Кіріспе

Поэтикалық стиль.

Еркін өлең – поэзияның ашық формасы, қазіргі түрінде француздық "vers libre" формасынан пайда болған. Ол тұрақты өлшем, ұйқас немесе кез келген музыкалық үлгіні пайдаланбайды. Сондықтан ол табиғи тілдің ырғағын қаперіне алады.

Анықтама

Еркін өлең "қатаң ережелер жиынтығымен ілгерілемейді, әдеби түр емес және формалды құрылымға бағынбайт". Ол толығымен еркін деп есептелмейді. 1948 жылы Чарльз Аллен: "Кедерлі өлеңнің алатыны – өлшенген жолдың қатаң талаптарынан шектеулі бостандық қана" деп жазды. Еркін өлеңде форманың кейбір элементтері бар, оның ішінде еркін өзгеріп отыруға болатын поэзиялық жол; ырғақ; строфалар немесе строфикалық ырғақтар; строфикалық үлгілер және ырғақтық бірліктер немесе каденциялар. Өлең өлшенген жолға негізделмесе, ол еркін деп есептеледі. Т.С. Элиот: "Жақсы жұмыс істегісі келетін адам үшін өлең тегін емес" деп жазған. Ақын және сыншы Кеннет Аллот, кейбір ақындардың еркін өлеңді қабылдауы "жаңалыққа құштарлық, Уитменді еліктеу, Якобиннің драмалық бос өлеңдерін зерттеу және француз ақындары Францияда александринге не істегенін түсінуден туындады" деді. Американдық сыншы Джон Ливингстон Лоуес 1916 жылы: "Еркін өлең өте әдемі проза ретінде жазылуы мүмкін; проза да өте әдемі еркін өлең ретінде жазылуы мүмкін. Олардың арасындағы айырмашылық неде?" деп сұрады. Кейбір ақындар еркін өлеңді өзінің жолымен шектеуші деп санайды. 1922 жылы Роберт Бриджес "Хумдрум және Харум Скарм" атты эссесінде алаңдаушылығын білдірді. Роберт Фрост кейінірек Карл Сэндбург туралы пікір білдіргенде, еркін өлең жазуды "желісіз теннис ойнаумен" теңеді. Сэндбург жауап ретінде былай деді: "Көрінбейтін ракеткалармен бірнеше теннис ойынын ойнай алатын және ойнаған ақындар болды, олар сынық алаңның жұқа матасында, айшық тор үстінен ауадай жеңіл және фантастикалық доптарды ұрып жіберді". Уильям Карлос Уильямс: "Өнер түрі болғандықтан, өлеңнің шектеулері мен басшылық принциптері болмауы мүмкін емес, яғни толығымен еркін бола алмайды" деді. Ақын және сыншы Ивор Винтерс: "Ең айқын форма болғанда ғана ең үлкен сөз еркіндігі мүмкін. У.К. Уильямс, Х.Д., Марианна Мур, Уоллес Стивенс және Эзра Паундтың еркін өлеңдері – ең жақсылары, өзінің ерекше стильдерімен еркіндіктің керісінше" деді. Дегенмен, Уэльс поэзиясында бұл термин мүлдем басқа мағынаға ие. Ян Моррис айтуынша, "Уэльстік ақындар еркін өлең туралы сөйлегенде, олар ағылшын поэзиясының ережелеріне бағынатын сонет немесе ода сияқты формаларды меңзейді. "Қатаң өлшемдер" өлеңдері әлі де 600 жыл бұрын дұрыс поэтикалық композиция үшін белгіленген өте күрделі ережелерді сақтайды".

Еркін мәтін

Vers libre – икемділігі, күрделілігі және табиғилығы бар еркін өлең түрі, ол 1886 жылы 19-ғасырдың аяғында Францияда пайда болды. Бұл, негізінен, Густав Кан құрған апталық журнал «La Vogue» және француз поэзиясы тарихында бұрын-соңды болмаған ақындар тобының пайда болуы арқасында мүмкін болды. Олардың поэзия стилі «Контр-романтизм» деп аталды, оны Верлен, Рембо, Малларме, Лафорг және Корбиер басқарды. Ол синестезиямен (сезімдердің үйлесімділігі немесе тепе-теңдігі) айналысты және кейіннен «француз поэзиясы өзін поэзия ретінде сезіне бастаған сәт» деп сипатталды. Густав Кан әдетте «vers libre» терминін ойлап тапқан деп есептеледі, ал Ф.С. Флинттің айтуынша, ол «бұл техниканың бірінші теоретигі болғаны сөзсіз». Кейінірек, 1912 жылы Роберт де Соуза жанр бойынша қорытындысын жариялап, «Классикалық өлеңнің барлық маңызды ерекшеліктерін сақтайтын, бірақ оны қалыптасқан қағидалардың қажетсіз ауыртпалықтарынан босататын vers libre мүмкін» деді. Осылайша, vers libre практикасы – үлгіні тастау емес, әр өлең үшін түпнұсқа және күрделі метрикалық форманы жасау болды. Vers libre-дің формалды ынталандырулары vers libéré (19-ғасырдың аяғындағы француз өлеңі, ол классикалық өлеңдеу ережелерін сақтай отырып, олардан босатылды) және vers libre Classique (17 және 18 ғасырлардағы француз жанры, ол классикалық ұғымдарға сәйкес келді, бірақ әртүрлі ұзындықтағы тармақтар ретсіз және болжаусыз біріктірілді) және vers Populaire (халық әндерінің ауызша дәстүрінен туындаған өлеңдеу) болды. Ол, белгілі бір уақыт аралығында, құлақты тыныштандырып, ырғақты бағыттайтын толық және аяқталған тармақтардың пайда болуын қажет етеді деді.

Пішін және құрылым

Ашық өлеңнің бірлігі – ырғақ, буын саны, салмақ немесе жол емес. Бірлік – строфа, ол толық поэманың өзі немесе оның бір бөлігі болуы мүмкін. Әр строфа – толық айналым. Ашық өлең – "ақылды оқырман дауыстап оқығанда жолдардың еркіндікпен ағылуына мүмкіндік беретін, ырғақтылыққа негізделген формальды өлең". Ашық өлеңдегі рифмасыз ырғақ, қатаң метрикалық жүйеге емес, "органикалық ырғаққа" немесе сөйлеу дауысының ырғағына – тыныс алу қажеттілігіне негізделген. Себебі ашық өлең көзге емес, құлаққа арналған. Ашық өлең, метр, цезура және жол соңындағы тоқтау туралы дәстүрлі ережелерден босатылған. Айтылған әр буынның құндылығы шамалы тең, бірақ ағылшын тіліндегіден гөрі әлсіз акценттелген; аз қарқынды болу үшін, акценттерді поэманың ырғағына қалыптастыру үшін аз тәртіп қажет. Ашық өлеңге метр, рифма немесе басқа да дәстүрлі поэтикалық тәсілдер міндетті емес, бірақ ақын оларды құрылымды құру үшін пайдалана алады. Мұның нақты мысалын Уолт Уитменнің өлеңдерінде кездестіруге болады, онда ол белгілі бір фразаларды қайталайды және ырғақ пен құрылымды жасау үшін үтірлерді қолданады. Жақсы ашық өлеңде үлгі мен тәртіп болады: дыбыстардың ішкі үлгісі, сөздердің нақты таңдалуы және ассоциациялардың әсері ашық өлеңге әсемдік сыйлайды. Имажистермен ашық өлең пәнге айналып, заңды поэтикалық форма ретінде мәртебеге ие болды. Бірақ Герберт Рид атап көрсеткендей: "Имажист Езра Паунд ашық өлеңге музыкалық құрылым берді, сол арқылы ол енді еркін болмай қалды". Дәстүрлі шектеулерден босатылған ақын, өзін-өзі еркін білдіруге және поэманың дамуын бақылауға көбірек мүмкіндік алады. Бұл поэтикалық өнерді спонтанды және жекелендіруге мүмкіндік береді. Техникалық тұрғыдан алғанда, ашық өлең – аралас проза, өлең мен проза тәжірибесінің мозаикасы ретінде сипатталады.

Мұра

1912 жылға дейін «Vers libre» Франциядан тыс жерде көбінесе естілмеген еді, бірақ Т. Э. Хюльме мен Ф. С. Флинт 1909 жылы Лондонның Ақындар клубымен осы туралы білімдерін бөлісті. Кейіннен Флинттің осы жанрды қолдауы арқасында бұл «Imagist» қозғалысының ортасына айналды. Осылайша, «Vers libre» жаңа формалар мен ырғақтарды табуда «Imagism» әсеріне түсті. «Imagism» француз символизмінің (яғни француз символист ақындарының «Vers libre» стилінің) артынан туындап, ағылшын тіліндегі модернизмнің басты ағынына бастау берді. Т. С. Элиот кейіннен мұны «қазіргі поэзияның бастапқы нүктесі ретінде жиі қарастырылатын нүкте» деп атады, себебі жүздеген ақындар өз шығармаларында «Vers libre» қолдануға көшті.

Бұрынғы оқиғалар

Француз тіліндегі «vers libre» терминіндегідей, осы техникада көбірек ретсіздікке ие ырғақтарды қолданудың бастауы 19 ғасырдағы француз ақындары, мысалы Густав Кан мен Жюль Лафоргтың шығармашылығынан туындаған деп жиі айтылады, соның ішінде оның 1890 жылғы «Derniers vers» еңбегінен. АҚШ-та тұратын француз ақыны және сыншысы Таупин еркін өлең мен «vers libre» бір-бірімен мағынасы бір емес деген қорытындыға келді, себебі «француз тілінде әрбір сөйленген буынға тең салмақ беріледі, ал ағылшын тіліндегі буынның саны басымдылығына қарай өзгереді». Қазіргі еркін өлеңдегі ырғақтылықтың түбін, кем дегенде, Киелі кітаптағы еврей жыршыларының поэзиясына дейін табуға болады. Кристофер Смарт 1759-1763 жылдар аралығында жазылған, бірақ 1939 жылға дейін жарық көрмеген «Jubilate Agno» (лат. «Қозыны қуанту») атты ұзақ өлеңінде осы форманы қолданды. Виктория дәуірінің көптеген ақындары еркін өлеңмен тәжірибе жасады. Кристина Россетти, Ковентри Патмор және Т. Э. Браун рифмаланған, бірақ ырғақты емес өлеңдердің үлгілерін жазды, мысалы В. Э. Хенлидің «Discharged» («Босатылған») өлеңі (оның «In Hospital» («Ауруханада») топтамасынан). Ағылшын тіліндегі еркін өлеңді сыншы Т. Э. Хулм өзінің «Заманауи поэзия туралы лекциясы» (1908) еңбегінде ықпалды түрде жақтады. Кейінірек, 1916 жылғы «Some Imagist Poets» («Кейбір бейнелеуші ақындар») кітабының алғы сөзінде ол: «Аты ғана жаңа, сіз Драйденнің «Threnodia Augustalis» шығармасында «vers libre» сияқты нәрсені таба аласыз; Милтонның «Samson Agonistes» («Самсонның қайғысы») шығармасының көп бөлігі және Шосердің «House of Fame» («Даңқ үйі») ең көне мысалы» деді. Францияда Артур Рембоның «Illuminations» («Нұрлар») атты прозалық өлеңдер жинағындағы бірнеше шығармалар проза емес, жолдарға орналастырылған. Нидерландыда тахтигер (1880 жылдардағы жаңашыл ақындар тобының мүшесі) Фредерик ван Эден өзінің «Waterlelie» («Су лилиясы») өлеңінде осы форманы кем дегенде бір рет қолданды. Гёте кейбір ерте өлеңдерінде, мысалы «Prometheus» («Прометей») және сонымен қатар Hölderlin кейде еркін өлеңдерді қолданды, бұл Pindar поэзиясында қолданылатын ырғақты дұрыс түсінбеуден туындады. Ол бұл қателікті байқағаннан кейін де ырғақсыз өлеңдерді жазуын жалғастырды. Неміс ақыны Генрих Гейне еркін өлеңнің дамуына маңызды үлес қосты, ол 1825-1826 жылдары жазған «Die Nordsee» («Солтүстік теңіз») атты екі өлең циклындағы 22 өлеңімен ерекше көзге түсті. Бұл өлеңдер алғаш рет 1827 жылы «Buch der Lieder» («Әндер кітабы») кітабында жарық көрді.