұғалімдердің орташа айлық жалақысы 2008 жылы Мордовияда 6 200 рубльден (200 АҚШ доллары) Мәскеуде 21 000 рубльге (700 АҚШ доллары) дейін жетеді. Оқу жылы 1 қыркүйектен мамыр айының соңына дейін жалғасады және төрт семестрге бөлінеді. Мектептердегі оқу бағдарламасы бекітілген; кейбір батыс елдерінен өзгеше, оқушылар мен олардың ата-аналары оқу пәндерін таңдауға құқығы жоқ. Оқушылардың сабақ жүктемесі жылына 638 сағатты (9 жастағылар үшін) және 893 сағатты (13 жастағылар үшін) құрайды, бұл Чили, Перу немесе Таиландтағыдан және АҚШ-тың көптеген штаттарынан төмен, бірақ ресми сағаттар көбінесе қосымша сабақтармен толықтырылады. Оқушылар 5 сатылы шкала бойынша бағаланады, іс жүзінде 2 ("қанағаттанарлық емес") -ден 5 ("тамаша") дейін. 1 – өте сирек қолданылатын өте нашар баға. Мұғалімдер күнделікті пайдалануда осы бағаларды (мысалы, 4+, 5−) жиі бөліп көрсетеді, бірақ семестрлік және жылдық нәтижелер қатаң түрде 2, 3, 4 немесе 5 бағаларымен бағаланады. Кейбір орта мектептер стандартты бағдарламамен қатар кейбір пәндерді тереңдете оқытады (математика, шет тілдері, өнер, әскери пәндер және т.б.). Бұл мектептер әдеттегі орта мектептерден беделі жоғары саналады.

According to a 2005 UNESCO report, 96% of the adult population has completed lower secondary schooling and most of them also have an upper secondary education. Nine year secondary education in Russia is compulsory since September 1, 2007. Until 2007, it was limited to nine years with grades 10 11 optional; federal subjects of Russia could enforce higher compulsory standard through local legislation within the eleven–year federal programme. Moscow enacted compulsory eleven–year education in 2005, similar legislation existed in Altai Krai, Sakha and Tyumen Oblast. A student of 15 to 18 years of age may drop out of school with the approval of his/her parent and local authorities, and without their consent upon reaching age of 18. Expulsion from school for multiple violations disrupting school life is possible starting at the age of 15. The eleven year school term is split into elementary (years 1–4), middle (years 5–9), and senior (years 10–11) classes. The absolute majority of children attend full programme schools providing eleven year education; schools limited to elementary or elementary and middle classes typically exist in rural areas. Of all the 59,260 schools in Russia, 36,248 provide the full eleven year programme, 10,833 offer nine year "basic" (elementary and middle) education, and 10,198 only offer elementary education. Children of elementary classes are normally separated from other classes within their own floor of a school building. They are taught, ideally, by a single teacher through all four elementary years (except for physical training and, if available, foreign languages); 98.5% of elementary school teachers are women. Their number decreased from 349,000 in 1999 to 317,000 in 2005. Starting from the fifth year, each academic subject is taught by a dedicated subject teacher (80.4% women in 2004, an increase from 75.4% in 1991). Pupil to teacher ratio (11:1) is on par with developed European countries. Teachers' average monthly salaries in 2008 range from 6,200 roubles (200 US dollars) in Mordovia to 21,000 roubles (700 US dollars) in Moscow. The school year extends from September 1 to the end of May and is divided into four terms. Study programme in schools is fixed; unlike in some Western countries, schoolchildren or their parents have no choice of study subjects. Class load per student (638 hours a year for nine year olds, 893 for thirteen year olds) is lower than in Chile, Peru or Thailand, and slightly lower than in most states of the United States, although official hours are frequently appended with additional class work. Students are graded on a 5 step scale, ranging in practice from 2 ("unacceptable") to 5 ("excellent"); 1 is a rarely used sign of extreme failure. Teachers regularly subdivide these grades (i. e. 4+, 5−) in daily use, but term and year results are graded strictly 2, 3, 4 or 5. Some secondary schools conduct, in addition to the standard programme, an in depth study of some subjects (schools focused on mathematics, foreign languages, arts, military related subjects, etc.). These schools are considered more prestigious than the usual secondary schools.

Кәсіптік оқыту мүмкіндігі

Тоғыз жылдық білім беру бағдарламасын аяқтағаннан кейін студенттің қалған екі жылды жалпы білім беретін мектепте оқуды немесе мамандандырылған кәсіптік оқу орнына ауысуды таңдау мүмкіндігі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда, мұндай оқу орындары төмен деңгейлі ПТУ-ларға, жақсырақ саналатын техникумдарға және медициналық (медбике деңгейіндегі) училищаларға бөлінетін. 2000-шы жылдардағы көптеген мұндай мекемелер, егер жұмыс істесе, колледждер деп қайта аталды. Олар студенттерге кәсіптік біліктілік берумен қатар, жалпы білім беретін мектептің 11 жылдық біліміне тең келетін аттестат та береді. Оқу бағдарламасы, өндірістік тәжірибе элементтерін қамтығандықтан, 3 жылға созылады. 2007-2008 жылдары мұндай 2800 мекемеде 2,280,000 студент оқыды. Ресейдегі кәсіптік училищалар, АҚШ-тағы Tech Prep училищалары сияқты, ISCED классификациясына кірмейді, мұның себебі техникумдардың орта білім беру стандартын асып түсетін жоғарғы сыныптарында. Орта білім туралы барлық куәліктер (Мaturity Certificate, аттестат зрелости), оларды берген оқу орнына қарамастан, бірдей ұлттық стандартқа сәйкес келеді және заң бойынша, кемінде, толыққанды тең деп есептеледі. Мемлекет әрбір аттестатта болуы тиіс оқу пәндерінің минималды (және дерлік толық) тізімін белгілейді. Іс жүзінде, оқу мерзімін үш жылға ұзарту кәсіптік училищаларда оқитын жігіттерге қиындық тудыруы мүмкін: олар бітіру алдында немесе бітіргеннен кейін әскерге шақыру жасына жетеді де, әдетте, жоғары білім беру оқу орнына түсу үшін әскерде қызмет етуі керек. Барлық жігіттер жоғары білім алу үшін әскери қызметтен кейінге қалдыруға құқылы болғамен, олар әскерден шақыру туралы хабарлама алғанда бірден университет түсу емтихандарына тіркелуі керек. Көптеген әскери комиссариат қызметкерлері осы мәселеде болашақ сарбаздарға жақсы қарайды және көбінесе түлектерге университет таңдауға, емтиханға тіркелуге немесе ақылы оқуға түсуге жеткілікті уақыт береді, тіпті жазғы шақыру кезеңі студенттердің көпшілігі бітіргенге дейін аяқталмаған болса да. Бұл адамдардың барлығы заң бойынша бітірген күнінен кейін бірден әскери комиссариатқа баруға міндетті. Әскери қызметке шақыру жасындағы жігіттер, егер білім алуын жалғастырмаса, Ресей армиясындағы шақыру кезеңдерінің мерзімділігіне байланысты, бітіргеннен кейін жарты жыл ішінде әскерден хабар алады.

Upon completion of a nine year program the student has a choice of either completing the remaining two years at normal school, or of a transfer to a specialized professional training school. Historically, those were divided into low prestige PTUs and better regarded technicums and medical (nurse level) schools; in the 2000s, many such institutions, if operational, have been renamed as colleges. They provide students with a vocational skill qualification and a high school certificate equivalent to 11 year education in a normal school; the programme, due to its work training component, extends over 3 years. In 2007–08 there were 2,800 such institutions with 2,280,000 students. Russian vocational schools, like the Tech Prep schools in the USA, fall out of ISCED classification, the difference is attributed to senior classes of technicums that exceed secondary education standard. All certificates of secondary education (Maturity Certificate, аттестат зрелости), regardless of issuing institution, conform to the same national standard and are considered, at least in law, to be fully equivalent. The state prescribes a minimum (and nearly exhaustive) set of study subjects that must appear in each certificate. In practice, extension of study terms to three years slightly disadvantages vocational schools' male students who intend to continue: they reach conscription age before graduation or immediately after it, and normally must serve in the army before applying to undergraduate level institutions. Although all male pupils are eligible to postpone their conscription to receive higher education, they must be at least signed up for the admission tests into the university the moment they get the conscription notice from the army. Most military commissariat officials are fairly considerate towards the potential recruits on that matter and usually allow graduates enough time to choose the university and sign up for admission or enroll there on a paid basis despite the fact that the spring recruiting period has not yet ended by the time most students graduate. All those people may legally be commanded to present themselves to the recruitment centers the next day after graduation. Males of conscription age that chose not to continue their education at any stage usually get notice from the army within half a year after their education ends, because of the periodic nature of recruitment periods in Russian army.

Бірыңғай мемлекеттік емтихандар

Әдетте, университеттер мен институттар үміткерлердің мектептегі оқу нәтижелеріне қарамастан, өздерінің қабылдау емтихандарын өткізеді. Бітірушілердің қабілеттерін бірыңғай бағалау жүйесі болған жоқ; мектептер мен аймақтар арасындағы бағалау стандартының өзгешелігіне байланысты жоғары мектептер берген бағалар үйлесімсіз деп есептелді. 2003 жылы Білім министрлігі Бірыңғай мемлекеттік емтихан (БМЕ) бағдарламасын іске қосты. Бұл бағдарлама – жоғары мектеп бітірушілеріне арналған стандартталған емтихан жиынтығы, ол ел бойынша біркелкі ұсынылып, студенттің мектеп мұғалімдерінен тәуелсіз бағаланады. Солтүстік Америкадағы SAT емтиханына ұқсас, БМЕ мемлекеттік университеттерге түсу емтихандарын алмастыруға тиіс болды. Реформаторлардың ойынша, БМЕ қашық аймақтардағы дарынды түлектерге өздері қалаған университеттерге түсуге мүмкіндік береді, сонымен қатар қабылдаумен байланысты парақорлықты жояды, ол кезде ол шамамен 1 миллиард АҚШ долларына бағаланды. 2003 жылы 858 университет және колледж қызметкері пара алуда айыпталып, МГИМО-ға түсу үшін талап етілген "төлем" 30 000 АҚШ долларына жеткені хабарланды. Университет басшылары, әсіресе Мәскеу мемлекеттік университетінің ректоры Виктор Садовничий, өзгеріске қарсы шықты, олардың мектептері үміткерлерден қосымша емтихан үшін ақы алмайынша сақталмайды деп мәлімдеді. Дегенмен, заң шығарушылар 2007 жылдың ақпан айында БМЕ-ні заңдастырды. 2008 жылы БМЕ студенттер үшін міндетті, университеттер үшін – ерікті болды, ал 2009 жылдан бастап толығымен міндетті болып табылады. Кейбір жоғары оқу орындары БМЕ нәтижелерімен қатар өздерінің қабылдау емтихандарын өткізуге рұқсат етілді, бірақ мұндай емтихандар туралы алдын ала хабарлау қажет. БМЕ бағаларын екі кезеңде беру жүзеге асырылады. Бұл жүйеде "алғашқы балл" – орындалған тапсырмалар үшін жиналған ұпайлардың қосындысы, әр тапсырмаға белгілі бір максималды ұпай саны қарастырылған. Алғашқы баллдың ең жоғары мәні пәнге қарай өзгереді, мысалы, математикадан 37 баллдың 23-ін, ал француз тілінен 80 баллдың 43-ін алуға болады. Алғашқы балдар, емтихан тапсырғандар арасындағы алғашқы балдардың таралуын ескеретін күрделі статистикалық есептеулер арқылы соңғы немесе "емтихан бағаларына" айналдырылады. Бұл жүйе ашықтығының жетіспеуі үшін сынға ұшырады. Ресейдің барлық аймақтарын қамтыған тұңғыш жалпыұлттық БМЕ сессиясы 2008 жылдың жазында өтті. Студенттердің 25,3%-ы әдебиеттен, 23,5%-ы математикадан сүрінді, ал ең жоғары бағалар француз, ағылшын және әлеуметтану пәндерінен тіркелді. 20 мың студент өз бағаларына шағымданып, шағымдардың үштен бірі студенттердің пайдасына шешілді.

Traditionally, the universities and institutes conducted their own admissions tests regardless of the applicants' school record. There was no uniform measure of graduates' abilities; marks issued by high schools were perceived as incompatible due to grading variances between schools and regions. In 2003 the Ministry of Education launched the Unified state examination (USE) programme. The set of standardised tests for high school graduates, issued uniformly throughout the country and rated independent of the student's schoolmasters, akin to the North American SAT, was supposed to replace entrance exams to state universities. Thus, the reformers reasoned, the USE would empower talented graduates from remote locations to compete for admissions at the universities of their choice, at the same time eliminating admission related bribery, then estimated at 1 billion US dollars annually. In 2003, 858 university and college workers were indicted for bribery; the admission "fee" in MGIMO allegedly reached 30,000 US dollars. University heads, notably Moscow State University rector Viktor Sadovnichiy, resisted the change, arguing that their schools cannot survive without charging the applicants with their own entrance hurdles. Nevertheless, the legislators enacted USE in February 2007. In 2008, it was mandatory for the students and optional for the universities; it is fully mandatory since 2009. A few higher education establishments are still allowed to introduce their own entrance tests in addition to USE scoring; such tests must be publicized in advance. Awarding USE grades involves two stages. In this system, a "primary grade" is the sum of points for completed tasks, with each of the tasks having a maximum number of points allocated to it. The maximum total primary grade varies by subject, so that one might obtain, for instance, a primary grade of 23 out of 37 in mathematics and a primary grade of 43 out of 80 in French. The primary grades are then converted into final or "test grades" by means of a sophisticated statistical calculation, which takes into account the distribution of primary grades among the examinees. This system has been criticized for its lack of transparency. The first nationwide USE session covering all regions of Russia was held in the summer of 2008. 25.3% students failed the literature test, 23.5% failed mathematics; the highest grades were recorded in French, English and social studies. Twenty thousand students filed objections against their grades; one third of objections were settled in the student's favor.

Денелік кемшілік

Физикалық мүмкіндігі шектеулі балалар, мүгеделіктің сипаты мен ауқымына және жергілікті мамандандырылған мекемелердің болуына байланысты, мұндай мекемелерге немесе жалпы білім беретін мектептердегі арнайы сыныптарға қатырайды. 2007 жылғы мәліметтер бойынша, 80 соқырлар мен көру қабілеті нашар балаларға арналған мектеп болды; олардың оқу мерзімі 12 жылға дейін ұзартылады және сыныптардағы оқушылар саны бір мұғалімге 9-12 баладан аспайды. Саңырау балаларға 99 мамандандырылған балабақша мен 207 орта білім беру мектеп-интернатында білім беріледі; туа біткен саңырау балалар мүмкіндігінше ертерек, идеалды жағдайда 18 айдан бастап мамандандырылған балабақшаға қабылданады; ал негізгі сөйлеу дағдыларын меңгергеннен кейін есту қабілетін жоғалтқан балалардан бөлек оқытылады. Орта білімі жоқ, жұмыс істейтін саңырау адамдарға арналған кәсіптік училищенің тек бес қалада ғана бар. Қозғалыс мүшелері шектеулі балаларға көмек көрсету үшін тағы да бір кең ауқымды мамандандырылған мекемелер желісі жұмыс істейді. Дене-қозғалыс мүшелері шектеулі балалардың 60-70%-ы осы арқылы білім алады. Балалар 3-4 жасында мамандандырылған балабақшаға қабылданады және тар мамандық топтарына бөлінеді; мамандану оқу мерзімі бойына жалғасады және он үш жылға дейін созылуы мүмкін. Дегенмен, жүйе дамуында айқын кемшіліктері бар балаларды қабылдауға әзір емес; олар үшін үйде оқытудан басқа амал жоқ. Барлық мүгедек балалар орта білім беру бағдарламасын аяқтағанда, оларға орта білім туралы куәлік беріледі, ол жалпы білім беретін мектептің түлектеріне берілетін куәлікпен тең. Мүгедектерге арналған 42 мамандандырылған кәсіптік (жоғары білімі жоқ) колледж бар; ең танымалдары – Курскідегі соқырларға арналған музыка мектебі және Кисловодскідегі соқырларға арналған медициналық училище. Толығымен бөлек бакалавриат білімі екі колледж арқылы жүзеге асырылады: Мүгедектерге арналған өнер институты (2007 жылы 158 студент оқыды) және Әлеуметтік-гуманитарлық институт (250 студент оқыды), екеуі де Мәскеуде орналасқан. Басқа мекемелер жартылай бөлек оқытуды (жалпы білім беретін колледж аясындағы мамандандырылған топтар) ұсынады немесе өз сыныптарына мүгедектердің толық қолжетімділігін қамтамасыз етеді. Бауман атындағы Мәскеу мемлекеттік техникалық университеті мен Челябинск мемлекеттік университетінде мүгедек студенттердің саны ең көп (2007 жылы әрқайсысында 170 студент оқыды). Бауман университеті саңырау балаларға білім беруге баса назар береді; ал Герцен педагогикалық институты физикалық мүмкіндігі шектеулі балалардың түрлі топтарын қабылдайды. Алайда, тәуелсіз зерттеулер көрсеткендей, университеттер мүгедектерді академиялық және әлеуметтік өмірге толыққанды интеграциялауда қиындықтарға тап болып отыр.

Children with physical disabilities, depending on the nature and extent of the disability and the availability of local specialized institutions, attend either such institutions or special classes within regular schools. As of 2007, there were 80 schools for the blind and children with poor eyesight; their school term is extended to 12 years and classes are limited to 9–12 pupils per teacher. Education for the deaf is provided by 99 specialized kindergartens and 207 secondary boarding schools; children who were born deaf are admitted to specialized kindergartens as early as possible, ideally from 18 months of age; they are schooled separately from children who lost hearing after acquiring basic speech skills. Vocational schools for the working deaf people who have not completed secondary education exist in five cities only. Another wide network of specialist institutions takes care of children with mobility disorders. 60–70% of all children with cerebral palsy are schooled through this channel. Children are admitted to specialised kindergartens at three or four years of age and streamed into narrow specialty groups; the specialisation continues throughout their school term and may extend to thirteen years. The system, however, is not ready to accept children who also display evident developmental disability; they have no other option than home schooling. All graduates of physical disability schools are entitled to the same level of secondary education certificates as normal graduates. There are 42 specialized vocational training (non degree) colleges for disabled people; most notable are the School of Music for the Blind in Kursk and the Medical School for the Blind in Kislovodsk. Fully segregated undergraduate education is provided by two colleges: the Institute of Arts for the Disabled (enrollment of 158 students in 2007) and the Social Humanitarian Institute (enrollment of 250 students), both in Moscow. Other institutions provide semi segregated training (specialized groups within a normal college environment) or declare full disability access of their regular classes. Bauman Moscow State Technical University and Chelyabinsk State University have the highest number of disabled students (170 each, 2007). Bauman University focuses on education for the deaf; the Herzen Pedagogical Institute enroll different groups of physical disability. However, independent studies assert that the universities fail to integrate people with disabilities into their academic and social life.

Психикалық кемшілік

Балабақшадан шыққан балалардың шамамен 20%-ы бастауыш мектеп талаптарына бейімделе алмай, арнайы оқуға мұқтаж болады. Дамуы қалыпты деңгейден қалып қойған, бірақ қалыпты мектептерге оралып, қалыпты балалармен бірге оқи алатын балалар, жалпы білім беретін мектептердегі түзету сабақтарында оқытылады. Бұл жүйенің мақсаты – осы балаларды ең ерте жастан қалыпты мектепке дайындау, олар мен қалыпты оқушылар арасындағы айырмашылықты (алшақтықты) жою (толықтыру). Бұл салыстырмалы түрде жаңа жүйе 1970 жылдары басталып, 1990 жылдары ұлттық деңгейде бекітілді. Қалыпты балалармен бірге оқуға мүмкіндік бермейтін, бірақ орташа, ауыр немесе өте ауыр деңгейге жетпейтін тұрақты, бірақ жеңіл ақыл-ой кемістіктері бар балаларға 8-9 жастан 18-21 жасқа дейінгі мамандандырылған түзету (коррекционные) мектеп-интернаттары қажет. Олардың міндеті – адамды жоғары білім алуға емес, қазіргі қоғамда өмір сүруге бейімдеу. 2008 жылғы мәліметтер бойынша, ақыл-ой кемістігі күшті балалардың көп бөлігі білім беру жүйесінен мүлдем шығарылды. Олардың кейбіреулері түзету мектеп-интернаттары мен жетімдер үйлеріндегі ауыр мүгедектік тобында оқытылады, ал қалғандарына тек кеңес беру арқылы көмек көрсетіледі.

Жоғары (ұғары оқу орны деңгейіндегі) білім

ЮНЕСКО-ның 2005 жылғы есебінде Ресейдің ересек халқының жартысынан астамы жоғары білім алғаны, бұл Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) елдерінің орташа көрсеткішінен екі есе жоғары екені көрсетілген. Шетелдік студенттердің үлесі 5,2% құрады, олардың жартысы басқа ТМД елдерінен келген. Білім министрлігі лицензия берген 658 мемлекеттік және 450 жекеменшік жоғары оқу орнында 6,2 миллион студент білім алды; 2005 жылы оқытушылардың жалпы саны 625 мыңға жетті. Мемлекеттік оқу орындарының саны 1990 жылы 514 болса, 2002 жылы 655-ке дейін өсті және 2002 жылдан бері шамамен тұрақты сақталып келеді. 1995 жылы алғаш рет 193 жекеменшік оқу орны тіркелгені белгілі болды, олардың саны үздіксіз өсуде. Біріктіру үрдісі 2006 жылы басталды, осы жылы Дондағы Ростов, Таганрог және басқа оңтүстік қалаларындағы мемлекеттік университеттер мен колледждер Дондағы Ростовтағы Оңтүстік федералды университетіне біріктірілді. Ұқсас конгломерат Красноярскіде – Сібір федералды университеті, ал үшіншісі Владивостокта – Қиыр Шығыс федералды университеті ретінде құрылды. Тіпті Евгений Ясин сияқты бұл реформаны қолдаушылар да бұл қадамның Мәскеу, Санкт-Петербург және Новосибирск қалаларындағы академиялық ортаны күшейтетінін, ал аймақтарды әлсіретінін, Ресейдің федералды құрамындағы субъектілерді жергілікті мектеп мұғалімдерін даярлайтын оқу орындарынан айыратынын мойындайды. Салыстыру үшін, АҚШ-та 4495 IV титулына сәйкес, диплом беретін оқу орны бар: 2774 бакалавр/ғылым бакалавра және 1721 қауымдық колледж/ғылым қауымдық колледжі. Посткеңестік кезеңде қаржылық және визалық қиындықтар жас адамдарға шетелде жоғары білім алуды қиын етіп келді.

Дәстүрлі модель

АҚШ немесе Болонья процесінің моделінен өзгеше, ресейлік жоғары білім дәстүрлі түрде бакалавриат (бакалавр) және магистратура (магистр) деңгейлеріне бөлінбеді. Оның орнына жоғары білім бір кезеңде, әдетте бес немесе алты жыл бойы оқытылып, мамандық дипломымен аяқталды. Мамандық дипломы батыстың магистрлік/магистрлік біліміне тең деп есептелді. Мамандық алған түлектерге кәсіби мансапты бастау үшін қосымша академиялық білім қажет болмады, тек медициналық мамандықтардың кейбіреулеріне (бірақ барлығына емес) аспирантурадан кейінгі тағылымдама қажет болды. Әскери колледждегі білім беру төрт жылға созылып, мамандық деңгейімен пара-пар болды. Тарихи тұрғыдан алғанда, азаматтық жоғары білім кең ауқымды оқу бағдарламасын ұсынатын университеттер мен тар мамандандырылған институттарға (соның ішінде өнер мектептеріне) бөлінді. Мәскеу инженерлік-физика институты және Герасимов атындағы кинематография институты сияқты осы институттардың көпшілігі Мәскеу мен Санкт-Петербургте орналасқан. Медициналық және педагогикалық институттар сияқты түлектері бүкіл Ресейде жоғары сұранысқа ие институттар ел бойынша біркелкі тараған. Географиялық ерекшеліктеріне байланысты институттар өз мамандықтарына қызмет ететін аймақтарда орналасады. Кен және металлургия институттары кенге бай аймақтарда, ал теңіз және балық шаруашылығы институттары порты бар қалаларда орналасқан. Ресейдегі құқықтық білім университеттерде де, дербес құқық институттарында да бар, мысалы, Мемлекеттік және құқық институтының қолдауымен құрылған Академиялық құқық университеті (Академический правовой университет, АПУ). 1990 жылдары көптеген техникалық институттар мен жаңа жекеменшік мектептер өздерінің құқық факультеттерін ашты; 2008 жылғы мәліметтерге сәйкес, құқық факультеттерінде шамамен 750 мың студент оқыды. 2007 жылдың қазан айында Ресейде білім берудің дәстүрлі бес жылдық моделін екі деңгейлі жүйемен алмастыратын заң қабылданды: төрт жылдық бакалавр (бакалавр) бағдарламасынан кейін екі жылдық магистр (магистр) бағдарламасы. Бұл қадам формалды тәсілге байланысты сынға ұшырады: университеттер оқу бағдарламаларын жаңартудың орнына стандартты бес немесе алты жылдық бағдарламаларының ортасына бакалавр/магистр аккредитациясын енгізді. Еңбек нарығы бұл өзгерістерге көп көңіл бөлмеді және сыншылар бакалавр/магистр дипломының жақын болашақта "нағыз" университет білімі ретінде танылмайтынын болжады, бұл дипломды қосымша мамандықсыз қажетсіз және сұраныссыз етеді. МФТИ немесе МИФИ сияқты мекемелер өздерінің мамандық бағдарламаларын екі деңгейге бөлуді ондаған жылдар бойы қабылдап келеді және 2007 жылғы заңнан бұрын Болонья процесінің талаптарына көшкен, бірақ олардың студенттерінің көпшілігі магистрлік/магистрлік бағдарламаның барлық алты жылын аяқтап, бакалавр/магистр кезеңін нақты өмірде пайдасыз деп санайды. Университеттер арасындағы студенттердің мобильдігі дәстүрлі түрде шектелген және өте төмен деңгейде сақталған; Болонья процесін ресми түрде қабылдау білім берудің сапасын жақсартуға ниеттенген студенттерге көмектеседі деген белгілер жоқ. Соңында, бес жылдық мамандық білімі бұрын барлық студенттер үшін тегін болса, жаңа магистрлік/магистрлік саты тегін емес. Бұл өзгеріс студенттерді бұрынғы буынға тегін болған білім үшін төлеуге мәжбүр етеді; төлем қажет, өйткені бакалавр/магистр дәрежесі ғана жеткіліксіз деп есептеледі. Кандидаттықтан докторлыққа дейінгі жол әдетте 10 жылдық арнайы ғылыми-зерттеу қызметін қажет етеді; кандидаттардың тек бірі төртіншісі осы сатыға жетеді. Жүйе талапкерлердің зерттеу саласында толық жұмыс істеуін талап етеді, алайда әлеуметтік ғылымдар бойынша дипломдар көбінесе белсенді саясаткерлерге беріледі. Доцент және профессор ғылыми атақтары университет қызметкерлеріне кандидат немесе доктор дәрежесін алған жағдайда беріледі; ережелерде ең аз тағылымдама мерзімі, таңдалған салада оқулықтар жазу және сәтті аспиранттарға жетекшілік ету қарастырылған; өнер профессорларына арнайы, формалды емес ережелер қолданылады. Әскери аспирантура стандартты схемадан түбегейлі өзгеше. Оған әскери академия курстары мен адъюнктура (адъюнктура) кіреді. Батыс елдерінің әскери академияларынан айырмашылығы, ресейлік әскери академиялар жоғары оқу орындары болып табылады және офицерлерді даярлауға бағытталған. Академия курсын аяқтау нақты аталатын дәрежеге әкелмейді және түлекке белгілі бір деңгейдегі командирлік лауазымға (батальон командирінен жоғары) өтуге мүмкіндік береді. Адъюнктура – әскери аспирантураның азаматтық баламасы, офицерлерге әскери ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алуға және әскери білім беру және ғылыми-зерттеу институттарында оқыту және ғылыми қызметке тағайындалуға мүмкіндік береді.

Unlike the United States or Bologna process model, Russian higher education was traditionally not divided into undergraduate (bachelor's) and graduate (master's) levels. Instead, tertiary education was undertaken in a single stage, typically five or six years in duration, which resulted in a specialist diploma. Specialist diplomas were perceived equal to Western MSc/MA qualification. A specialist graduate needed no further academic qualification to pursue a professional career, with the exception of some (but not all) branches of medical professions that required a post graduate residency stage. Military college education lasted four years and was ranked as equivalent to specialist degree. Historically, civilian tertiary education was divided between a minority of traditional wide curriculum universities and a larger number of narrow specialisation institutes (including art schools). Many of these institutes, such as the Moscow Engineering Physics Institute, and the Gerasimov Institute of Cinematography, are concentrated primarily in Moscow and Saint Petersburg. Institutes whose graduates are in wide demand throughout Russia, such as medical and teachers' institutes, are spread more evenly across the country. Institutes in geographically specific fields will tend to be situated in areas serving their specialties. Mining and metallurgy institutes are located in ore rich territories, and maritime and fishing institutes are located in seaport communities. Legal education in Russia exists both within universities and as standalone law institutes such as the Academic Law University (Russian: Академический правовой университет, АПУ) founded under the auspices of the Institute of State and Law. In the 1990s many technical institutes and new private schools created their own departments of law; as of 2008, law departments trained around 750 thousands students. In October 2007 Russia enacted a law that replaces the traditional five year model of education with a two tiered approach: a four year bachelor (бакалавр) degree followed by a two year master's (магистр, magistr) degree. The move has been criticised for its merely formal approach: instead of reshaping their curriculum, universities would simply insert a BSc/BA accreditation in the middle of their standard five or six year programmes. The job market is generally unaware of the change and critics predict that stand alone BSc/BA diplomas will not be recognised as "real" university education in the foreseeable future, rendering the degree unnecessary and undesirable without further specialisation. Institutions like MFTI or MIFI have practiced a two tier breakdown of their specialist programmes for decades and switched to Bologna process designations well in advance of the 2007 law, but an absolute majority of their students complete all six years of MSc/MA curriculum, regarding BSc/BA stage as useless in real life. Student mobility among universities has been traditionally discouraged and thus kept at very low level; there are no signs that formal acceptance of the Bologna Process will help students seeking better education. Finally, while the five year specialist training was previously free to all students, the new MSc/MA stage is not. The shift forces students to pay for what was free to the previous class; the cost is unavoidable because the BSc/BA degree alone is considered useless. The road from kandidat to doktor typically takes 10 years of dedicated research activity; one in four candidates reaches this stage. The system implies that the applicants must work in their research field full time; however, the degrees in social sciences are routinely awarded to active politicians. Academic titles of dotsent and professor are issued to active university staff who already achieved degrees of kandidat or doktor; the rules prescribe minimum residency term, authoring established study textbooks in their chosen field, and mentoring successful postgraduate trainees; special, less formal rules apply to professors of arts. Military postgraduate education radically falls out of the standard scheme. It includes military academy courses and adjunctura (адъюнктура). Unlike their Western namesakes, Russian military academies are postgraduate institutions conducting the advance training career commissioned officer programmes. Passing the course of an academy does not result in an explicitly named degree and enables the graduate to proceed to a certain level of command (equivalent of battalion commander and above). Adjunctura is a military analogue of civilian graduate school, which allow commissioned officers to get academic degree of candidate of military sciences and be appointed to teaching and scientific positions in military educational and scientific research institutions.

Ғылыммен таныстыру

2021 жылғы 1 маусымда «Ресей Федерациясындағы білім туралы» Федералды заңға өзгерістер енгізу туралы» 2021 жылғы 5 сәуірдегі №85 ФЗ Федералды заң күшіне енді. Бұл заң насихаттау қызметінің ұғымын белгілейді: бұл білім беру бағдарламаларының шеңберінен тыс жүзеге асырылатын, білім мен тәжірибе таратуға, дағдыларды, құндылықтарды және құзыреттілікті қалыптастыруға, жеке тұлғаның интеллектуалдық, рухани, моральдық, шығармашылық, физикалық және (немесе) кәсіби дамуына, сондай-ақ оның білім беру қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған қызмет. Насихаттау қызметін жүргізу тәртібі, шарттары мен нысандары, сондай-ақ осы қызметті бақылау рәсімі Ресей Үкіметімен реттеледі. Насихаттау қызметін мемлекеттік және жергілікті органдар, сондай-ақ Ресей Үкіметі белгілеген тәртіппен білім беру ұйымдарымен шарт жасасқан жеке және заңды тұлғалар жүзеге асыра алады. Ресей Ғылым академиясы және көптеген мәдени-ағарту қоғамдары бұл заң жобасына қарсы болғанымен, ол Мемлекеттік Думада қабылданды, Федерация Кеңесі бекітті және Ресей Президенті Владимир Путин қол қойды. Ғалымдардың, ғылымды насихаттаушылардың, педагогтардың, заңгерлердің пікірінше, бұл заң Ресей Конституциясының 19 және 29-баптарына қайшы келіп, білім мен көзқарастарды таратудың барлық жолдарына дерлік алдын ала цензура енгізеді. Заң авторларының мәлімдемесінше, заңның мақсаты – ресейлік азаматтарды сыртқы әсерден және Ресейге қарсы насихаттан қорғау.

Мемлекеттік үгіт-насихат

2020 жылдың 21 мамырында The Moscow Times газеті Ресей президенті Владимир Путиннің ресейлік студенттер үшін «патриоттық сабақтарды» енгізуге тағы бір әрекет жасағанын хабарлады. Ресей Украинаны басып алғаннан кейін, Ресей үкіметі мектептерде «патриоттық тәрбиелеуді» күшейтті. Білім министрі Сергей Кравцов «Маңызды әңгімелер» сабақтарының бастамашыларының бірі, ол Ресей үкіметінің көзқарасынан ұлттық ерекшелік, патриотизм, дәстүрлі құндылықтар және әлемдік оқиғалар сияқты әртүрлі тақырыптарды қамтиды. Associated Press хабарлауынша, кейбір ата-аналар «Маңызды әңгімелер» сабақтарының әскериленген сипатына қызығып, оларды бұрынғы Кеңес Одағының «патриоттық білім беруімен» салыстырды. Кейбір ресейлік студенттер мен олардың ата-аналары «Маңызды әңгімелер» сабақтарына қатысудан бас тартқандары үшін полициямен тексерілді немесе мектептен шығарумен қорқытылды. Путин 2022 жылдың 1 қыркүйегінде Ресейдің Калининград облысында таңдалған студенттермен алғашқы сабақты өткізді.