Кіріспе
Поэзиялық метр, алты буыннан тұрады. Просодия (латын тілінде). Дактильдік гексаметр (кейде «қаһармандық гексаметр» және «эпостық метр» деп те аталады) – ежелгі грек және латын поэзиясында жиі қолданылатын метр немесе ырғақты схема. Гексаметрдің схемасы әдетте былай болады (ұзын буынды – деп, қысқа буынды u деп, ал ұзын немесе екі қысқа буынды u u деп белгілейміз):
Prosody (Latin)
Dactylic hexameter (also known as heroic hexameter and the meter of epic) is a form of meter or rhythmic scheme frequently used in Ancient Greek and Latin poetry. The scheme of the hexameter is usually as follows (writing – for a long syllable, u for a short, and u u for a position that may be a long or two shorts):
| – u u | – u u | – u u | – u u | – u u | – –
Here, "|" (pipe symbol) marks the beginning of a foot in the line. Thus there are six feet, each of which is either a dactyl (– u u) or a spondee (– –). The first four feet can either be dactyls, spondees, or a mix. The fifth foot can also sometimes be a spondee, but this is rare, as it most often is a dactyl. The last foot is a spondee. The hexameter is traditionally associated with classical epic poetry in both Greek and Latin and was consequently considered to be the grand style of Western classical poetry. Some well known examples of its use are Homer's Iliad and Odyssey, Apollonius of Rhodes's Argonautica, Virgil's Aeneid, Ovid's Metamorphoses, Lucan's Pharsalia (an epic on Caesar's civil war), Valerius Flaccus's Argonautica, and Statius's Thebaid. However, hexameters had a wide use outside of epic. Greek works in hexameters include Hesiod's Works and Days and Theogony, Theocritus's Idylls, and Callimachus's hymns. In Latin famous works include Lucretius's philosophical De rerum natura, Virgil's Eclogues and Georgics, book 10 of Columella's manual on agriculture, as well as Latin satirical poems by the poets Lucilius, Horace, Persius, and Juvenal. The hexameter continued to be used in Christian times, for example in the Carmen paschale of the 5th century Irish poet Sedulius and Bernard of Cluny's 12th century satire De contemptu mundi among many others. Hexameters also form part of elegiac poetry in both languages, the elegiac couplet being a dactylic hexameter line paired with a dactylic pentameter line. This form of verse was used for love poetry by Propertius, Tibullus, and Ovid, for Ovid's letters from exile, and for many of the epigrams of Martial.
| – u u | – u u | – u u | – u u | – u u | – –
Мұнда "|" (түтікше белгісі) жолдың буынының басын көрсетеді. Осылайша, алты буын бар, олардың әрқайсысы дактиль (– u u) немесе спондей (– –) болуы мүмкін. Алғашқы төрт буын дактиль, спондей немесе олардың қосындысы болуы мүмкін. Бесінші буын кейде спондей болып келеді, бірақ бұл сирек, көбінесе ол дактиль болады. Соңғы буын – спондей. Гексаметр дәстүрлі түрде грек және латын тілдеріндегі классикалық эпикалық поэзиямен байланысты, сондықтан ол Батыс классикалық поэзиясының қадірлі стилі саналады. Оның белгілі мысалдары: Гомердің «Илиадасы» мен «Одиссеясы», Родос Аполлонийінің «Аргонавтикасы», Вергилийдің «Энеидасы», Овидийдің «Метаморфозалары», Луканның «Фарсалиясы» (Цезардың азамат соғысы туралы эпос), Валерий Флаккның «Аргонавтикасы» және Стацийдің «Тебаидасы». Дегенмен, гексаметрлер эпостың шегінен тыс кеңінен қолданылды. Гректердің гексаметрлік туындыларына Гесиодтың «Еңбектер мен күндер» және «Теогониясы», Теокриттің «Идиллиялары» және Каллимахтың «Гимндері» жатады. Латын тіліндегі танымал еңбектер: Лукрецийдің философиялық «Табиғат туралы» («De rerum natura»), Вергилийдің «Эклогтары» мен «Георгикалары», Колумелланың ауыл шаруашылығы жөніндегі нұсқаулығының 10-шы кітабы, сондай-ақ Луцилий, Гораций, Персий және Ювенал ақындарының латын сатиралық өлеңдері. Гексаметр христиан дәуірінде де қолданыла берді, мысалы, 5-ші ғасырғы ирланд ақыны Седулийдің «Пасха жырларында» («Carmen paschale») және Клунидің Бернардың 12-ші ғасырлық сатирасы «Дүниеге деген жеккөруде» («De contemptu mundi») және тағы да басқаларында. Гексаметрлер екі тілде де элегиялық поэзияның құрамдас бөлігі болып табылады, элегиялық жұп – дактильдік гексаметрлік жол мен дактильдік пентаметрлік жолдан тұрады. Бұл өлең түрі Проперций, Тибулл және Овидийдің махаббат поэзиясында, Овидийдің жер аударылудан жазған хаттарында және Марциалдың көптеген эпиграммаларында қолданылды.
Prosody (Latin)
Dactylic hexameter (also known as heroic hexameter and the meter of epic) is a form of meter or rhythmic scheme frequently used in Ancient Greek and Latin poetry. The scheme of the hexameter is usually as follows (writing – for a long syllable, u for a short, and u u for a position that may be a long or two shorts):
| – u u | – u u | – u u | – u u | – u u | – –
Here, "|" (pipe symbol) marks the beginning of a foot in the line. Thus there are six feet, each of which is either a dactyl (– u u) or a spondee (– –). The first four feet can either be dactyls, spondees, or a mix. The fifth foot can also sometimes be a spondee, but this is rare, as it most often is a dactyl. The last foot is a spondee. The hexameter is traditionally associated with classical epic poetry in both Greek and Latin and was consequently considered to be the grand style of Western classical poetry. Some well known examples of its use are Homer's Iliad and Odyssey, Apollonius of Rhodes's Argonautica, Virgil's Aeneid, Ovid's Metamorphoses, Lucan's Pharsalia (an epic on Caesar's civil war), Valerius Flaccus's Argonautica, and Statius's Thebaid. However, hexameters had a wide use outside of epic. Greek works in hexameters include Hesiod's Works and Days and Theogony, Theocritus's Idylls, and Callimachus's hymns. In Latin famous works include Lucretius's philosophical De rerum natura, Virgil's Eclogues and Georgics, book 10 of Columella's manual on agriculture, as well as Latin satirical poems by the poets Lucilius, Horace, Persius, and Juvenal. The hexameter continued to be used in Christian times, for example in the Carmen paschale of the 5th century Irish poet Sedulius and Bernard of Cluny's 12th century satire De contemptu mundi among many others. Hexameters also form part of elegiac poetry in both languages, the elegiac couplet being a dactylic hexameter line paired with a dactylic pentameter line. This form of verse was used for love poetry by Propertius, Tibullus, and Ovid, for Ovid's letters from exile, and for many of the epigrams of Martial.
Сызықтар
Көне грек және латын поэзиясы әртүрлі үлгілерде орналастырылған ұзын және қысқа буындардан тұрады. Грек тілінде ұзын буын – συλλαβὴ μακρά, ал қысқа буын – συλλαβὴ βραχεῖα деп аталады. Латын тілінде бұл терминдер – syllaba longa және syllaba brevis. Буынның ұзын немесе қысқа екенін анықтау процесі сканерлеу деп аталады. Буын ұзын дауыс немесе дифтонгты қамтыса, ұзын болып саналады: Ae nē ās, au rō. Сондай-ақ, егер оның қысқа дауыспен екі дауыссыз дыбыс тіркесі болса, ол ұзын болады (кейбір ерекшеліктерден басқа), тіпті олар әртүрлі сөздерде болса да: con dunt, et terrīs, tot vol ve re. Бұл жағдайда et сияқты буын орналасуы бойынша ұзын деп есептеледі. Дегенмен, жоғарыда аталған ережелерге кейбір ерекшеліктер бар. Мысалы, tr, cr, pr, gr және pl (және r немесе l әріптерімен басқа дауыссыз дыбыстардың комбинациялары) бір дауыссыз дыбыс ретінде қарастырылуы мүмкін, сондықтан patrem сөзінің бірінші буыны қысқа pa trem немесе ұзын pat rem болып айтылуы мүмкін. Сонымен қатар, h әрпі сканерлеуде ескерілмейді, сондықтан et horret тіркесінде et буыны қысқа болып қалады. qu бір дауыссыз дыбысқа тең, сондықтан aqua ("су") сөзінде бірінші буын қысқа, итальян тіліндегі acqua сияқты емес. Iuppiter, Iovem, iam, iussit және iēcit сияқты кейбір сөздерде i дауыссыз дыбысқа айналады, ағылшын тіліндегі y сияқты айтылады, сондықтан Iup pi ter үш буынды, ал iē cit ("лақтырды") екі буынды. Бірақ Iū lus, Эней ұлының атында i дауыс болып, жеке буынды құрайды. Tro i us ("троялық") үш буынды, ал Tro iae ("Троядан") екі буынды. Латын мәтіндерінің кейбір басылымдарында v әрпі u ретінде жазылуы мүмкін, онда u да жиі дауыссыз болып келеді. Бұл кейде екіұштылыққа әкелуі мүмкін; мысалы, uoluit (= vol vit) ("домалайды") сөзінде екінші u дауыссыз, бірақ uoluit (= vo lu it) ("қалаған") сөзінде екінші u дауысты.
Елістік
Латын тілінде, сөздің соңында дауысты немесе "m" дыбысы болса, содан кейін дауыстыдан басталатын сөз келсе, соңғы дауысты әдетте түсіріледі (яғни, алынып тасталады немесе буынның ұзақтығына қосылмау үшін жылдам айтылады), мысалы, Iun(ō) aeternum; poss(e) Ītalia; Teucrōr(um) āvertere, iamqu(e) eadem. Сондай-ақ, "h" әрпі ескерілмейді және түсірілуге кедеріс жасамайд: monstr(um) (h)orrendum. Грек тілінде қысқа дауыстылар еркін түсіріледі, ал түсірілу апострофпен белгіленеді, мысалы, Илиаданың 2-жолында: ἣ μυρί᾽ Ἀχαιοῖς ἄλγε᾽ ἔθηκε – "ол ахейлерге сансыз қайғы әкелді". Бірақ, ұзын дауыстылар түсірілмейді: Πηληϊάδεω Ἀχιλῆος. Бұл ерекшелік кейде латын тілінде арнайы эффект үшін қолданылады, мысалы, fēmineō ululātu – "әйел зары" (Aen. 9.477). Дауысты түсірілгенде, ол буын санауында ескерілмейді; сондықтан буын санауы үшін Iu n(o) ae ter num төрт буыннан тұрады.
Латын тілінде
Гексаметр латын тіліне грек тілінен бейімделіп келді, эпостарды әнмен оқу дәстүрі ұмытылғаннан соң көп уақыт өткенде. Осының салдарынан, метрдің ерекшеліктері музыкалық өрнектің табиғи нәтижесі емес, нақты қағидалар ретінде оқытылды. Сонымен қатар, латын тілі грек тіліне қарағанда көбірек ұзын буынға ие болғандықтан, оның табиғатында спондейлер жиі кездеседі. Осылайша, латын гексаметрі өзіне тән қасиеттерге ие болды.
Эпостың стильдік ерекшеліктері
Кейбір стильдік ерекшеліктер эпикалық гексаметр поэзиясына тән, әсіресе Вергилийдің туындыларында.
Жапсыру
Гексаметрлер көбінесе енжамбпен жазылады – мағынасы бір жолдан екінші жолға көшіп, соңында толықтыру белгісі болмайды, бұл эпостың ұзақ, ағып жатқан повествосын құруға көмектеседі. Сөйлемдер жолдың әртүрлі жерлерінде аяқталуы мүмкін, мысалы, бірінші буыннан кейін. Осы тұрғыдан классикалық эпос орта ғасырлық латыннан өзгешеленеді, онда жолдар көбінесе жеке-жеке жасалады, әр жолдың соңында мағыналық аяқталғандық байқалады.
Поэзиялық сөздік
Көбінесе поэзияда қарапайым сөздердің орнына көркем сөздер қолданылады, мысалы, су үшін унда немесе лимфа, теңіз үшін эквора, кеме үшін пуппис, өзен үшін амнис және т.б. Кейбір қарапайым латын сөздері, мысалы, audiunt, mīlitēs, hominibus, facilius, mulierēs, familiae, voluptātibus сияқтылары, олар гексаметрлік өлеңге сыймағандықтан қолданылмайды.
Тақырыбының жанры
Гомер, Вергилий және Овидийдің өлеңдері көбінесе повествованиесін тікелей сөздермен толықтырады. Мұның белгілі мысалдары – Энеиданың 4-кітабында Дидо патшайымының Энеяны қарғауы, Энеиданың 12-кітабында ағасы Турнусты құтқара алмағаны үшін нимфа Ютурнаның азасы, және Овидийдің «Метаморфозалар» поэмасының 13-кітабында Аякс пен Одиссейдің Ахиллдің қаруын таласуы. Кейбір тікелей сөздердің өзі повествованиелік сипатқа ие, мысалы, Энейдің Энеиданың 2 және 3-кітаптарында Дидо патшайымына Тройдың құлауы және Африкаға сапары туралы айтқаны. Басқа жазу стилдеріне Виргилийдің Энеиданың 6-кітабындағы Харон құдайының жарқын сипаттамасы немесе Овидийдің «Метаморфозалар» поэмасының 8-кітабындағы Дедалдың лабиринтінің егжей-тегжейлі суреттемесі жатады; Виргилийдің Энеиданың 6-кітабындағы өлгендердің жандарын күзгі жапырақтарға немесе көшіп бара жатқан құстардың бұлттарына теңеуі сияқты теңеулер; және Овидийдің «Метаморфозалар» поэмасының 3-кітабында Актеонды жыртып жеген 36 иттің атын атауы сияқты тізімдер.
Литва тілінде
Кристижонас Донелайтистің "Мезгілдер" (Metai) – сандық дактильдік гексаметрмен жазылған әйгілі литва өлеңі. Литва тілінің ерекшелігіне байланысты, өлең жолдарының жартысынан астамы, міндетті түрде бесінші буынға дактиль кіргеннен басқа, толығымен спондейлік болып келеді.