Мәтіндердегі жолдарды санау тәжірибесі

Кіріспе

Тексттердегі жолдарды санау практикасы

Стихометрия – мәтіндердегі жолдарды санау практикасы: Ежелгі гректер мен римдіктер кітаптарының ұзындығын жолдармен өлшеген, дәл қазіргі кітаптар беттермен өлшенеді. Бұл практиканы 19 ғасырда неміс және француз ғалымдары қайта ашқан. Стихос (көпше түрі stichoi) – проза немесе поэзиядағы «жол» деген грек сөзі, ал «метрия» жұрнағы грек тіліндегі «өлшем» сөзінен туындаған. «Илиада» мен «Одиссея» поэмаларындағы әр жолдың ұзындығы, бәлкім, грек тіліндегі ең алғашқы ұзақ мәтіндердің бірі болғандықтан, ежелгі стихометрияның стандартты өлшемі болды. Осы стандартты жол (неміс тілінде Normalzeile) эпикалық гексаметрдей ұзын болып, шамамен 15 буын немесе 35 грек әрпінен тұрды. Стихометрияның пайда болуының бірнеше себебі болды. Жазушыларға жолдар бойынша жалақы төленетін, ал олардың бір жолға төленетін ақысы кейде заңмен бекітілетін. Авторлар кейде басқа авторлардың еңбектерінен үзінді келтіргенде, олардың шамамен жол нөмірін көрсететін. Кітап сатып алушылар көшірме мәтіннің толықтығын тексеру үшін жолдардың жалпы санын пайдаланған. Кітапхана каталогтарында әр шығарманың тақырыбы мен авторымен қатар жолдардың жалпы саны да көрсетілген. Ғалымдар стихометрияның б.з.д. 5 ғасырында, прозалық шығармаларды көшіру кең таралған кезде қалыптасқан деп санайды. Стихометрия Платонның «Заңдарында» (б.з.д. 347 ж.) қысқаша айтылады, Исократтың (б.з.д. 4 ғасырдың басы – ортасы) және Теопомптың (б.з.д. 4 ғасырдың соңы – б.з.д. 3 ғасырдың басы) еңбектерінде бірнеше рет кездеседі, бірақ осы кездейсоқ сілтемелер осы практиканың бұрыннан қалыптасқан екенін көрсетеді. Гректер мен римдіктер арасында стихометрия үшін осы стандартты жол шамамен мың жыл бойы қолданылды, бірақ орта ғасырларда Византиялық гректерде бет нөмірлерінің кеңінен таралуына байланысты стихометрия қолданыстан шығып қалды. Стихометрия бойынша маңызды еңбек – Курт Олидің 1928 жылы жарық көрген «Стихометриялық зерттеулері», ол шамамен елу жылдық ғылыми пікірталас пен зерттеулердің нәтижелерін жинақтайды. Бүгінде стихометрия ежелгі кітап тарихы, папирология және христиан герменевтикасы сияқты алуан салалардағы зерттеулерде шағын, бірақ пайдалы рөл атқарады.

Stichometry is the practice of counting lines in texts: Ancient Greeks and Romans measured the length of their books in lines, just as modern books are measured in pages. This practice was rediscovered by German and French scholars in the 19th century. Stichos (pl. stichoi) is the Greek word for a 'line' of prose or poetry and the suffix ' metry' is derived from the Greek word for measurement. The length of each line in the Iliad and Odyssey, which may have been among the first long, Greek texts written down, became the standard unit for ancient stichometry. This standard line (Normalzeile, in German) was thus as long as an epic hexameter and contained about 15 syllables or 35 Greek letters. Stichometry existed for several reasons. Scribes were paid by the line and their fee per line was sometimes fixed by legal decree. Authors occasionally cited passages in the works of other authors by giving their approximate line number. Book buyers used total line counts to check that copied texts were complete. Library catalogs listed the total number of lines in each work along with the title and author. Scholars believe that stichometry became established in Athens sometime during the 5th century BC when copying prose works became common. Stichometry is mentioned briefly in Plato's Laws (c. 347 BC), several times in Isocrates (early to mid 4th century), and in Theopompus (late 4th to early 3rd century), but these casual references suggest the practice was already routine. The same standard line was used for stichometry among the Greeks and Romans for about a thousand years until stichometry apparently fell out of use among the Byzantine Greeks in the Middle Ages as page numbers became more common. The standard work on stichometry is Kurt Ohly's 1928 Stichometrische Untersuchungen which collects together the results of some fifty years of scholarly debate and research. Today, stichometry plays a small but useful role in research in fields as diverse as the history of the ancient book, papyrology, and Christian hermeneutics.

Анықтамалар

Стихометрияның екі түрі бар: толық стихометрия – шығармадағы жолдардың жалпы санын хабарлау практикасы. Ішінара стихометрия – мәтіннің жиектеріне сандар тізбегін қосу практикасы, әдетте әр жүзінші жолды көрсету үшін. Стихометрия кейде колометриямен шатастырылды, яғни кейбір христиан авторларының кейінгі антик дәуірде мәтіндерді риторикалық фразаларға бөліп, оқуға көмектесу практикасы. Кейбір қазіргі еврей және христиан ғалымдары «стихометрия» терминін «стихографиямен» синоним ретінде қолданады, ол ежелгі кітаптардағы мәтіндерді әрбір библиялық немесе поэзиялық тармақ жаңа жолдан басталатындай етіп орналастырудың сирек кездесетін тәжірибесі.

Стихометрияға арналған дәлелдемелер

Еуропа кітапханаларында ежелгі грек және латын мәтіндерінің ортағасырлық көшірмелері көп. Олардың көпшілігі соңғы бетіне қысқаша жазбалар немесе «қосымшалар» енгізеді, олар жүздеген жағдайларда шығармадағы жолдардың жалпы санын көрсетеді. Геродот пен Демосфен сияқты классикалық авторлардың мәтіндерінде бұл сомалар классикалық дәуірде Афинада қолданылған, бірақ эллинистік дәуірде кейіннен тоқтатылған ескі, акрофоникалық сандармен берілген. Осылайша, бұл стихометриялық жиынтықтар мәтіннің мазмұнымен бірге өте ерте басылымдардан тараған деп есептеледі. Көптеген көне авторлар стихометрияны еске алады. Гален өзінің бәсекелесінің сөздерінің көптігіне шағымданып, одан қысқарақ сипаттама бере алатынын айтады. Б.з.б. 1-ғасырда бір философ Цитийлік Зенонды сынап, оның нақты жолдарға сілтеме жасағанда жол нөмірін жүздікке дейін көрсеткен. Диоген Лаерт Александрия кітапханасының жарияланған каталогы – Пинакеске сүйене отырып, әртүрлі авторлардың шығармаларындағы жолдардың жалпы санын баяндайды. Мысалы, ол Спеусипп 43 475 жол, Аристотель 445 270 жол, ал Теофраст 232 808 жол жазғанын айтады. Челтенхэм каноны христиандық Киелі кітаптағы кітаптардың жолдарының жалпы санын тізімдейді және б.з. 4-ғасырында стихометрия практикасы азайып бара жатқанда, кітап сатушы жазған анонимді жазбамен аяқталады: «Рим қаласындағы [Киелі кітаптағы кітаптардың] жолдар санын тізімдеу сенімді емес, ал басқа жерлерде ашкөздік салдарынан толық емес болғандықтан, мен әрбір кітапты жеке-жеке қарап шықтым, әр жолда 16 буынды санап (Вергилийде қолданылғандай), олардың барлығында әр кітаптың санын жаздым». 19-ғасырдың басында археологтар Мысырда көптеген жартылай бөлшектелген грек папирустарын тапты. Оли жалпы және ішінара стихометрияның тікелей, ежелгі дәлелдерін ұсынатын елуге жуық папирусты сипаттап, талдайды.

Қазіргі кездегі қайта ашу

XIX ғасырдың ортасында белгілі неміс классигі Фридрих Рицхль ортағасырлық қолжазбалардың соңында кездесетін құпия сандарға қызығушылықты оятып, оларды бірнеше очерктерінде талқылады. Олидің 1878 жылы жазған мақаласында «эпоха жасау» деп атаған Шарль Грау ортағасырлық қолжазбалардың соңындағы сандар әр жұмыстың ұзындығына пропорционалды екенін дәлелдеді және шын мәнінде Гомер жолына тең тұрақты бірліктің жалпы санын берді. Бұл жаңалық стандартты жол деген ұғымды қалыптастырды. Оксфордта Платонның диалогтарының Кларк кодексін зерттеген Мартин Шанц екі диалогтың шетіндегі оқшауланған әріптер әліпбилік тізбекті құрайтынын және әрбір жүзінші стандартты жолды белгілейтінін байқады (альфа = 100, бета = 200 және т.б.). Ол басқа қолжазбаларда да осындай шеткі белгілер бар екенін көрсете алды. Оның 1881 жылғы мақаласында бұл жол санау әдісі «жартылай стихометрия» деп аталып, оны Грау зерттеген «толық стихометрияға» қарама-қарсы көрсетті. Теодор Бирттің «Ежелгі кітаптың табиғаты» (1882) еңбегі стихометрияны зерттеуді айтарлықтай кеңейтті. Бирт Граудың ілгерілеуі жазушылық практика мен баспаға шығару, цитаталар мен мәтін аралық қатынас, және антик заманда қолданылатын форматтар мен басылымдар туралы түсініктердің тізбегіне әкелгенін көрді. Осылайша стихометрия ежелгі кітаптардың кеңістіктегі құрылымын және олардың әлеуметтік, экономикалық және интеллектуалдық рөлін кеңінен зерттеуге мүмкіндік берді. Герман Дильс айтқандай, жақында қайтыс болған Шарль Граудың зерттеулері, ғылыми әлемнен тым ерте алынып, ежелгілердің стандартты жолы (стихосы) гексаметрге тең кеңістіктік ұзындықтың бірлігі болғанын бұдан былай өзгермейтін түрде дәлелдеді. Теодор Бирт өзінің ақылды әрі сенімді «Ежелгі кітаптың табиғаты» атты еңбегін осы негізге қалады. Бирттің 550 беттік еңбегі кітаптардың ежелгі мәдениеті туралы практикалық сұрақтарға негізделген, бірақ ежелгі әдебиет пен зияткерлік өмір туралы білімімізді кеңінен қайта бағалауға және қайта ұйымдастыруға айналды. Оның кіріспе сөзінде: «Ежелгі әдебиеттің табиғаты мен ежелгі кітаптың формасы бір-біріне өзара байланысты. Баспаның контексі әдеби шығармашылықты қамтиды және өзгертеді. Осы зерттеулердің пайдасы тек қана антиквариаттық ләззат алудан әлдеқайда көп болады». Бирттің көптеген теориялары мен түсіндірмелері ескірген және кейінгі зерттеулермен алмастырылған, бірақ ол ежелгі кітаптың тарихында қолданылатын әдістемелерді тұрақты түрде кеңейтіп, тереңдетті және стихометрияны кең ауқымды интеллектуалдық және әдеби мәселелерге байланыстырды. 1893 жылы Джеймс Рендел Харристің «Стихометрия» атты кітабында бұл жаңа жетістіктер христиандық Киелі кітаптың және басқа да христиандық мәтіндердің көптеген ерте қолжазбаларында кездесетін стихометриялық деректерді талдаумен кеңейтілді. 1909 жылы Доменико Басси Геркуланумда қазбадан табылған папирустарда табылған стихометриялық жазуларды зерттеуді жариялады. XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында археологтар Мысырдың қабірлерінде, мумияларда және қалалардың қоқыс тастайтын орындарында грек тіліндегі үзінді-түзінді кітаптардың көптеп табылғанын анықтады. Кейбірінде стихометриялық жазулар бар еді, сондықтан папирологтар бұл деректердің фрагменттерді қайта құрастыруға көмектесетін сылтаулар бере ме деген сұраққа қызығушылық танытты. Курт Оли Италиядағы Геркуланумда қазылған көптеген шиыршықтарда табылған стихометрияны зерттеді, бірақ оның 1929 жылғы «Стихометрические исследования» Кларк кодексі Платонның диалогтары, 895 жылы көшірілген, Бодлеян кітапханасы, Оксфорд университеті, 210v бет, егжей-тегжейлі. Рудольф Блум Александрия кітапханасындағы Каллимах каталогында стихометрия бойынша зерттеулерді қорытындылады. Ол Геркуланумда қазба жұмыстары жүргізіліп жатқан папирустарды қайта құруға қатысты жүргізіліп жатқан жұмыстарға қатысты стихометрияның рөлін талқылады. Дирк Оббинк (Оксфорд университеті) Филодемнің «Пиетия туралы» шығармасын қалпына келтіргенде стихометрияны қолданды. Джей Кеннеди (Манчестер университеті) бірнеше мақалаларда және «Платон диалогтарының музыкалық құрылымы» атты кітапта Платон өзінің диалогтарында символдық үзінділерді тұрақты аралықтарда енгізу үшін жолдарды санап, сонда әр түрлі музыкалық және Пифагор үлгілерін қалыптастырды деп мәлімдеді. Рейчел Юэн Коллингридж пен Малкольм Чоат (Маккуарри университеті) стихометрияны басқа да дәлелдермен бірге жазушылық практика және көшіру техникалары туралы қорытындылар жасау үшін пайдаланды. Мирко Canevaro (Durham университеті) Демосфен қолжазбаларындағы стихометриялық жиынтықтар ең ерте басылымдардан шыққандығын айтты. Ол бұл жиынтықтарды сөздерге қосылған құжаттық дәлелдердің ерте басылымдарда болмағанын көрсету үшін пайдаланды және осылайша олар кейінірек жасалған жалғандықтар екенін дәлелдеді. Оның «Attic ораторларындағы құжаттар» атты кітабында стихометрияға кіріспе бар.

Friedrich Ritschl, a leading German classicist in the mid 19th century, stimulated interest in the mysterious numerals found at the end of medieval manuscripts by discussing them in several of his essays. In an 1878 article that Ohly called ‘epoch making,’ Charles Graux proved that the numerals at the end of the medieval manuscripts were proportional to the length of each work and in fact gave the total number of a fixed unit equal to a Homeric line. This discovery established the concept of the standard line. While studying the Clarke Codex of Plato's dialogues at Oxford, Martin Schanz noticed that isolated letters in the margins of two dialogues formed an alphabetic series and marked every hundredth standard line (alpha = 100, beta = 200, etc.). He was able to show that other manuscripts had similar marginal markings. His 1881 article named this kind of line counting 'partial stichometry' and contrasted it to 'total stichometry' studied by Graux. Theodor Birt's well known The Nature of the Ancient Book (1882) substantially widened research on stichometry. Birt saw that Graux's breakthrough led to a cascade of insights about scribal practices and publishing, citations and intertextuality, and the kinds of formats and editions used in antiquity. Stichometry thus led to a broader study of the spatial organization of ancient books and their social, economic, and intellectual roles. As Hermann Diels said,
The investigations of the recently deceased Charles Graux, taken all too prematurely from the world of scholarship, have made it henceforth inalterably certain that the standard line (the stichos) of the ancients was a unit of spatial length equal to the hexameter. Theodor Birt has rightly erected his shrewd and persuasive The Nature of the Ancient Book upon this foundation. Birt's 550 page work was stimulated by practical questions about the ancient culture of books but grew into a broad reevaluation and reorganization of our knowledge of ancient literature and intellectual life. His introduction argued:
The nature of the literature of antiquity and the form of the ancient book reciprocally conditioned each other. The context of publication enveloped and modified literary creativity. The dividends of these investigations will thereby far exceed the satisfaction of merely antiquarian pleasures. Many of Birt's theories and interpretations are dated and have been superseded by later research, but he permanently broadened and deepened the methodologies used in histories of the ancient book and connected stichometry to a broad range of intellectual and literary issues. In 1893, James Rendel Harris' book Stichometry extended these new developments to an analysis of the stichometric data found in many early manuscripts of the Christian Bible and other Christian texts. In 1909, Domenico Bassi published a survey of the stichometric notations found on the papyri excavated at Herculaneum. At the end of the 19th and beginning of the 20th centuries, archaeologists discovered a large number of fragmentary, Greek scrolls in Egyptian tombs, mummies, and city dumps. Some of these contained stichometric notations, and papyrologists became interested in the question of whether this data provided clues that would aid in reassembling the fragments. Kurt Ohly studied the stichometry found in many of the scrolls excavated at Herculaneum in Italy but his 1929 book Stichometrische Untersuchungen Clarke Codex of Plato's Dialogues, copied in AD 895, Bodleian Library, Oxford University, leaf 210v, detail.]] Rudolf Blum summarized research on stichometry in the catalog of Callimachus at the Library of Alexandria. Holger Essler (University of Würzburg) discussed stichometry's role in the ongoing efforts to reconstruct the papyri excavated at Herculaneum. Dirk Obbink (Oxford University) used stichometry in his restoration of Philodemus' On Piety. Jay Kennedy (Manchester University) claimed in several articles and a book, The Musical Structure of Plato's Dialogues, that Plato counted the lines in his dialogues in order to insert symbolic passages at regular intervals and thereby formed various musical and Pythagorean patterns. Rachel Yuen Collingridge and Malcolm Choat (Macquarie University) used stichometry along with other kinds of evidence to make inferences about scribal practice and copying techniques. Mirko Canevaro (Durham University) argued that the stichometric totals in the Demosthenes manuscripts descended from the earliest editions. He used these totals to show that the supposed excerpts of documentary evidence inserted in the speeches were not present in those early editions and were thus late forgeries. His book, The Documents in the Attic Orators, includes an introduction to stichometry.