Он бір буынды өлең жолы

Кіріспе

Он бір буыннан тұратын поэзиялық жол. Поэзияда он бір буыннан тұратын жол хендекасиллаб (кейде хендекасиллабикалық) деп аталады. Бұл термин әртүрлі поэтикалық өлшемдерді білдіруі мүмкін, олардың ескілері сандық өлшемге негізделіп, көбінесе классикалық (көне грек және латын) поэзиясында қолданылады, ал жаңалары буындық немесе екпінді буындық өлшемге негізделіп, орта ғасырлық және қазіргі заман поэзиясында қолданылады.

Классикалық

Классикалық поэзияда "hendecasyllable" немесе "hendecasyllabic" термині үш түрлі 11 буынды эолиялық метрлерді білдіруі мүмкін, олар алғаш рет ежелгі Грецияда пайда болды, кейіннен римдік ақындар оларды аз өзгерістермен қолданды. Эолиялық метрлер эолиялық негіз × × және одан кейін хорий – u u – арқылы сипатталады; мұнда – = ұзын буын, u = қысқа буын, ал × = анцепс, яғни ұзын немесе қысқа буын. Фалаекиялық хендекасиллаб Катуллдың сүйікті түрі болды; Марциал да оны жиі қолданды. Катуллдың өлеңдер жинағындағы алғашқы өлеңі осы метрдің мысалы болып табылады (формальдық эквивалент ретінде, латын буындарының ұзындығын ағылшын тіліндегі екпінмен алмастыру арқылы): Катуллда эолиялық негіз (яғни, жолдың алғашқы екі буыны) ең көп кездеседі, ал кейінірек Стаций және Марциал сияқты ақындарда тек осы түрі ғана қолданылды, бірақ кейде Катулл u – немесе – u қолданады. Әдетте, 5-ші немесе 6-шы буыннан кейін жолда кезеу болады. Өлеңдер жинағының бірінші бөлігінде Катулл 41 өлеңінде жоғарыда көрсетілгендей фалаекиялық хендекасиллабты қолданады. Сонымен қатар, оның екі өлеңінде (55 және 58б) Катулл метрдің вариациясын қолданады, онда 4-ші және 5-ші буындар кейде бір ұзын буынға біріктіріледі. 55-ші өлеңде он екі декасиллаб және он қалыпты жол бар: Кейбір ғалымдар 58б өлеңін бұрын осы өлеңнің бір бөлігі болған фрагмент деп санайды; ал басқалары оны жеке өлең деп есептейді.

Италиялық

Хендекасиллаб итальян поэзиясындағы басты өлшем болып табылады. Оның ерекшелігі – оныншы буынға тұрақты басанас қою, сондықтан өлеңдегі буын саны өзгеріп отыруы мүмкін, әдетте соңғы сөздің алдыңғы буынына басанас қойылған жағдайда он бір буынға тең болады. Өлеңде төртінші немесе алтыншы буынға дейін кезеуге дейін басанас қойылады. Бірінші жағдайда ол endecasillabo a minore, яғни кіші хендекасиллаб деп аталады, және бірінші жарты жолы пентаметрге тең келеді; екіншісі endecasillabo a maiore, яғни үлкен хендекасиллаб деп аталады, ал бірінші жарты жолы жеті буыннан тұрады. Хендекасиллабикалық жолдардың әйелдік рифмамен аяқталуына бейімділік жоғары (соның салдарынан буынның жалпы саны он бірге жетеді, сондықтан осылай аталады), бірақ он буынды ("Ciò che 'n grembo a Benaco star non può") және он екі буынды ("Ergasto mio, perché solingo e tacito") жолдар да кездеседі. Он немесе он екі буынды жолдар рифмаланған өлеңдерде жиі кездеседі; ал әсер үшін жағымды ырғаққа көбірек сүйенетін бос өлеңдер (versi sciolti) он бір буынды форматқа жақындауға тырысады. Жаңалық ретінде, белгілі бір етістік формаларын және жалғаулы енклитикалық жалғауларды қолдану арқылы он екі буыннан асатын жолдар жасауға болады ("Ottima è l'acqua; ma le piante abbeverinosene."). Қосымша басанастардың екеуінен артығы ырғақты өзгертуге мүмкіндік береді және ақынға тақырыптық эффектілерді білдіруге көмектеседі. Басанастар жұп буынға тұрақты түсетін жол ("Al còr gentìl rempàira sèmpre amóre") ямбикалық (giambico) деп аталады және ол үлкен немесе кіші хендекасиллаб болуы мүмкін. Бұл жол ең қарапайым, көп тараған және музыкалық, бірақ ұзақ шығармаларда қайталана бастауы мүмкін. Кіші хендекасиллабтарда көбінесе жетінші буынға басанас қойылады ("fàtta di giòco in figùra d'amóre"). Мұндай жол дактиликалық (dattilico) деп аталады және оның азырақ айқын ырғағы диалогты бейнелеу үшін өте қолайлы деп есептеледі. Тағы бір үлкен хендекасиллаб түрінің үшінші буынына басанас қойылады ("Se Mercé fosse amìca a' miei disìri") және ол анапестикалық (anapestico) деп аталады. Мұндай жолдар өлеңге жылдамдық және ағын сезімін береді. Кіші хендекасиллабтың орта буынына басанас қою үшін алдыңғы үш буынынан соңғысынан басанас қойылған сөзді (parola sdrucciola) қолдануы дұрыс емес деп саналады. "Più non sfavìllano quegli òcchi néri" сияқты, кезеуді алтыншы буыннан кейінге ықпалдайтын жол жарамды хендекасиллаб деп есептелмейді. Италияның классикалық өлеңдерінің көпшілігі, соның ішінде Данте, Франческо Петрарка, Людовико Ариосто және Торквато Тассоның маңызды шығармалары хендекасиллабтарда жазылған. Қолданылатын рифма жүйелеріне терцина, оттава, сонет және канцонна жатады, ал кейбір өлең түрлері хендекасиллабтар мен қысқа жолдардың қоспасын қолданады. 16-шы ғасырдың басынан бастап хендекасиллабтар қатаң жүйесіз, рифмасы аз немесе мүлдем жоқ, өлеңде де, драмада да жиі қолданылады. Бұл бос өлең (verso sciolto) деп аталады. Джованни ди Бернардо Ручеллаидің 1517 жылы жазылған және 1525 жылы жарияланған "Арылар" ("Le Api") шығармасы осының ерте мысалы болып табылады (түпнұсқаның сөз тіркестерін, әртүрлі кезеулерді және жолдардың және жарты жолдардың соңғы басанас профильдерін көрсететін ресми эквивалентті парафразамен): Басқа ерте итальян тіліндегі трагедиялар сияқты, Джан Джорджио Триссиноның "Софонисбасы" (1515) бос хендекасиллабтарда жазылған. Кейінгі мысалдарды Джакомо Леопардидің "Әндерінен" ("Canti") таба аласыз, онда хендекасиллабтар жеті буынды өлеңдермен ауыстырылады.

The hendecasyllable is the principal metre in Italian poetry. Its defining feature is a constant stress on the tenth syllable, so that the number of syllables in the verse may vary, equaling eleven in the usual case where the final word is stressed on the penultimate syllable. The verse also has a stress preceding the caesura, on either the fourth or sixth syllable. The first case is called endecasillabo a minore, or lesser hendecasyllable, and has the first hemistich equivalent to a quinario; the second is called endecasillabo a maiore, or greater hendecasyllable, and has a settenario as the first hemistich. There is a strong tendency for hendecasyllabic lines to end with feminine rhymes (causing the total number of syllables to be eleven, hence the name), but ten syllable lines ("Ciò che 'n grembo a Benaco star non può") and twelve syllable lines ("Ergasto mio, perché solingo e tacito") are encountered as well. Lines of ten or twelve syllables are more common in rhymed verse; versi sciolti, which rely more heavily on a pleasant rhythm for effect, tend toward a stricter eleven syllable format. As a novelty, lines longer than twelve syllables can be created by the use of certain verb forms and affixed enclitic pronouns ("Ottima è l'acqua; ma le piante abbeverinosene."). Additional accents beyond the two mandatory ones provide rhythmic variation and allow the poet to express thematic effects. A line in which accents fall consistently on even numbered syllables ("Al còr gentìl rempàira sèmpre amóre") is called iambic (giambico) and may be a greater or lesser hendecasyllable. This line is the simplest, commonest and most musical but may become repetitive, especially in longer works. Lesser hendecasyllables often have an accent on the seventh syllable ("fàtta di giòco in figùra d'amóre"). Such a line is called dactylic (dattilico) and its less pronounced rhythm is considered particularly appropriate for representing dialogue. Another kind of greater hendecasyllable has an accent on the third syllable ("Se Mercé fosse amìca a' miei disìri") and is known as anapestic (anapestico). This sort of line has a crescendo effect and gives the poem a sense of speed and fluidity. It is considered improper for the lesser hendecasyllable to use a word accented on its antepenultimate syllable (parola sdrucciola) for its mid line stress. A line like "Più non sfavìllano quegli òcchi néri", which delays the caesura until after the sixth syllable, is not considered a valid hendecasyllable. Most classical Italian poems are composed in hendecasyllables, including the major works of Dante, Francesco Petrarca, Ludovico Ariosto, and Torquato Tasso. The rhyme systems used include terza rima, ottava, sonnet and canzone, and some verse forms use a mixture of hendecasyllables and shorter lines. From the early 16th century onward, hendecasyllables are often used without a strict system, with few or no rhymes, both in poetry and in drama. This is known as verso sciolto. An early example is Le Api ("the bees") by Giovanni di Bernardo Rucellai, written around 1517 and published in 1525 (with formal equivalent paraphrase which mirrors the original's syllabic counts, varied caesurae, and line and hemistich final stress profiles):

Like other early Italian language tragedies, the Sophonisba of Gian Giorgio Trissino (1515) is in blank hendecasyllables. Later examples can be found in the Canti of Giacomo Leopardi, where hendecasyllables are alternated with settenari.

Португал тілі

Хендекассиллабо – португал поэзиясында кең таралған өлшем. Португал тіліндегі ең белгілі поэма – Луис де Камоестің «Лузиадасы», ол былай басталады:

Португал тілінде бұл өлшем жиі «декассиллабо» деп аталады, тіпті туындыда әйел рифмалары басым болған жағдайда да (мысалы, «Лузиадада»). Бұл португал поэзиясының өлең жолдары соңғы буынға түскенде аяқталады деген ережесіне байланысты, сондықтан аталған өлең жолдары португалдық талдау бойынша он буынды болып саналады.

Ағылшынша

"Хендекасиллаб" термині көбінесе грек немесе латын метрикалық өлеңдерін, әсіресе Альфред Теннисон, Суинберн және Роберт Фрост ("Бір рет, содан кейін бірдеңе") өлеңдерінде кездеседі. Заманауи американдық ақындар Энни Финч ("Lucid Waking") және Патрисия Смит ("The Reemergence of the Noose") жақында осы үлгідегі өлеңдер жариялаған. Ағылшын тілінде фонемалық ұзақтық болмағандықтан, ақындар көбінесе ұзақ дыбысты буынды басымды, ал қысқа дыбысты буынды басымсыз деп алмастырады. Дегенмен, Теннисон өз алкалық строфаларында метридің сандық ерекшеліктерін сақтауға тырысты (сонымен қатар басымдылықты қолдап), оның алғашқы екі жолы алкалық хендекасиллабтар болып табылады:

Кейде "хендекасиллаб" термині иамбикалық пентаметрдің әйелдік аяқтамасы бар өлең жолын білдіру үшін қолданылады, мысалы, Джон Китстің "Эндимион" өлеңінің бірінші жолында: "Сұлу нәрсе мәңгілікке дейін қуаныш сыйлайды".